౧. కసిభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా

౧౯౭. దక్ఖిణాగిరిస్మిన్తి దక్ఖిణాగిరిజనపదే, తస్మిం దక్ఖిణాగిరిజనపదే దక్ఖిణాగిరివిహారే. ఖన్ధేసు ఠపేత్వా యుగే యోత్తేహీతి యోత్తరజ్జూహి యుత్తాని పయోజితాని ఇచ్చేవ అత్థో.

పఠమదివసేతి వపనదివసేసు పఠమదివసే ఆరద్ధదివసే. పఞ్చఙ్గానిపి పరిపుణ్ణాని, పగేవ ఇతరఙ్గానీతి దస్సేతుం ‘‘పరిపుణ్ణపఞ్చఙ్గా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. హరితాలమనోసిలాఅఞ్జనేహి ఉరత్థనాదీసు ఠపితత్తా ఆభాయ ఉజ్జలగత్తా. అవసేసా బలీబద్దా. కిలన్తగోణం మోచేత్వా అకిలన్తస్స యోజనం కిలన్తపరివత్తనం.

సీహకుణ్డలానీతి సీహముఖకుణ్డలాని. బ్రహ్మవేఠనన్తి బ్రహ్మునో వేఠనసదిసం, అస్సనఖవేఠనసదిసన్తి అత్థో.

బుద్ధానం కిచ్చాని కాలవసేన విభత్తాని పఞ్చ కిచ్చాని భవన్తి. పురేభత్తకిచ్చన్తి భత్తతో పుబ్బే బుద్ధేన కాతబ్బకిచ్చం. వీతినామేత్వాతి ఫలసమాపత్తియా కాలం వీతినామేత్వా. కదాచి ఏకోతిఆది తేసం తేసం వినేయ్యానం వినయనానురూపపటిపత్తిదస్సనం. పకతియాతి పకతిబుద్ధవేసేన. బుద్ధానం హి రూపకాయస్స అసీతిఅనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డిత-బాత్తింసమహాపురిస- లక్ఖణ-కాయప్పభా-బ్యామప్పభా-కేతుమాలావిచిత్తతా బుద్ధవేసో. కదాచి అనేకేహి పాటిహారియేహి వత్తమానేహీతి ఇమినా పారమీనం నిస్సన్దభూతాని పాటిహారియాని రుచివసేనేవ పకాసనకాని భవన్తి, న సబ్బదాతి దస్సేతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఇన్దఖీలస్స అన్తో ఠపితమత్తే దక్ఖిణపాదే’’తిఆదివచనం సమత్థితం హోతి. భగవతో కాయే పీతరస్మీనం యేభుయ్యతాయ ‘‘సువణ్ణరససిఞ్చనాని వియా’’తి వత్వా కాయమ్హి నీలాదిరస్మీహి తహం తహం పీతమిస్సితం సన్ధాయ ‘‘విచిత్రపటపరిక్ఖిత్తాని వియ చా’’తి వుత్తం. మధురేనాకారేన సద్దం కరోన్తి తుట్ఠరవరవనతో.

తత్థాతి విహారే. గన్ధమణ్డలమాళేతి హత్థేన కతపరిభణ్డే సమోసరితగన్ధపుప్ఫదామే మణ్డలమాళే.

ఉపట్ఠానేతి పముఖే. ‘‘ఓవదతీ’’తి వత్వా తత్థోవాదం సామఞ్ఞతో దస్సేతుం, ‘‘భిక్ఖవే’’తిఆది వుత్తం. సమ్పత్తీతి చక్ఖాదిఇన్ద్రియపారిపూరి చేవ హత్థాదిసమ్పదా చ. సమస్సాసితకాయో కిలమథవినోదనేన. ‘‘తఞ్చ ఖో సమాపజ్జనేనా’’తి వదన్తి. దుతియభాగేతి ఇమినా అపరభాగం తయో భాగే కత్వా తత్థ పురిమభాగం సేయ్యనిసజ్జావసేన సమాపత్తీహి వీతినామేతీతి దస్సేతి. లోకన్తి రాజగహాదీసు యం తదా ఉపనిస్సాయ విహరతి, తత్థ అఞ్ఞత్థ వా బుజ్ఝనకం వినేయ్యసత్తలోకం బుద్ధచక్ఖునా వోలోకేతి. కాలయుత్తన్తి తేసం ఇన్ద్రియపరిపాకకాలానురూపం. సమయయుత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం. సమయయుత్తన్తి వా తేహి ఆజానితబ్బవిసేసపటిలాభానురూపం.

