౧. సోతాపత్తివగ్గో

౧. వాతసుత్తవణ్ణనా

౨౦౬. న ఏతే వాతాతి యే ఇమే రుక్ఖసాఖాదిభఞ్జనకరా, ఏతే సత్తకాయత్తా వాతా నామ న హోన్తి. తే హి నిచ్చా ధువా సస్సతా. తేనాహ ‘‘వాతో పనా’’తిఆది. తేన సత్తసు కాయేసు చతుత్థం కాయమాహ. రుక్ఖసాఖాదిభఞ్జనకో ఏసో వాతలేసో నామ, వాతసదిసోతి అత్థో. ఏసికత్థమ్భో వియాతి ఇమినా నిచ్చలభావమేవ దస్సేతి, పబ్బతకూటం వియాతి ఇమినా పన సస్సతిసమంవాపి. అయఞ్హి వాయు కాయస్స నిచ్చతం అభినివిస్స ఠితో ‘‘మా చ అనిచ్చతా పరో హోతూ’’తి న వాతా వాయన్తీతి బాధతి. ఏస నయో నదియో సన్దన్తీతిఆదీసు. ఉదకం పనాతి దుతియం కాయం సన్ధాయాహ. గబ్భో పన న నిక్ఖమతి కూటట్ఠాదిభావేనేవ తస్స లబ్భనతో. నేవ తే ఉదేన్తి యథా వాతా, ఏవం తిట్ఠనతో లోకస్స పన తథా మతిమత్తన్తి అధిప్పాయో.

వాతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౪. ఏతంమమసుత్తాదివణ్ణనా

౨౦౭-౨౦౯. దిట్ఠం రూపాయతనం చక్ఖునా దట్ఠబ్బతో. సుతం సద్దాయతనం సోతేన సోతబ్బతో. ముతం గన్ధాయతనాది తివిధం సమ్పత్తగాహీహి ఘానాదీహి పత్వా గహేతబ్బతో. అవసేసాని చక్ఖాదీని సత్తాయతనాని విఞ్ఞాతం నామ కేవలం మనోవిఞ్ఞాణేన విజానితబ్బతో. పత్తన్తి అనుప్పత్తం, యం కిఞ్చి పాపుణితబ్బం పరియేసిత్వా గవేసిత్వా సమ్పత్తన్తి అనుప్పత్తం. పరియేసితన్తి పరియిట్ఠం. చిత్తేన అనుసఞ్చరితన్తి మనసా చిన్తితం. ‘‘పత్తం పరియేసిత’’న్తి ఏతస్మిం పదద్వయే చతుక్కం సమ్భవతీతి తం దస్సేత్వా తస్స వసేన పత్తపరియేసితపదాని, తతో మనసా అనువిచరితఞ్చ నీహరిత్వా దస్సేతుం ‘‘లోకస్మిం హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పరియేసిత్వా పత్తం నామ పరియేసనాయ పరిగ్గాహభావతో. పరియేసితం నామ కేవలం పరియేసితమేవాతి కత్వా పరియేసిత్వా పత్తస్స మనుస్సానువిచరితస్స వుత్తత్తా. పఠమవికప్పే సఙ్కరో అత్థీతి అసఙ్కరతో చ దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. సబ్బన్తి విఞ్ఞాతాది. తఞ్హి మనోవిఞ్ఞాణేన గహితత్తా మనసా అనువిచరితం నామ న దిట్ఠం సుతం ముతం.

ఏతంమమసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. నత్థిదిన్నసుత్తవణ్ణనా

౨౧౦. దిన్నన్తి దేయ్యధమ్మసీసేన దానం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దిన్నస్స ఫలాభావం సన్ధాయా’’తి, దిన్నం పన అన్నాదివత్థుం కథం పటిక్ఖిపన్తి. ఏస నయో ‘‘యిట్ఠం హుత’’న్తి ఏత్థాపి. మహాయాగోతి సబ్బసాధారణం మహాదానం. పహేణకసక్కారోతి పాహునకానం కాతబ్బసక్కారో. ఫలన్తి ఆనిసంసఫలం నిస్సన్దఫలఞ్చ. విపాకోతి సదిసఫలం. పరలోకే ఠితస్స అయం లోకో నత్థీతి పరలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో అయం లోకో న హోతి. ఇధలోకే ఠితస్సపి పరలోకో నత్థీతి ఇధలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో పరలోకో న హోతి. తత్థ కారణమాహ – ‘‘సబ్బే తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి. ఇమే సత్తా యత్థ యత్థ భవే యోనిఆదీసు చ ఠితా, తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తి నిరుదయవినాసవసేన నస్సన్తి. ఫలాభావవసేనాతి మాతాపితూసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం ఫలస్స అభావవసేన ‘‘నత్థి మాతా, నత్థి పితా’’తి వదన్తి, న మాతాపితూనం, నాపి తేసు ఇదాని కరియమానసక్కారాసక్కారానం అభావవసేన తేసం లోకపచ్చక్ఖత్తా. పుబ్బుళకస్స వియ ఇమేసం సత్తానం ఉప్పాదో నామ కేవలో, న భవతో చవిత్వా ఆగమనపుబ్బకోతి దస్సనత్థం ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘చవిత్వా ఉప్పజ్జనకసత్తా నామ నత్థీ’’తి. సమణేన నామ యాథావతో జానన్తేన కస్సచి అకథేత్వా సఞ్ఞతేన భవితబ్బం, అఞ్ఞథా ఆహోపురిసికా నామ సియా. కిఞ్హి పరో పరస్స కరిస్సతి, తథా చ అత్తనో సమ్పాదనస్స కస్సచి అవస్సయో ఏవ న సియా తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జనతోతి ఆహ ‘‘యే ఇమఞ్చ…పే… పవేదేన్తీ’’తి.

చతూసు మహాభూతేసు నియుత్తోతి చాతుమహాభూతికో. యథా పన మత్తికాయ నిబ్బత్తం భాజనం మత్తికామయం, ఏవమయం చతూహి మహాభూతేహి నిబ్బత్తోతి ఆహ ‘‘చతుమహాభూతమయో’’తి. అజ్ఝత్తికా పథవీధాతూతి సత్తసన్తానగతా పథవీధాతు. బాహిరం పథవీధాతున్తి బహిద్ధా మహాపథవిం. అనుయాతీతి తస్స అనురూపభావేన యాతి ఉపేతి. ఉపగచ్ఛతీతి పుబ్బే బాహిరపథవీకాయతో తదేకదేసభూతా పథవీ ఆగన్త్వా అజ్ఝత్తికభావప్పత్తియా సత్తభావేన సణ్ఠితా ఇదాని ఘటాదిపథవీ వియ తమేవ బాహిరపథవీకాయం ఉపేతి ఉపగచ్ఛతి, సబ్బసో తేన నిబ్బిసేసతం ఏకీభావమేవ గచ్ఛతీతి అత్థో. ఆపాదీసుపి ఏసేవ నయోతి ఏత్థ పజ్జున్నేన మహాసముద్దతో గహితఆపో వియ వస్సోదకభావేన పునపి మహాసముద్దం, సూరియరంసితో గహితఇన్దగ్గిసఙ్ఖాతతేజో వియ పునపి సూరియరంసిం, మహావాయుఖన్ధతో నిగ్గతమహావాయో వియ తమేవ వాయుఖన్ధం ఉపేతి ఉపగచ్ఛతీతి దిట్ఠిగతికో సయమేవ అత్తనో వాదం భిన్దతి. ఉమ్మత్తకపచ్ఛిసదిసఞ్హి దిట్ఠిగతికదస్సనం. మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని ఆకాసం పక్ఖన్దన్తి తేసం విసయభావా విసయాపీతి వదతి. విసయిగ్గహణేన హి విసయా గహితా ఏవ హోన్తీతి. గుణాగుణపదానీతి గుణదోసకోట్ఠాసా. సరీరమేవ పదానీతి అధిప్పేతం సరీరేన తంతంకిరియాయ పజ్జితబ్బతో. దబ్బన్తి ముయ్హన్తీతి దత్తూ, మూళ్హపుగ్గలా. తేహి దత్తూహి బాలమనుస్సేహి పఞ్ఞత్తం.

