౮-౧౦. మహాదిట్ఠిసుత్తాదివణ్ణనా

౨౧౩-౨౧౫. అకతాతి సమేన వా విసమేన వా కేనచి హేతునా న కతా ఏవ. కేనచి కతం కరణం విధానం నత్థి ఏతేసన్తి అకతవిధానా. పదద్వయేనపి లోకే కేనచి హేతుపచ్చయేన నేసం అభినిబ్బత్తితాభావం దస్సేతి. ఇద్ధియాపి న నిమ్మితాతి కస్సచి ఇద్ధిమతో దేవస్స బ్రహ్మునో వా ఇద్ధియాపి న నిమ్మితా. అనిమ్మితాతి వా కస్సచి అనిమ్మాపకా. అజనకాతి ఏతేన పథవీకాయాదీనం రూపాదిజనకభావం పటిక్ఖిపతి. రూపసద్దాదయో హి పథవీకాయాదీహి అప్పటిబద్ధవుత్తికాతి తస్స లద్ధి. యథా పబ్బతకూటం కేనచి అనిబ్బత్తితం కస్సచి చ అనిబ్బత్తకం, ఏవమేతేపీతి ఆహ ‘‘కూటట్ఠా’’తి. యమిదం ‘‘బీజాదితో అఙ్కురాది జాయతీ’’తి వుచ్చతి, తఞ్చ విజ్జమానమేవ తతో నిక్ఖమతి, నావిజ్జమానం, అఞ్ఞథా యతో కుతోచి యస్స కస్సచి ఉప్పత్తి సియాతి అధిప్పాయో. ఠితాతి నిబ్బికారభావేన ఠితా. న చలన్తీతి న వికారం ఆపజ్జన్తి. వికారాభావేన హి తేసం సత్తన్నం కాయానం ఏసికట్ఠాయిట్ఠితతా. అనిఞ్జనఞ్చ అత్తనో పకతియా అవట్ఠానమేవ. తేనాహ ‘‘న విపరిణమన్తీ’’తి. అవిపరిణామధమ్మత్తా ఏవ చ నే అఞ్ఞమఞ్ఞం న బ్యాబాధేన్తి. సతి హి వికారం ఆపాదేతబ్బతాయ బ్యాబాధకతాపి సియా, తథా అనుగ్గహేతబ్బతాయ అనుగ్గాహకతాతి తదభావం దస్సేతుం పాళియం ‘‘నాల’’న్తిఆది వుత్తం. పథవీ ఏవ కాయేకదేసత్తా పథవికాయో. జీవసత్తమానం కాయానం నిచ్చతాయ నిబ్బికారాభావతో న హన్తబ్బతా, న ఘాటేతబ్బతా చాతి నేవ కోచి హన్తా ఘాతేతా వా. తేనాహ ‘‘సత్తన్నన్త్వేవా’’తిఆది. యది కోచి హన్తా నత్థి, కథం సత్థప్పహారోతి ఆహ ‘‘యథా ముగ్గరాసిఆదీసూ’’తిఆది. కేవలం సఞ్ఞామత్తమేవ హోతి, న ఘాతనాది, పరమత్థతో సత్తన్నన్త్వేవ కాయానం అవికోపనీయభావతోతి అధిప్పాయో.

పముఖయోనీనన్తి మనుస్సతిరచ్ఛానాదీసు ఖత్తియబ్రాహ్మణాదిసీహబ్యగ్ఘాదివసేన పధానయోనీనం. సట్ఠిసతాని ఛసహస్సాని. ‘‘పఞ్చ చ కమ్మునో సతానీ’’తి పదస్స అత్థదస్సనం ‘‘పఞ్చ కమ్మసతాని చా’’తి. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ‘‘కేవలం తక్కమత్తేన నిరత్థకదిట్ఠిం దీపేతీ’’తి ఇమమేవ అత్థం అతిదిసతి. ఏత్థ చ తక్కమత్తకేనాతి ఇమినా యస్మా తక్కికా నిరఙ్కుసతాయ పరికప్పనస్స యం కిఞ్చి అత్తనో పరికప్పితం సారతో మఞ్ఞమానా తథేవ అభినివిస్స తక్కదిట్ఠిగాహం గణ్హన్తి, తస్మా న తేసం దిట్ఠివత్థూసు విఞ్ఞూహి విచారణా కాతబ్బాతి దస్సేతి. కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసినో. తే హి ‘‘పఞ్చ కమ్మానీతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయా, ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని ‘పఞ్చ కమ్మానీతి పఞ్ఞాపేన్తీ’’తి వదన్తి. కమ్మన్తి లద్ధీతి ఓళారికభావతో పరిపుణ్ణకమ్మన్తి లద్ధి. మనోకమ్మం అనోళారికత్తా ఉపడ్ఢకమ్మన్తి లద్ధీతి యోజనా. ‘‘ద్వాసట్ఠిపటిపదా’’తి వత్తబ్బే సభావనిరుత్తిం అజానన్తా ‘‘ద్వట్ఠిపటిపదా’’తి వదన్తి. ఏకస్మిం కప్పేతి ఏకస్మిం మహాకప్పే. తత్థాపి చ వివట్టట్ఠాయిసఞ్ఞితే ఏకస్మిం అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పే.