పటిసల్లీనోతి కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా సమాపత్తిం సమాపన్నో. అధిప్పాయం సమ్పాదేన్తో తం అవిరాధేన్తో, అజ్ఝాసయానురూపన్తి అత్థో.

సకల…పే… దేవతాయోతి ఏత్థ లోకధాతుసాకల్యం దట్ఠబ్బం, న దేవతాసాకల్యం. న హి మహాసమయే వియ సబ్బదా మజ్ఝిమయామే దససహస్సచక్కవాళే సబ్బత్థ సబ్బా దేవతా సత్థు సమీపం ఉపగచ్ఛన్తి. కిలాసుభావో కిలమథో.

విహారచీవరపరివత్తనవసేనాతి విహారే నివత్థనివాసనపరివత్తనవసేన. ఆదియిత్వాతి పారుపనవసేన గహేత్వా. తేనాహ ‘‘ధారేత్వా’’తి. భిక్ఖాచారన్తి భిక్ఖత్థం చరితబ్బట్ఠానం.

అతిరోచమానన్తి తం తం అతిక్కమిత్వా సమన్తతో సబ్బదిసాసు విరోచమానం. సరీరప్పభన్తి అత్తనో సరీరప్పభం. జఙ్గమం వియ పదుమసరన్తి రతనమయకిఞ్జక్ఖం రజతమయకణ్ణికం సమన్తతో సమ్ఫుల్లితకఞ్చనపదుమం సఞ్చారిమసరం వియ. గగనతలన్తి అబ్భమహికాదిఉపక్కిలేసవిగమేన సువిసుద్ధఆకాసతలం వియ. తమ్పి హి తారాగణకిరణజాలసముజ్జలతాయ సమన్తతో విరోచతి. కనకసిఖరన్తి కనకగిరిసిఖరం. సిరియా జలమానన్తి సబ్బసో అనవజ్జాయ సబ్బాకారేన పరిపుణ్ణకాయతాయ అనఞ్ఞసాధారణాయ రూపకాయసిరియా సముజ్జలం, యస్సా రుచిరభావో విద్ధే విగతవలాహకే పుణ్ణమాసియం పరిపుణ్ణకలమనోమమణ్డలం చన్దమణ్డలం అతిరోచతి, పభస్సరభావో సహస్సరంసికిరణతేజోజాలసముజ్జలం సూరియమణ్డలం అభిభవతి, హేమసముజ్జలభావో తదుభయే అభిభుయ్య పవత్తమానం ఏకక్ఖణే దససహస్సిలోకధాతువిజ్జోతనసమత్థ-మహాబ్రహ్మునో పభాసముదయం అభివిహచ్చ భాసతి తపతి విరోచతి.

సమన్తపాసాదికేతి సమన్తతో పసాదావహే. తఞ్చ ఖో సబ్బసో సరితబ్బతాయాతి ఆహ ‘‘పసాదనీయే’’తి. ఉత్తమదమథసమథమనుప్పత్తేతి కాయవాచాహి అనుత్తరం దన్తభావఞ్చేవ అనుత్తరం చిత్తవూపసమఞ్చ సమ్పత్తే. అప్పసాదేనాతి పసాదాభావేన, పసాదపటిక్ఖేపేన వా అస్సద్ధియేన. ఉభయథాపి నోతి అప్పసాదో మచ్ఛరియన్తి ఉభయథాపి నో ఏవ, అథ ఖో అనత్తమనతాయ ఉపారమ్భాధిప్పాయేన అపసాదేన్తో, భగవతో ముఖతో కిఞ్చి దేసేతుకామో వా ఏవమాహ. తత్థ కారణం దస్సేన్తో ‘‘భగవతో పనా’’తిఆదిమాహ. అతిత్తన్తి తిత్తిం అగచ్ఛన్తం. కమ్మభఙ్గన్తి కమ్మహానిం.