నత్థిదిన్నసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కరోతోసుత్తవణ్ణనా

౨౧౧. సహత్థా కరోన్తస్సాతి సహత్థేన కరోన్తస్స. నిస్సగ్గియథావరాదయోపి ఇధ సహత్థకరణేనేవ సఙ్గహితా. హత్థాదీనీతి హత్థపాదకణ్ణనాసాదీని. పచనం దహనం విబాధనన్తి ఆహ ‘‘దణ్డేన పీళేన్తస్సా’’తి. పపఞ్చసూదనియం ‘‘తజ్జేన్తస్స చా’’తి అత్థో వుత్తో, ఇధ పన సుమఙ్గలవిలాసినియం వియ తజ్జనం పరిభాసనం దణ్డేనేవ సఙ్గహేత్వా ‘‘దణ్డేన పీళేన్తస్స’’ఇచ్చేవ వుత్తం. సోకం సయం కరోన్తస్సాతి పరస్స సోకకారణం సయం కరోన్తస్స, సోకం వా ఉప్పాదేన్తస్స. పరేహి అత్తనో వచనకరేహి. సయమ్పి ఫన్దతోతి పరస్స విబాధనప్పయోగేన సయమ్పి ఫన్దతో. అతిపాతయతోతి పదం సుద్ధకత్తుఅత్థే హేతుకత్తుఅత్థే చ వత్తతీతి ఆహ – ‘‘హనన్తస్సపి హనాపేన్తస్సపీ’’తి. కారణవసేనాతి కారాపనవసేన.

ఘరస్స భిత్తి అన్తో చ బహి చ సన్ధితా హుత్వా ఠితావ ఘరసన్ధి. కిఞ్చిపి అసేసేత్వా నిరవసేసో లోపో నిల్లోపో. ఏకాగారే నియుత్తో విలోపో ఏకాగారికో. పరితో సబ్బసో పన్థే హననం పరిపన్థో. పాపం న కరీయతి పుబ్బే అసతో ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా, తస్మా నత్థి పాపం. యది ఏవం కథం సత్తా పాపే పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘సత్తా పన కరోమాతి ఏవంసఞ్ఞినో హోన్తీ’’తి ఏవం కిరస్స హోతి ఇమేసఞ్హి సత్తానం హింసాదికిరియా న అత్తానం ఫుసతి తస్స నిచ్చతాయ నిబ్బికారత్తా, సరీరం పన అచేతనం కట్ఠకలిఙ్గరూపమం, తస్మిం వికోపితేపి న కిఞ్చి పాపన్తి. ఖురనేమినాతి నిసితఖురమయనేమినా, ఖురసదిసనేమినాతి అత్థో.

గఙ్గాయ దక్ఖిణా దిసా అప్పతిరూపదేసో, ఉత్తరదిసా పతిరూపదేసోతి అధిప్పాయేన ‘‘దక్ఖిణఞ్చేపీ’’తిఆది వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దక్ఖిణతీరే మనుస్సా కక్ఖళా’’తిఆది. మహాయాగన్తి మహావిజితయఞ్ఞసదిసం మహాయాగం. ఉపోసథకమ్మేనాతి ఉపోసథకమ్మేన చ. చ-సద్దో హేత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠో. దమసద్దో హి ఇన్ద్రియసంవరస్స ఉపోసథసీలస్స చ వాచకో ఇధాధిప్పేతో. కేచి పన ‘‘ఉపోసథకమ్మేనా’’తి ఇదం ఇన్ద్రియదమనస్స విసేసనం, తస్మా ‘‘ఉపోసథకమ్మభూతేన ఇన్ద్రియదమేనా’’తి అత్థం వదన్తి. సీలసంయమేనాతి సీలసంవరేన. సచ్చవచనేనాతి సచ్చవాచాయ. తస్సా విసుం వచనం లోకే గరుతరపుఞ్ఞసమ్మతభావతో. యథా హి పాపధమ్మేసు ముసావాదో గరు, ఏవం పుఞ్ఞధమ్మేసు సచ్చవాచా. తేనాహ భగవా – ‘‘ఏకం ధమ్మం అతీతస్సా’’తిఆది (ఇతివు. ౨౫). పవత్తీతి యో కరోతీతి వుచ్చతి, తస్స సన్తానే ఫలస్స నిబ్బత్తియా పచ్చయభావేన పవత్తి. సబ్బథాతి ‘‘కరోతో’’తిఆదినా వుత్తేన సబ్బప్పకారేన కిరియమేవ పటిక్ఖిపన్తి.

కరోతోసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. హేతుసుత్తవణ్ణనా

౨౧౨. ఉభయేనాతి హేతుపచ్చయపటిసేధవచనేన. సంకిలేసపచ్చయన్తి సంకిలిసనస్స మలీనభావస్స కారణం. విసుద్ధిపచ్చయన్తి సంకిలేసతో విసుద్ధియా వోదానస్స కారణం. నత్థి బలన్తి సత్తానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికనిబ్బానసమ్పత్తిఆవహం బలం నామ కిఞ్చి నత్థి. తేనాహ ‘‘యమ్హీ’’తిఆది. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం, సంకిలేసికమ్పి చాయం పటిక్ఖిపతేవ. అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానీతి తస్సా తస్సా కిరియాయ ఉస్సన్నట్ఠేన బలం, సూరవీరభావావహట్ఠేన వీరియం, తమేవ దళ్హగ్గాహభావతో పోరిసం ధురం వహన్తేన పవత్తేతబ్బతో పురిసథామో, పరం పరం ఠానం అక్కమనప్పవత్తియా పురిసపరక్కమోతి వుత్తోతి వేదితబ్బం.

సత్వయోగతో, రూపాదీసు వా సత్తతాయ సత్తా, పాణనతో అస్సాసనపస్సాసనవసేన పవత్తియా పాణా, తే పన సో ఏకిన్ద్రియాదివసేన విభజిత్వా వదతీతి ఆహ ‘‘ఏకిన్ద్రియో’’తిఆది. అణ్డకోసాదీసు భవనతో భూతాతి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘అణ్డ…పే… వదన్తీ’’తి. జీవనతో పాణం ధారేన్తా వియ వడ్ఢనతో జీవాతి సాలియవాదికే వదన్తి. నత్థి ఏతేసం సంకిలేసవిసుద్ధీసు వసోతి అవసా. నత్థి తేసం బలం వీరియన్తి అబలా అవీరియా. నియతతాతి అచ్ఛేజ్జసుత్తావుతాభేజ్జమణినో వియ నియతప్పవత్తితాయ గతిజాతిబన్ధాపవగ్గవసేన నియమో. తత్థ తత్థ గమనన్తి ఛన్నం అభిజాతీనం వసేన తాసు తాసు గతీసు ఉపగమనం. సమవాయేన సమాగమో సఙ్గతి. సభావోయేవాతి యథా కణ్టకస్స తిక్ఖతా, కపిత్థఫలానం పరిమణ్డలతా, మిగపక్ఖీనం విచిత్తాకారతా, ఏవం సబ్బస్సపి లోకస్స హేతుపచ్చయేహి వినా తథా తథా పరిణామో, అయం సభావో ఏవ అకిత్తిమో ఏవ. తేనాహ ‘‘యేన హీ’’తిఆది. ఛళభిజాతియో పరతో విత్థారీయన్తి. సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తీతి వదన్తా అదుక్ఖమసుఖభూభిం సబ్బేన సబ్బం న జానన్తీతి ఉల్లిఙ్గేన్తో ‘‘అఞ్ఞా సుఖదుక్ఖభూమి నత్థీతి దస్సేన్తీ’’తి ఆహ.

హేతుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౧౦. మహాదిట్ఠిసుత్తాదివణ్ణనా

౨౧౩-౨౧౫. అకతాతి సమేన వా విసమేన వా కేనచి హేతునా న కతా ఏవ. కేనచి కతం కరణం విధానం నత్థి ఏతేసన్తి అకతవిధానా. పదద్వయేనపి లోకే కేనచి హేతుపచ్చయేన నేసం అభినిబ్బత్తితాభావం దస్సేతి. ఇద్ధియాపి న నిమ్మితాతి కస్సచి ఇద్ధిమతో దేవస్స బ్రహ్మునో వా ఇద్ధియాపి న నిమ్మితా. అనిమ్మితాతి వా కస్సచి అనిమ్మాపకా. అజనకాతి ఏతేన పథవీకాయాదీనం రూపాదిజనకభావం పటిక్ఖిపతి. రూపసద్దాదయో హి పథవీకాయాదీహి అప్పటిబద్ధవుత్తికాతి తస్స లద్ధి. యథా పబ్బతకూటం కేనచి అనిబ్బత్తితం కస్సచి చ అనిబ్బత్తకం, ఏవమేతేపీతి ఆహ ‘‘కూటట్ఠా’’తి. యమిదం ‘‘బీజాదితో అఙ్కురాది జాయతీ’’తి వుచ్చతి, తఞ్చ విజ్జమానమేవ తతో నిక్ఖమతి, నావిజ్జమానం, అఞ్ఞథా యతో కుతోచి యస్స కస్సచి ఉప్పత్తి సియాతి అధిప్పాయో. ఠితాతి నిబ్బికారభావేన ఠితా. న చలన్తీతి న వికారం ఆపజ్జన్తి. వికారాభావేన హి తేసం సత్తన్నం కాయానం ఏసికట్ఠాయిట్ఠితతా. అనిఞ్జనఞ్చ అత్తనో పకతియా అవట్ఠానమేవ. తేనాహ ‘‘న విపరిణమన్తీ’’తి. అవిపరిణామధమ్మత్తా ఏవ చ నే అఞ్ఞమఞ్ఞం న బ్యాబాధేన్తి. సతి హి వికారం ఆపాదేతబ్బతాయ బ్యాబాధకతాపి సియా, తథా అనుగ్గహేతబ్బతాయ అనుగ్గాహకతాతి తదభావం దస్సేతుం పాళియం ‘‘నాల’’న్తిఆది వుత్తం. పథవీ ఏవ కాయేకదేసత్తా పథవికాయో. జీవసత్తమానం కాయానం నిచ్చతాయ నిబ్బికారాభావతో న హన్తబ్బతా, న ఘాటేతబ్బతా చాతి నేవ కోచి హన్తా ఘాతేతా వా. తేనాహ ‘‘సత్తన్నన్త్వేవా’’తిఆది. యది కోచి హన్తా నత్థి, కథం సత్థప్పహారోతి ఆహ ‘‘యథా ముగ్గరాసిఆదీసూ’’తిఆది. కేవలం సఞ్ఞామత్తమేవ హోతి, న ఘాతనాది, పరమత్థతో సత్తన్నన్త్వేవ కాయానం అవికోపనీయభావతోతి అధిప్పాయో.