ఉరబ్భే హనన్తీతి ఓరబ్భికా. ఏవం సూకరికాదయో వేదితబ్బా. లుద్దాతి అఞ్ఞేపి యే కేచి మాగవికనేసాదాదయో, తే పాపకమ్మపసుతతాయ కణ్హాభిజాతీతి వదన్తి. భిక్ఖూతి బుద్ధసాసనే భిక్ఖూ. తే కిర ‘‘సచ్ఛన్దరాగా పరిభుఞ్జన్తీ’’తి అధిప్పాయేన చతూసు పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తీతి వదన్తి. కస్మాతి చే? యస్మా తే పణీతపణీతే పచ్చయే పటిసేవన్తీతి తస్స మిచ్ఛాగాహో. ఞాయలద్ధేపి పచ్చయే పరిభుఞ్జమానా ఆజీవకసమయస్స విలోమగాహితాయ పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తి నామాతి వదన్తీతి అపరే. ఏకే పబ్బజితా, యే విసేసతో అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా. తథా హి తే కణ్టకే వత్తన్తా వియ హోన్తీతి కణ్టకవుత్తికాతి వుత్తా. ఠత్వా భుఞ్జననహానపటిక్ఖేపాదివతసమాయోగేన పణ్డరతరా. అచేలకసావకాతి ఆజీవకసావకే వదతి. తే కిర ఆజీవకసమయే ఆజీవకలద్ధియా దళ్హగాహితాయ నిగణ్ఠేహిపి పణ్డరతరా. నన్దాదయో కిర తథారూపం ఆజీవకపటిపత్తిం ఉక్కంసం పాపేత్వా ఠితా, తస్మా నిగణ్ఠేహి ఆజీవకసావకేహి చ పణ్డరతరా వుత్తా. పరమసుక్కాభిజాతీతి అయం తేసం లద్ధి.

పురిసభూమియోతి పధానపుగ్గలేన నిద్దేసో. ఇత్థీనమ్పేతా భూమియో ఇచ్ఛన్తేవ. భిక్ఖు చ పన్నకోతిఆది తేసం పాళి ఏవ. తత్థ పన్నకోతి భిక్ఖాయ విచరణకో, తేసం వా పటిపత్తియా పటిపన్నకో. జినోతి జిణ్ణో జరావసేన హీనధాతుకో, అత్తనో వా పటిపత్తియా పటిపక్ఖే జినిత్వా ఠితో. సో కిర తథాభూతో ధమ్మమ్పి కస్సచి న కథేతి. తేనాహ ‘‘న కిఞ్చి ఆహా’’తి. నిట్ఠుహనాదివిప్పకారే కేనచి కతేపి ఖమనవసేన న కిఞ్చి వదతీతి వదన్తి. అలాభిన్తి ‘‘సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హాతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౯౪) నయేన వుత్తఅలాభహేతుసమాయోగేన అలాభిం. తతో ఏవ జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతతాయ సయనపరాయణం సమణం పన్నభూమీతి వదన్తి.

ఆజీవవుత్తిసతానీతి సత్తానం ఆజీవభూతాని జీవికావుత్తిసతాని. పసుగ్గహణేన ఏళకజాతి గహితా, మిగగ్గహణేన రురుగవయాదిసబ్బమిగజాతి. బహూ దేవాతి చాతుమహారాజికాదిబ్రహ్మకాయికాదివసేన తేసం అన్తరభేదవసేన బహూ దేవా. తత్థ చాతుమహారాజికానం ఏకచ్చే అన్తరభేదా మహాసమయసుత్తవసేన (దీ. ని. ౨.౩౩౧ ఆదయో) దీపేతబ్బా. మనుస్సాపి అనన్తాతి దీపదేసకులవంసాజీవాదివిభాగేన మనుస్సాపి అనన్తభేదా. పిసాచా ఏవ పేసాచా, తే మహన్తమహన్తా అజగరపేతాదయో. ఛద్దన్తదహమన్దాకినియో కుళీరముచలిన్దనామేన వదన్తి.

పవుటాతి సబ్బగణ్ఠికా. పణ్డితోపి…పే… ఉద్ధం న గచ్ఛతి. కస్మా? సత్తానం సంసరణకాలస్స నియతభావతో.

అపరిపక్కం సంసరణనిమిత్తం సీలాదినా పరిపాచేతి నామ సీఘంయేవ విసుద్ధిప్పత్తియా. పరిపక్కం కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స పత్వా పత్వా కాలే పరిపక్కభావాపాదనేన బ్యన్తీ కరోతి నామ. సుత్తగుళేతి సుత్తవట్టియం. నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతీతి ఉపమాయ సత్తానం సంసారో అనుక్కమేన ఖీయతేవ, న తస్స వడ్ఢీతి దస్సేతి పరిచ్ఛిన్నరూపత్తా. నిబ్బేఠియమానమేవ సుత్తగుళం గచ్ఛతీతి వుచ్చతి. తఞ్చ ఖో సుత్తపమాణేన, సుత్తే పన అసతి కుతో గచ్ఛతి సుత్తగుళం. తేనాహ – ‘‘సుత్తే ఖీణే న గచ్ఛతీ’’తి. తత్థేవ తిట్ఠతి సుత్తపరియన్తన్తి అధిప్పాయో. కాలవసేనాతి అత్తని వేఠేత్వా ఠితం సుఖదుక్ఖం యథావుత్తస్స కాలస్స వసేన నిబ్బేఠియమానో బాలో చ పణ్డితో చ పలేతి గచ్ఛతి, నాతిక్కమతి సంసారం.

మహాదిట్ఠిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.