తిక్ఖపఞ్ఞో ఏస బ్రాహ్మణో, తథా హి న చిరస్సేవ అరహత్తం సచ్ఛికరిస్సతి. కథాపవత్తనత్థమ్పి ఏవమాహ – ‘‘ఏవం అహం ఇమస్స కఞ్చి ధమ్మం సోతుం లభిస్సామీ’’తి. వేనేయ్యవసేనాతి అత్తనో కసనకారిభావకిత్తనముఖేన వినేతబ్బపుగ్గలవసేన.

ఓళారికానీతి పాకతికాని. ‘‘ఏస ఉత్తమదక్ఖిణేయ్యో’’తి సఞ్జాతబహుమానో. పాళియం ‘‘యుగం వా నఙ్గలం వా’’తి వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో. తేన బీజాదిం సఙ్గణ్హాతి, తస్మా బీజం వా ఈసం వా పరిగ్గహయోత్తాని వాతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. తథా హి భగవా బ్రాహ్మణస్స పటివచనం దేన్తో ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తిఆదిమాహ. పుబ్బధమ్మసభాగతాయాతి పఠమం గహితధమ్మసభాగతాయ. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం అట్ఠకథారుళ్హమేవ గహేతబ్బఞ్చ సద్దతో అత్థాపత్తితో వా ఇధ దట్ఠబ్బం. బుద్ధానం ఆనుభావో అయం, యదిదం పసఙ్గాగతధమ్మముఖేన దేసనం ఆరభిత్వా వేనేయ్యవినయనం.

అననుసన్ధికాతి పుచ్ఛానుసన్ధివసేన అననుసన్ధికా. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన. ఏత్థాతి ఏతిస్సా దేసనాయ. సోతి భగవా. తస్సాతి బ్రాహ్మణస్స. అనుకమ్పాయాతి అసబ్బఞ్ఞూ హి సతిపి అనుకమ్పాయ పుచ్ఛితమత్తే తిట్ఠేయ్య, తథా జానన్తోపి అననుకమ్పకో, భగవా పన ఉభయధమ్మపారిపూరియా ‘‘ఇదం అపుచ్ఛిత’’న్తి అపరిహాపేత్వా కథేతి. సమూలన్తిఆదినా సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ బీజస్స కసియా మూలభావో నానన్తరియతో తప్పమాణవిధానతో చాతి ఆహ ‘‘తస్మిం…పే… కత్తబ్బతో’’తి. తేన అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ బీజస్స కసియా మూలభావం విభావేతి. కుసలాతి ఇమినా అకుసలా తతో అఞ్ఞథాపి కరోన్తి, తం పన అప్పమాణన్తి దస్సేతి.

తస్సాతి బ్రాహ్మణస్స బీజట్ఠానియస్స ధమ్మస్స చ ఉపకారభావతో. ధమ్మసమ్బన్ధసమత్థభావతోతి తథా వుత్తధమ్మస్స ఫలేన సమ్బన్ధితుం యోజేతుం సమత్థభావతో. తపో వుట్ఠీతి వుత్తవచనం సన్ధాయ వుత్తం. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం పాకటం కాతుం ‘‘అయం హీ’’తిఆది వుత్తం. కస్సకస్స ఉపకారస్స బీజస్స అనన్తరం వుట్ఠి వుచ్చమానా అట్ఠానే వుత్తా నామ న హోతి. కస్మా? బీజస్స వప్పకాలే అనురూపాయ వుట్ఠియా ఇచ్ఛితబ్బతో, తస్మా అవసానే మజ్ఝే వా వుచ్చమానాయ ధమ్మసమ్బన్ధసమత్థతా తస్సా విభావితా న సియా. అత్తనో అవిసయేతి ఝానాదిఉత్తరిమనుస్సధమ్మే. పచ్ఛాపీతి కసిసమ్భారకథనతో పచ్ఛాపి. వత్తబ్బోతి ఏకన్తేన వత్తబ్బో. తదనన్తరంయేవాతి బీజానన్తరంయేవ. వుచ్చమానా వుట్ఠి సమత్థా హోతి, బీజస్స ఫలేన సమ్బన్ధనే సమత్థాతి దీపితా హోతి అనన్తరవచనేనేవ తస్సా ఆసన్నఉపకారత్తదీపనతో.

