౧. అనిచ్చవగ్గో

౧. అజ్ఝత్తానిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౧. చక్ఖతీతి చక్ఖు, ఞాణం, యథాసభావతో ఆరమ్మణస్స జాననేన సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ పవత్తతీతి అత్థో. తథా మంసచక్ఖు. తమ్పి హి రూపదస్సనే చక్ఖతీతి చక్ఖు. బుద్ధానంయేవ చక్ఖూతి బుద్ధచక్ఖు, అసాధారణతో హి సత్తసన్తానేసు సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠి అనులోమికఞాణయథాభూతఞాణానఞ్చేవ కామరాగానుసయాదీనఞ్చ యాథావతో విభావితఞాణం ఆసయానుసయఞాణం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణఞ్చ. హేట్ఠిమా తయో మగ్గా చతుసచ్చధమ్మేసు వుత్తాకారేన పవత్తియా ధమ్మే చక్ఖూతి ధమ్మచక్ఖు, తథా తేసం ఫలాని తంతంపటిపక్ఖేసు పటిప్పస్సద్ధిపహానవసేన పవత్తనతో. సమన్తతో సబ్బధమ్మేసు చక్ఖుకిచ్చసాధనతో సమన్తచక్ఖు, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. దిబ్బవిహారసన్నిస్సయేన లద్ధబ్బతో దేవానం దిబ్బచక్ఖు వియాతి తం దిబ్బచక్ఖు, అభిఞ్ఞావిసేసో. ఆలోకం వడ్ఢేత్వా రూపదస్సనతో ‘‘ఆలోకఫరణేనా’’తి వుత్తం. ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాదీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫) నయేన ఆగతత్తా చతుసచ్చపరిచ్ఛేదకఞాణం ‘‘పఞ్ఞాచక్ఖూ’’తి వుత్తం. తదిదం ‘‘విపస్సనాఞాణ’’న్తి వదన్తి, ‘‘విపస్సనామగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణఞాణానీ’’తి అపరే.

పచ్చయభూతేహి ఏతేహి అభిసమ్భరీయన్తీతి సమ్భారా, ఉపత్థమ్భభూతా చతుసముట్ఠానికరూపా. సహ సమ్భారేహీతి ససమ్భారం. మహాభూతానం ఉపాదాయ పసీదతీతి పసాదో. అక్ఖికూపకే అక్ఖిపటలేహీతి ఉభోహి అక్ఖిదలేహి. సమ్భవోతి ఆపోధాతుమేవ సమ్భవభూతమాహ. ఇధ ‘‘తేరస సమ్భారా’’తి వుత్తం. అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౫౯౬) పన సణ్ఠానేన సద్ధిం ‘‘చుద్దస సమ్భారా’’తి ఆగతం. తత్థ సణ్ఠానన్తి వణ్ణాయతనమేవ పరిమణ్డలాదిసణ్ఠానభూతం. విసుం వచనం పన నేసం తథాభూతానం అతథాభూతానఞ్చ ఆపోధాతువణ్ణాయతనానం యథావుత్తే మంసపిణ్డే విజ్జమానత్తా. సమ్భవస్స చతుధాతునిస్సితేహి సహ వుత్తస్స ధాతుత్తయనిస్సితతా యోజేతబ్బా. దిట్ఠిమణ్డలేతి అభిముఖం ఠితానం పటిబిమ్బపఞ్ఞాయనట్ఠానభూతే చక్ఖుసఞ్ఞితాయ దిట్ఠియా పవత్తిట్ఠానభూతే మణ్డలే. సన్నివిట్ఠన్తి ఏతేన చక్ఖుపసాదస్స అనేకకలాపగతభావో దస్సితో. తథా హి సో సత్త అక్ఖిపటలాని అభిబ్యాపేత్వా వత్తతి. యస్మా సో సత్త అక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా ఠితేహి అత్తనో నిస్సయభూతేహి కతూపకారం తంనిస్సితేహేవ ఆయువణ్ణాదీహి అనుపాలితపరివారితం తిసన్తతిరూపసముట్ఠాపకేహి ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం హుత్వా తిట్ఠతి. రూపదస్సనసమత్థన్తి అత్తానం నిస్సాయ పవత్తవిఞ్ఞాణస్స వసేన రూపాయతనదస్సనసమత్థం. విత్థారకథాతి తస్స చక్ఖునో సోతాదీనఞ్చ హేతుపచ్చయాదివసేన చేవ లక్ఖణాదివసేన చ విత్థారకథా.

సమ్మసనచారచిత్తన్తి విపస్సనాయ పవత్తిట్ఠానభూతం విపస్సితబ్బం చిత్తం. కేచి ‘‘విపస్సనుపగతకిరియమయచిత్త’’న్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం. తీణి లక్ఖణాని దస్సేత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తస్స పాపనవసేన దేసనాయ పవత్తత్తా.

అజ్ఝత్తానిచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౩. అజ్ఝత్తదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా

౨-౩. ద్వే లక్ఖణానీతి దుక్ఖానత్తలక్ఖణాని. ఏకం లక్ఖణన్తి అనత్తలక్ఖణం. సేసానీతి వుత్తావసేసాని లక్ఖణాని. తేహీతి యేహి దుతియతతియాని సుత్తాని దేసితాని, తేహి. సల్లక్ఖితానీతి సమ్మదేవ ఉపధారితాని. ఏత్తకేనాతి ద్విన్నం ఏకస్సేవ వా లక్ఖణస్స కథనేన.

అజ్ఝత్తదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౬. బాహిరానిచ్చసుత్తాదివణ్ణనా

౪-౬. వుత్తసదిసోవాతి ‘‘ద్వే లక్ఖణానీ’’తిఆదినా వుత్తసదిసో ఏవ. నయోతి అతిదేసనయో.

బాహిరానిచ్చసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౧౨. అజ్ఝత్తానిచ్చాతీతానాగతసుత్తాదివణ్ణనా

౭-౧౨. సల్లక్ఖేత్వాతి అతీతానాగతానం అవిజ్జమానత్తా గాహస్స దళ్హతాయ సల్లక్ఖేత్వా. పచ్చుప్పన్నేసు విజ్జమానత్తా బలవతా తణ్హాదిగాహేన విపస్సనావీథిం పటిపాదేతుం కిలమన్తానం వినేయ్యానం వసేన.

అజ్ఝత్తానిచ్చాతీతానాగతసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనిచ్చవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.