పముఖయోనీనన్తి మనుస్సతిరచ్ఛానాదీసు ఖత్తియబ్రాహ్మణాదిసీహబ్యగ్ఘాదివసేన పధానయోనీనం. సట్ఠిసతాని ఛసహస్సాని. ‘‘పఞ్చ చ కమ్మునో సతానీ’’తి పదస్స అత్థదస్సనం ‘‘పఞ్చ కమ్మసతాని చా’’తి. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ‘‘కేవలం తక్కమత్తేన నిరత్థకదిట్ఠిం దీపేతీ’’తి ఇమమేవ అత్థం అతిదిసతి. ఏత్థ చ తక్కమత్తకేనాతి ఇమినా యస్మా తక్కికా నిరఙ్కుసతాయ పరికప్పనస్స యం కిఞ్చి అత్తనో పరికప్పితం సారతో మఞ్ఞమానా తథేవ అభినివిస్స తక్కదిట్ఠిగాహం గణ్హన్తి, తస్మా న తేసం దిట్ఠివత్థూసు విఞ్ఞూహి విచారణా కాతబ్బాతి దస్సేతి. కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసినో. తే హి ‘‘పఞ్చ కమ్మానీతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయా, ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని ‘పఞ్చ కమ్మానీతి పఞ్ఞాపేన్తీ’’తి వదన్తి. కమ్మన్తి లద్ధీతి ఓళారికభావతో పరిపుణ్ణకమ్మన్తి లద్ధి. మనోకమ్మం అనోళారికత్తా ఉపడ్ఢకమ్మన్తి లద్ధీతి యోజనా. ‘‘ద్వాసట్ఠిపటిపదా’’తి వత్తబ్బే సభావనిరుత్తిం అజానన్తా ‘‘ద్వట్ఠిపటిపదా’’తి వదన్తి. ఏకస్మిం కప్పేతి ఏకస్మిం మహాకప్పే. తత్థాపి చ వివట్టట్ఠాయిసఞ్ఞితే ఏకస్మిం అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పే.

ఉరబ్భే హనన్తీతి ఓరబ్భికా. ఏవం సూకరికాదయో వేదితబ్బా. లుద్దాతి అఞ్ఞేపి యే కేచి మాగవికనేసాదాదయో, తే పాపకమ్మపసుతతాయ కణ్హాభిజాతీతి వదన్తి. భిక్ఖూతి బుద్ధసాసనే భిక్ఖూ. తే కిర ‘‘సచ్ఛన్దరాగా పరిభుఞ్జన్తీ’’తి అధిప్పాయేన చతూసు పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తీతి వదన్తి. కస్మాతి చే? యస్మా తే పణీతపణీతే పచ్చయే పటిసేవన్తీతి తస్స మిచ్ఛాగాహో. ఞాయలద్ధేపి పచ్చయే పరిభుఞ్జమానా ఆజీవకసమయస్స విలోమగాహితాయ పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తి నామాతి వదన్తీతి అపరే. ఏకే పబ్బజితా, యే విసేసతో అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా. తథా హి తే కణ్టకే వత్తన్తా వియ హోన్తీతి కణ్టకవుత్తికాతి వుత్తా. ఠత్వా భుఞ్జననహానపటిక్ఖేపాదివతసమాయోగేన పణ్డరతరా. అచేలకసావకాతి ఆజీవకసావకే వదతి. తే కిర ఆజీవకసమయే ఆజీవకలద్ధియా దళ్హగాహితాయ నిగణ్ఠేహిపి పణ్డరతరా. నన్దాదయో కిర తథారూపం ఆజీవకపటిపత్తిం ఉక్కంసం పాపేత్వా ఠితా, తస్మా నిగణ్ఠేహి ఆజీవకసావకేహి చ పణ్డరతరా వుత్తా. పరమసుక్కాభిజాతీతి అయం తేసం లద్ధి.

పురిసభూమియోతి పధానపుగ్గలేన నిద్దేసో. ఇత్థీనమ్పేతా భూమియో ఇచ్ఛన్తేవ. భిక్ఖు చ పన్నకోతిఆది తేసం పాళి ఏవ. తత్థ పన్నకోతి భిక్ఖాయ విచరణకో, తేసం వా పటిపత్తియా పటిపన్నకో. జినోతి జిణ్ణో జరావసేన హీనధాతుకో, అత్తనో వా పటిపత్తియా పటిపక్ఖే జినిత్వా ఠితో. సో కిర తథాభూతో ధమ్మమ్పి కస్సచి న కథేతి. తేనాహ ‘‘న కిఞ్చి ఆహా’’తి. నిట్ఠుహనాదివిప్పకారే కేనచి కతేపి ఖమనవసేన న కిఞ్చి వదతీతి వదన్తి. అలాభిన్తి ‘‘సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హాతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౯౪) నయేన వుత్తఅలాభహేతుసమాయోగేన అలాభిం. తతో ఏవ జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతతాయ సయనపరాయణం సమణం పన్నభూమీతి వదన్తి.