సమ్పసాదలక్ఖణాతి పసీదితబ్బే వత్థుస్మిం సమ్మదేవ పసీదనలక్ఖణా. ఓకప్పనలక్ఖణాతి సద్ధేయ్యవత్థునో ఏవమేతన్తి పక్ఖన్దనలక్ఖణా. మూలబీజన్తిఆదీసు మూలమేవ బీజం మూలబీజం. ఏస నయో సేసేసుపి బీజగామస్స అధిప్పేతత్తా. భూతగామో పన మూలం బీజం ఏతస్సాతి మూలబీజన్తిఆదినా వేదితబ్బో. బీజబీజన్తి పఞ్చమం పన పచ్చయన్తరసమవాయే సదిసఫలుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో విరూహనసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజసద్దో తదత్థసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి తతో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజ-సద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజబీజ’’న్తి ‘‘దుక్ఖదుక్ఖం రూపరూప’’న్తి చ యథా. ఏవమ్పి ఇమినా అత్థేన ఇమస్సపి నిప్పరియాయోవ బీజభావోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తం సబ్బమ్పి…పే… గచ్ఛతీ’’తి.

ఇదాని కథఞ్చి వత్తబ్బే సద్ధాయ ఓపమ్మత్తే బీజే సద్ధాయ బీజభావం విభావేతుం ‘‘తత్థ యథా’’తిఆది ఆరద్ధం. కామం సద్ధూపనిసం సీలం, తథాపి సమాధిస్స వియ సబ్బేసమ్పి అనవజ్జధమ్మానం ఆదిమూలభావతో సద్ధాయపి పతిట్ఠా హోతీతి ఆహ ‘‘హేట్ఠా సీలమూలేన పతిట్ఠాతీ’’తి. యస్మా సబ్బస్సేవ పుగ్గలస్స సద్ధావసేన సమథవిపస్సనారమ్భో, తస్మా సా ‘‘ఉపరి సమథవిపస్సనఙ్కురం ఉట్ఠాపేతీ’’తి వుత్తా. తన్తి ధఞ్ఞబీజం. పథవిరసం ఆపోరసన్తి ససమ్భారపథవీఆపేసు లబ్భమానం రసం. గహేత్వాతి పచ్చయపరమ్పరాయ గహేత్వా. ధఞ్ఞపరిపాకగహణత్థన్తి ధఞ్ఞపరిపాకనిబ్బత్తిఅత్థం. రసన్తి సద్ధాసీలమూలహేతుసమథవిపస్సనాభావనారసం ఆదియిత్వా. అరియమగ్గనాళేనాతి అరియమగ్గసోతేన అరియఫలధఞ్ఞపరిపాకగహణత్థన్తి అరియఫలమేవ ధనాయితబ్బతో ధఞ్ఞం తస్స నిబ్బత్తిఅత్థం. ధఞ్ఞనాళం నామ కణ్డస్స నిస్సయభూతో పచ్ఛిమదేసో, కణ్డో తబ్భన్తరో తంనిస్సయోయేవ దణ్డో. పసవో నామ పుప్ఫం. వుద్ధిన్తి అవయవపారిపూరివసేన వుద్ధిం. విరూళ్హిన్తి మూలసన్తానదళ్హతాయ విరుళ్హతం. వేపుల్లన్తి పత్తనాళాదీహి విపులభావం. ఖీరం జనేత్వాతి తరుణసలాటుకభావప్పత్తియా తణ్డులస్స బీజస్స బీజభూతం ఖీరం ఉప్పాదేత్వా. ఏసాతి సద్ధా. పతిట్ఠహిత్వాతి కమ్మపథాకమ్మపథసమ్మాదిట్ఠిసహితేన ఆదితో పవత్తసీలమత్తేన పతిట్ఠహిత్వా. వుద్ధిన్తిఆదీసు సుపరిసుద్ధాహి సీలచిత్తవిసుద్ధీహి వుద్ధిం, దిట్ఠికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధీహి విరూళ్హిం. మగ్గామగ్గపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీహి వేపుల్లం పత్వా. ఞాణదస్సనవిసుద్ధిఖీరన్తి సాదురససువిసుద్ధిభావతో ఞాణదస్సనవిసుద్ధిసఙ్ఖాతం ఖీరం జనేత్వా. అనేక…పే… ఫలన్తి అనేకపటిసమ్భిదా-అనేకాభిఞ్ఞాణపరిపుణ్ణం అరహత్తఫలసీసం నిప్ఫాదేతి.

