౫. సుభాసితసుత్తవణ్ణనా

౨౧౩. అఙ్గీయన్తి హేతుభావేన ఆగమభావేన అవయవభావేన వా ఞాయన్తీతి అఙ్గాని, కారణాని, అవయవా వాతి ఆహ ‘‘అఙ్గేహీతి కారణేహి, అవయవేహి వా’’తి. విరతియో సుభాసితవాచాయ పుబ్బం పతిట్ఠితా హోన్తీతి ముసావాదావేరమణిఆదయో తస్సా విసేసహేతూతి ఆహ ‘‘ముసావాదా…పే… కారణానీ’’తి. యస్మా అరియవోహారా విసేసతో చేతనాసభావా, తస్మా వచీసుచరితసముదాయస్స సచ్చవాచాదయో అఙ్గభూతాతి ఆహ ‘‘సచ్చవచనాదయో చత్తారో అవయవా’’తి. నిస్సక్కవచనన్తి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనం. తేనాహ ‘‘సమనుఆగతా పవత్తా’’తి. వాచా హి తాయ విరతియా సమ్మా అనురూపతో ఆగతా పవత్తాతి ‘‘సమన్నాగతా’’తి వుచ్చతి. కరణవచనన్తి సహయోగే కరణవచనం. తేనాహ ‘‘యుత్తా’’తి. సహజాతాపి హి చేతనా యథాసమాదిన్నాయ విరతియా సమ్మా అనురూపతో యుత్తాతి వత్తుం అరహతి.

సముల్లపనవాచాతి సద్దవాచా, సా వుచ్చతీతి వాచా నామ. విఞ్ఞత్తి పన వుచ్చతి ఏతాయాతి వాచా నామ, తథా విరతి చేతనావాచా. న సా ఇధ అధిప్పేతాతి సా చేతనావాచా విఞ్ఞత్తివాచా వియ ఇధ ఇమస్మిం సుత్తే న అధిప్పేతా ‘‘సుభాసితా హోతీ’’తి వచనతో. తేనాహ ‘‘అభాసితబ్బతో’’తి. సుట్ఠు భాసితాతి సమ్మా ఞాయేన భాసితా వచీసుచరితభావతో. అత్థావహతన్తి హితావహకాలం పతి ఆహ. కారణసుద్ధిన్తి యోనిసోమనసికారేన కారణవిసుద్ధిం. దోసాభావన్తి అగతిగమనాదిదోసాభావం. రాగదోసాదివినిముత్తఞ్హి తం భాసతో అనురోధవిరోధవివజ్జనతో అగతిగమనం దూరసముగ్ఘాటితమేవాతి. అనువాదవిముత్తాతి అపవాదవిరహితా. సబ్బాకారసమ్పత్తిం దీపేతి, అసతి హి సబ్బాకారసమ్పతియం అనువజ్జతాపి.

కిఞ్చాపి పుబ్బే ధమ్మాధిట్ఠానా దేసనా ఆరద్ధా, పుగ్గలజ్ఝాసయతో పన పుగ్గలాధిట్ఠానాయ…పే… వచనమేతం. కామఞ్చేత్థ ‘‘అఞ్ఞతరనిద్దోసవచన’’న్తి అవిసేసతో వుత్తం, ‘‘ధమ్మంయేవ భాసతీ’’తిఆదినా పన అధమ్మదోసాదిరహితాయ వాచాయ వుచ్చమానత్తా ఇధాపి సుభాసితా వాచా అధిప్పేతాతి. ‘‘సుభాసితంయేవా’’తి అవధారణేన నివత్తితం సరూపతో దస్సేతి ‘‘నో దుబ్భాసిత’’న్తి ఇమినా. తేనాహ ‘‘తస్సేవ వాచఙ్గస్స పటిపక్ఖభాసననివారణ’’న్తి. పటియోగీనివత్తనత్థో హి ఏవ-సద్దో, తేన పిసుణవాచాపటిక్ఖేపో దస్సితో. ‘‘సుభాసిత’’న్తి వా ఇమినా చతుబ్బిధం వచీసుచరితం గహితన్తి ‘‘నో దుబ్భాసితన్తి ఇమినా మిచ్ఛావాచప్పహానం దీపేతీ’’తి వుత్తం. సబ్బవచీసుచరితసాధారణవచనఞ్హి సుభాసితన్తి. తేన పరభేదనాదికం అసబ్భాదికఞ్చ బోధిసత్తానం వచనం అపిసుణాదివిసయన్తి దట్ఠబ్బం. భాసితబ్బవచనలక్ఖణన్తి భాసితబ్బస్స వచనస్స సభావలక్ఖణం దీపేతీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. యది ఏవం నను అభాసితబ్బం పఠమం వత్వా భాసితబ్బం పచ్ఛా వత్తబ్బం యథా ‘‘వామం ముఞ్చ, దక్ఖిణం గణ్హా’’తి ఆహ ‘‘అఙ్గపరిదీపనత్థం పనా’’తిఆది.