ఆజీవవుత్తిసతానీతి సత్తానం ఆజీవభూతాని జీవికావుత్తిసతాని. పసుగ్గహణేన ఏళకజాతి గహితా, మిగగ్గహణేన రురుగవయాదిసబ్బమిగజాతి. బహూ దేవాతి చాతుమహారాజికాదిబ్రహ్మకాయికాదివసేన తేసం అన్తరభేదవసేన బహూ దేవా. తత్థ చాతుమహారాజికానం ఏకచ్చే అన్తరభేదా మహాసమయసుత్తవసేన (దీ. ని. ౨.౩౩౧ ఆదయో) దీపేతబ్బా. మనుస్సాపి అనన్తాతి దీపదేసకులవంసాజీవాదివిభాగేన మనుస్సాపి అనన్తభేదా. పిసాచా ఏవ పేసాచా, తే మహన్తమహన్తా అజగరపేతాదయో. ఛద్దన్తదహమన్దాకినియో కుళీరముచలిన్దనామేన వదన్తి.

పవుటాతి సబ్బగణ్ఠికా. పణ్డితోపి…పే… ఉద్ధం న గచ్ఛతి. కస్మా? సత్తానం సంసరణకాలస్స నియతభావతో.

అపరిపక్కం సంసరణనిమిత్తం సీలాదినా పరిపాచేతి నామ సీఘంయేవ విసుద్ధిప్పత్తియా. పరిపక్కం కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స పత్వా పత్వా కాలే పరిపక్కభావాపాదనేన బ్యన్తీ కరోతి నామ. సుత్తగుళేతి సుత్తవట్టియం. నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతీతి ఉపమాయ సత్తానం సంసారో అనుక్కమేన ఖీయతేవ, న తస్స వడ్ఢీతి దస్సేతి పరిచ్ఛిన్నరూపత్తా. నిబ్బేఠియమానమేవ సుత్తగుళం గచ్ఛతీతి వుచ్చతి. తఞ్చ ఖో సుత్తపమాణేన, సుత్తే పన అసతి కుతో గచ్ఛతి సుత్తగుళం. తేనాహ – ‘‘సుత్తే ఖీణే న గచ్ఛతీ’’తి. తత్థేవ తిట్ఠతి సుత్తపరియన్తన్తి అధిప్పాయో. కాలవసేనాతి అత్తని వేఠేత్వా ఠితం సుఖదుక్ఖం యథావుత్తస్స కాలస్స వసేన నిబ్బేఠియమానో బాలో చ పణ్డితో చ పలేతి గచ్ఛతి, నాతిక్కమతి సంసారం.

మహాదిట్ఠిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧-౧౮. అన్తవాసుత్తాదివణ్ణనా

౨౧౬-౨౨౩. ఏకతో వడ్ఢితనిమిత్తన్తి ఏకపస్సేన వడ్ఢితం కసిణనిమిత్తం. గాహేనాతి లాభీ ఝానచక్ఖునా పస్సిత్వా గహణేన. తక్కేనాతి న లాభీ తక్కమత్తేన. ఉప్పన్నదిట్ఠీతి ‘‘లోకో’’తి ఉప్పన్నదిట్ఠి. సబ్బతో వడ్ఢితన్తి సమన్తతో అప్పమాణకసిణనిమిత్తం. ఏకమేవాతి ‘‘ఏకమేవ వత్థూ’’తి ఉప్పన్నదిట్ఠి. అట్ఠారస వేయ్యాకరణానీతి వేయ్యాకరణలక్ఖణప్పత్తాని అట్ఠారస సుత్తాని. ఏకం గమనన్తి ఏకం వేయ్యాకరణగమనం.

అన్తవాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.