బీజకిచ్చకరణతోతి బీజకిచ్చస్స కరణతో. యఞ్హి తంసదిసస్స విసదిసస్స చ అత్తనో ఫలస్స పతిట్ఠాపనసమ్బన్ధననిప్ఫాదనసఙ్ఖాతం బీజస్స కిచ్చం, తస్స కరణతో నిబ్బత్తనతో ‘‘ఏవం సద్ధా బీజకిచ్చ’’న్తి వుత్తం. ఇమినా అనఞ్ఞసాధారణం సద్ధాయ కుసలధమ్మానం బీజభావం దస్సేతి. సా చాతిఆదినా తమేవత్థం సమత్థేతి. ఇదాని తత్థ ఆగమం దస్సేన్తో ‘‘సద్ధాజాతో’’తిఆదిమాహ. తేన యథా సప్పురిసూపనిస్సయస్స సద్ధమ్మస్సవనస్స చ, ఏవం అనవసేసాయ సమ్మాపటిపత్తియా సద్ధా మూలకారణన్తి దస్సేతి.

ఇన్ద్రియసంవరో వీరియఞ్చ అకుసలధమ్మే, దుక్కరకారికా ధుతఙ్గఞ్చ అకుసలధమ్మే చేవ కాయఞ్చ తపతి విబాధతీతి తపోతి వుచ్చతి. ఇన్ద్రియసంవరో అధిప్పేతో వీరియస్స ధోరయ్హభావేన గయ్హమానత్తా, ఇతరేసం వుట్ఠిభావస్స అనుయుఞ్జమానత్తా. ఆది-సద్దేన కలలఙ్గారవుట్ఠిఆదీనం సఙ్గహో. సమనుగ్గహితన్తి ఉపగతం. విరుహనామిలాయననిప్ఫత్తివచనేహి ధఞ్ఞబీజసన్తానస్స వియ తేసం వుద్ధియా సద్ధాబీజసన్తానస్స తపోవుట్ఠియా ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు ఉపకారతం దస్సేతి.

పురిమపదేసుపీతి అపి-సద్దేన పరపదేసుపీతి అత్థో దట్ఠబ్బో ‘‘హిరీ మే ఈసా, మనో మే యోత్త’’న్తి ఇచ్ఛితత్తా, ‘‘సతి మే’’తి ఏత్థ మే-సద్దో ఆనేత్వా యోజేతబ్బో. ఉదకమ్పి తావ దాతబ్బం హోతి నదీతళాకాదితో ఆనేత్వా. వీరియబలీబద్దే చతుబ్బిధే యోజేత్వా. నిచ్చకాలం అత్థీతి వచనసేసో.