పఠమేనాతి ‘‘సుభాసిత’’న్తి పదేన. ధమ్మతో అనపేతన్తి అత్తనో పరేసఞ్చ హితసుఖావహధమ్మతో అనపేతం. మన్తావచనన్తి మన్తాయ పవత్తేతబ్బవచనం. పఞ్ఞవా అవికిణ్ణవాచో హి న చ అనత్థావహం వాచం భాసతి. ఇతరేహి ద్వీహీతి తతియచతుత్థపదేహి. ‘‘ఇమేహి ఖోతిఆదీనీతి కరణే ఏతం ఉపయోగవచన’’న్తి కేచి. తం వాచన్తి యథావుత్తం చతురఙ్గికం. యఞ్చ వాచం మఞ్ఞన్తీతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞేతి ఇతో బాహిరకా ఞాయవాదినో అక్ఖరచిన్తకా చ. ‘‘పటిఞ్ఞాహేతుఉదాహరణూపనయనిగమనాని అవయవా వాక్యస్సా’’తి వదన్తి. నామాదీహీతి నామాఖ్యాతపదేహి. లిఙ్గం ఇత్థిలిఙ్గాది వచనం ఏకవచనాది. పఠమాది విభత్తి అతీతాది కాలం. కత్తా సమ్పదానం అపాదానం కరణం అధికరణం కమ్మఞ్చ కారకం. సమ్పత్తీహి సమన్నాగతన్తి ఏతే అవయవాదికే సమ్పాదేత్వా వుత్తం. తం పటిసేధేతీతి తం యథావుత్తవిసేసమ్పి వాచం ‘‘ఇమేహి ఖో’’తి వదన్తో భగవా పటిసేధేతి. ఖో-సద్దో హేత్థ అవధారణత్థో. తేనాహ ‘‘అవయవాదీ’’తిఆది. యా కాచి అసభావనిరుత్తిలక్ఖణా. సా మిలక్ఖుభాసా. సీహళకేనేవాతి సీహళభాసాయ పరియాపన్నేన వచనేన. అరహత్తం పాపుణింసూతి సంసారే అతివియ సఞ్జాతసంవేగా తన్నిస్సరణే నిన్నపోణమానసా హుత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తం పాపుణింసు.

పాతోవ ఫుల్లితకోకనదన్తి పాతోవ సంఫుల్లపదుమం. భిజ్జియతేతి నిబ్భిజ్జియతి నిబ్భిగ్గో జాయతి. మనుస్సత్తం గతాతి మనుస్సత్తభావం ఉపగతా.

బుద్ధన్తరేతి బుద్ధుప్పాదన్తరే ద్విన్నం బుద్ధుప్పాదానం అన్తరా. తదా హి పచ్చేకబుద్ధానం సాసనే, న బుద్ధసాసనే దిప్పమానే.

జరాయ పరిమద్దితన్తి యథా హత్థచరణాదిఅఙ్గాని సిథిలాని హోన్తి, చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని సవిసయగ్గహణే అసమత్థాని హోన్తి, యోబ్బనం సబ్బసో విగతం, కాయబలం అపగతం, సతిమతిధితిఆదయో విప్పయుత్తా, పుబ్బే అత్తనో ఓవాదపటికరా పుత్తదారాదయోపి అపసాదకా, పరేహి వుట్ఠాపనీయసంవేసనీయతా పునదేవ బాలభావప్పత్తి చ హోన్తి, ఏవం జరాయ సబ్బసో విమద్దితం. ఏతన్తి సరీరం వదతి. మిలాతఛవిచమ్మనిస్సితన్తి జిణ్ణభావేన అప్పమంసలోహితత్తా మిలాతేహి గతయోబ్బనేహి ధమ్మేహి సన్నిస్సితం. ఘాసమామిసన్తి ఘాసభూతం ఆమిసం మచ్చునా గిలిత్వా వియ పతిట్ఠపేతబ్బతో. కేసలోమాదినానాకుణపపూరితం. తతో ఏవ అసుచిభాజనం ఏతం. సబ్బథాపి నిస్సారతాయ కదలిక్ఖన్ధసమం.

అనుచ్ఛవికాహీతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అనురూపాహి. న తాపేయ్యాతి చిత్తఞ్చ కాయఞ్చ న తాపేయ్య. తాపనా చేత్థ సమ్పతి ఆయతి చ విసాదనా. న బాధేయ్యాతి ‘‘నాభిభవేయ్యా’’తి పదస్స అత్థదస్సనం. అపిసుణవాచావసేనాతి సబ్బసో పహీనపిసుణవాచతావసేన. పాపానీతి లామకాని నికిట్ఠకాని. తేనాహ ‘‘అప్పియానీ’’తిఆది. అనాదాయాతి అగ్గహేత్వా.

సాధుభావేనాతి నిద్దోసమధురభావేన. అమతసదిసాతి సదిసే తబ్బోహారోతి, కారణే వాయం కారియవోహారోతి ఆహ ‘‘నిబ్బానామతపచ్చయత్తా వా’’తి. పచ్చయవసేన హి సా తదా దస్సనప్పవత్తి. చరియాతి చారిత్తం. పోరాణా నామ పఠమకప్పికా, బుద్ధాదయో వా అరియా.

పతిట్ఠితాతి నిచ్చలభావేన అట్ఠిం కత్వా పచ్చయాయత్తభావతో అవిసంవాదనకా. ఉభయథా పటిపత్తిం ఆహ ‘‘అత్తనో చ పరేసఞ్చ అత్థే పతిట్ఠితా’’తి. అత్థే దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాదిహితే పతిట్ఠితత్తా ఏవ ధమ్మే అవిహింసాదిధమ్మే పతిట్ఠితా. అనుపరోధకరన్తి ఏతేన హితపరియాయోయం అత్థ-సద్దోతి దస్సేతి. ధమ్మికన్తి ధమ్మతో అనపేతం, అత్థధమ్మూపసంహితం వా.

నిబ్బానప్పత్తియాతి నిబ్బానప్పత్తియత్థం. దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయ అన్తకరణత్థం. యస్మా బుద్ధో ఖేమాయ భాసతి, తస్మా ఖేముప్పత్తిహేతుయా ఖేమా, తస్మా సా సబ్బవాచానం ఉత్తమాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. మన్తావచనవసేనాతి సబ్బదోసరహితవసేన.

సుభాసితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.