౧. పఠమవగ్గో

౧. అట్ఠిసుత్తవణ్ణనా

౨౦౨. ఆయస్మా చ లక్ఖణోతిఆదీసు ‘‘కో నామాయస్మా లక్ఖణో, కస్మా చ ‘లక్ఖణో’తి నామం అహోసి, కో చాయస్మా మోగ్గల్లానో, కస్మా చ సితం పాత్వాకాసీ’’తి తం సబ్బం పకాసేతుం ‘‘య్వాయ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. లక్ఖణసమ్పన్నేనాతి పురిసలక్ఖణసమ్పన్నేన.

ఈసం హసితం ‘‘సిత’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మన్దహసిత’’న్తి. అట్ఠిసఙ్ఖలికన్తి నయిదం అవిఞ్ఞాణకం అట్ఠిసఙ్ఖలికమత్తం, అథ ఖో ఏకో పేతోతి ఆహ ‘‘పేతలోకే నిబ్బత్త’’న్తి. ఏతే అత్తభావాతి పేతత్తభావా. న ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీతి దేవత్తభావా వియ న ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి పకతియా. తేసం పన రుచియా ఆపాథం ఆగచ్ఛేయ్యుం మనుస్సానం. దుక్ఖాభిభూతానం అనాథభావదస్సనపదట్ఠానా కరుణాతి ఆహ ‘‘కారుఞ్ఞే కత్తబ్బే’’తి. అత్తనో చ సమ్పత్తిం బుద్ధఞాణస్స చ సమ్పత్తిన్తి పచ్చేకం సమ్పత్తిసద్దో యోజేతబ్బో. తదుభయం విభావేతుం ‘‘తం హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అత్తనో సమ్పత్తిం అనుస్సరిత్వా సితం పాత్వాకాసీతి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ధమ్మధాతూతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సన్ధాయ వదతి. ధమ్మధాతూతి వా ధమ్మానం సభావో.

ఇతరోతి లక్ఖణత్థేరో. ఉపపత్తీతి జాతి. ఉపపత్తిసీసేన హి తథారూపం అత్తభావం వదతి. లోహతుణ్డకేహీతి లోహమయేహేవ తుణ్డకేహి. చరన్తీతి ఆకాసేన గచ్ఛన్తి. అచ్ఛరియం వతాతి గరహచ్ఛరియం నామేతం. చక్ఖుభూతాతి సమ్పత్తదిబ్బచక్ఖుకా, లోకస్స చక్ఖుభూతాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

యత్రాతి హేతుఅత్థే నిపాతోతి ఆహ ‘‘యత్రాతి కారణవచన’’న్తి. అఞ్ఞత్ర హి ‘‘యత్ర హి నామా’’తి అత్థో వుచ్చతి. అప్పమాణే సత్తనికాయే తే చ ఖో విభాగేన కామభవాదిభేదే భవే, నిరయాదిభేదా గతియో, నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞిఆదివిఞ్ఞాణట్ఠితియో, తథారూపే సత్తావాసే చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ మే ఉపనేతుం పచ్చక్ఖం కరోన్తేన.

గోఘాతకోతి గున్నం అభిణ్హం హననకో. తేనాహ ‘‘వధిత్వా వధిత్వా’’తి. తస్సాతి గున్నం వధకకమ్మస్స. అపరాపరియకమ్మస్సాతి అపరాపరియవేదనీయకమ్మస్స. బలవతా గోఘాతకకమ్మేన విపాకే దీయమానే అలద్ధోకాసం అపరాపరియవేదనీయం తస్మిం విపక్కవిపాకే ఇదాని లద్ధోకాసం ‘‘అవసేసకమ్మ’’న్తి వుత్తం. పటిసన్ధీతి పాపకమ్మజనితా పటిసన్ధి. కమ్మసభాగతాయాతి కమ్మసదిసభావేన. ఆరమ్మణసభాగతాయాతి ఆరమ్మణస్స సభాగభావేన సదిసభావేన. యాదిసే హి ఆరమ్మణే పుబ్బే తం కమ్మం తస్స చ విపాకో పవత్తో, తాదిసేయేవ ఆరమ్మణే ఇదం కమ్మం ఇమస్స విపాకో చ పవత్తోతి కత్వా వుత్తం ‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనా’’తి. భవతి హి తంసదిసేపి తబ్బోహారో యథా ‘‘సో ఏవ తిత్తిరో, తానియేవ ఓసధానీ’’తి. నిమిత్తం అహోసీతి పుబ్బే కతూపచితస్స పేతూపపత్తినిబ్బత్తనవసేన కతోకాసస్స తస్స కమ్మస్స నిమిత్తభూతం ఇదాని తథా ఉపట్ఠహన్తం తస్స విపాకస్స నిమిత్తం ఆరమ్మణం అహోసి. సోతి గోఘాతకో. అట్ఠిసఙ్ఖలికపేతో జాతో కమ్మసరిక్ఖకవిపాకతావసేన.

అట్ఠిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పేసిసుత్తవణ్ణనా

౨౦౩. గోమంసపేసియో కత్వాతి గావిం వధిత్వా వధిత్వా గోమంసం ఫాలేత్వా పేసియో కత్వా. సుక్ఖాపేత్వాతి కాలన్తరం ఠపనత్థం సుక్ఖాపేత్వా. సుక్ఖాపియమానానం మంసపేసీనఞ్హి వల్లూరసమఞ్ఞా.

పేసిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పిణ్డసుత్తవణ్ణనా

౨౦౪. నిప్పక్ఖచమ్మేతి విగతపక్ఖచమ్మే.

౪. నిచ్ఛవిసుత్తవణ్ణనా

౨౦౫. ఉరబ్భే హనతీతి ఓరబ్భికో. ఏళకేతి అజే.

౫. అసిలోమసుత్తవణ్ణనా

౨౦౬. నివాపపుట్ఠేతి అత్తనా దిన్ననివాపేన పోసితే. అసినా వధిత్వా వధిత్వా విక్కిణన్తో.

౬. సత్తిసుత్తవణ్ణనా

౨౦౭. ఏకం మిగన్తి ఏకం దీపకమిగం.

౭. ఉసులోమసుత్తవణ్ణనా

౨౦౮. కారణాహీతి యాతనాహి. ఞత్వాతి కమ్మట్ఠానం ఞత్వా.

౮. సూచిలోమసుత్తవణ్ణనా

౨౦౯. సుణోతి పూరేతీతి సూతో, అస్సదమకాదికో.

౯. దుతియసూచిలోమసుత్తవణ్ణనా

౨౧౦. పేసుఞ్ఞూపసంహారవసేన ఇతో సుతం అముత్ర, అముత్ర వా సుతం ఇధ సూచేతీతి సూచకో. అనయబ్యసనం పాపేసి మనుస్సేతి సమ్బన్ధో.

౧౦. కుమ్భణ్డసుత్తవణ్ణనా

౨౧౧. వినిచ్ఛయామచ్చోతి రఞ్ఞా అడ్డకరణే ఠపితో వినిచ్ఛయమహామత్తో. సో హి గామజనకాయం కూటేతి వఞ్చేతీతి గామకూటకోతి వుచ్చతి. కేచి ‘‘తాదిసో ఏవ గామజేట్ఠకో గామకూటకో’’తి వదన్తి. సమేన భవితబ్బం, ‘‘ధమ్మట్ఠో’’తి వత్తబ్బతో. రహస్సఙ్గే నిసీదనవసేన విసమా నిసజ్జావ అహోసి.

కుమ్భణ్డసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.