సహ విపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞా అధిప్పేతా అమతప్ఫలాయ కసియా అధిప్పేతత్తా. విపస్సనా పఞ్ఞా చాతి దువిధాపి పఞ్ఞా ఉపనిస్సయా హోతి విసిట్ఠభావతో. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. పఞ్ఞాతి పకారేహి జానాతీతి పఞ్ఞా. పఞ్ఞవతం పఞ్ఞా పురతో హోతి యోనిసోమనసికారస్స విసేసపచ్చయభావతో, సహజాతాధిపతీసు చ ఉక్కట్ఠభావతో. సిరీతి సోభగ్గం. సతం ధమ్మా సద్ధాదయో, అన్వాయికాతి అనుగామినో. ఈసాబద్ధా హోతీతి హిరిసఙ్ఖాతఈసాయ బద్ధా హోతి, పఞ్ఞాయ కదాచి అప్పయోగతో మనోసీసేన సమాధి ఇధ వుత్తోతి ఆహ ‘‘మనోసఙ్ఖాతస్స సమాధియోత్తస్సా’’తి. సమం ఉపనేత్వా బన్ధిత్వా బద్ధరజ్జుకత్తా సమాధియోత్తం. ఏకతో గమనన్తి లీనచ్చారద్ధసఙ్ఖాతం ఏకపస్సతో గమనం వారేతి. మజ్ఝిమాయ విపస్సనావీథియా పటిపాదనతో కాయాదీసు సుభసుఖనిచ్చత్తభావవిగమనే పఞ్ఞాయ విసేసపచ్చయా సతీతి వుత్తం – ‘‘సతియుత్తా పఞ్ఞా’’తి తస్సా సతివిప్పయోగాసబ్భావతో. సన్తతిఘనాదీనం అయం విసేసో – పురిమపచ్ఛిమానం ధమ్మానం నిరన్తరతాయ ఏకీభూతానం వియ పవత్తి సన్తతిఘనతా, ఏకసమూహవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి సమూహఘనతా, దుబ్బిఞ్ఞేయ్యకిచ్చభేదవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి. కిచ్చఘనతా, ఏకారమ్మణవసేన ఏకీభూతానమివ పవత్తి ఆరమ్మణఘనతా. సబ్బేసం, సబ్బాని వా కిలేసానం మూలసన్తానకాని సబ్బ…పే… సన్తానకాని. అనుప్పయోగో హి అత్థో. పదాలేతీతి భిన్దతి సముచ్ఛిన్దతి. సా చ ఖో ‘‘పదాలేతీ’’తి వుత్తా లోకుత్తరావ పఞ్ఞా అనుసయప్పహానస్స అధిప్పేతత్తా. సన్తతిఘనాదిభేదనా పన లోకియాపి హోతి విపస్సనావసేన ఘనవినిబ్భోగస్స నిప్ఫాదనతో. తేనాహ ‘‘ఇతరా పన లోకికాపి సియా’’తి.

హిరీయతీతి లజ్జతి, జిగుచ్ఛతీతి అత్థో. తస్మా ‘‘పాపకేహి ధమ్మేహీ’’తి నిస్సక్కవచనం దట్ఠబ్బం, హేతుమ్హి వా కరణవచనం. ఓత్తప్పమ్పి గహితమేవ, న హి లజ్జనం నిబ్భయం పాపభయం వా అలజ్జనం అత్థీతి. రుక్ఖలట్ఠీతి రుక్ఖదణ్డో. తేన పదేసేన కసనతో విసేసతో నఙ్గలన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఈసా యుగనఙ్గలం ధారేతీ’’తి. కామం పఞ్ఞారహితా హిరీ అత్థి, హిరిరహితా పన పఞ్ఞా నత్థేవాతి ఆహ ‘‘హిరి…పే… అభావతో’’తి. సన్ధిట్ఠానే కమ్పనాభావతో అచలం. థిరభావేన అసిథిలం. హిరిపటిబద్ధపఞ్ఞా పటిపక్ఖవసేన చ అసిథిలభావేన చ అచలా అసిథిలాతి ఆహ ‘‘అబ్బోకిణ్ణా అహిరికేనా’’తి. నాళియా మినమానపురిసో వియ ఆరమ్మణం మునాతి పరిచ్ఛేదతో జానాతీతి మనో. మనోసీసేనాతి మనసో అపదేసేన. తంసమ్పయుత్తోతి ఇమినా కున్తసహచరణతో పురిసో కున్తో వియ మనసహచరణసమాధి ‘‘మనో’’తి వుత్తోతి దస్సేతి. సారథినాతి కస్సకేన. సో హి ఇధ బలీబద్దానం సారణతో పాచనతో ‘‘సారథీ’’తి అధిప్పేతో. ఏకాబన్ధనన్తి ఏకాబద్ధకరణం. సకకిచ్చేతి సకకిచ్చేన యుత్తే. తేన హి ఈసాదీసు యథారహం బన్ధిత్వా ఏకాబద్ధేసు కతేసు నఙ్గలేసు కిచ్చం ఇజ్ఝతి, నో అఞ్ఞథాతి తం ‘‘సకకిచ్చే పటిపాదేతీ’’తి వుత్తం. అవిక్ఖేపసభావేనాతి అత్తనో అవిక్ఖేపసభావేన. బన్ధిత్వాతి సహజాతాదిపచ్చయభావేన అత్తనా సమ్బన్ధిత్వా. సకకిచ్చేతి హిరీఆదీహి యథాసకం కత్తబ్బే కిచ్చే.

చిరకతాదిమత్థన్తి చిరభాసితమ్పి అత్థం. సరతి అనుస్సరతి కాయాదిం అసుభాదితో నిజ్ఝాయతి. ఫాలేతీతి పదాలేతి. పాజేన్తి గమేన్తీతి తం పాజనం. ఇధ ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘పాచన’’న్తి వుత్తం జ-కారస్స చ-కారం కత్వా. ఫాలపాచనన్తి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘యథా హి బ్రాహ్మణ…పే… సతీ’’తి వుత్తం. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యథా’’తిఆదిమాహ. నఙ్గలం అనురక్ఖతి భిజ్జనఫాలనతో. పురతో చస్స గచ్ఛతీతి అస్స నఙ్గలస్స కస్సనే భూమియా విలిఖనే పురతో గచ్ఛతి పుబ్బఙ్గమా హోతి. గతియోతి పవత్తియో. సమన్వేసమానాతి సరణవసేన గవేసమానా. ఆరమ్మణే వా కాయాదికే ఉపట్ఠాపయమానా అసుభాదివసేన పఞ్ఞానఙ్గలం రక్ఖతి. సభావాసభావూపగమే ఫాలో వియ నఙ్గలస్స ‘‘ఆరక్ఖా’’తి వుత్తా ‘‘సబ్బానత్థతో సతి రక్ఖతీ’’తి కత్వా. తథా హేసా ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా. చిరకతచిరభాసితానం అసమ్ముస్సనవసేన సతి పఞ్ఞానఙ్గలస్స పురతో హోతీతి వత్వా తస్స పురతోభావం దస్సేతుం ‘‘సతి…పే… నో పముట్ఠే’’తి ఆహ. సతిపరిచితేతి సతియా పట్ఠాపితే. ‘‘ఉపట్ఠాపితే’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. సంసీదితుం న దేతీతి సకిచ్చకిరియాయ సంసీదనం కాతుం న దేతి. కోసజ్జసఙ్ఖాతం సంసీదనం కోసజ్జసంసీదనం.

పాతిమోక్ఖసంవరసీలం వుత్తం కాయికవాచసికసంయమస్స కథితత్తా. ఆహారే ఉదరే యతోతి పరిభుఞ్జితబ్బఆహారే సంయతభావదస్సనేన పరిభుఞ్జితబ్బతాయ చతూసుపి పచ్చయేసు సంయతభావో దీపితోతి ఆహ ‘‘ఆహారముఖేనా’’తిఆది. సంయతభావో చేత్థ పచ్చయహేతు అనేసనాభావోతి వుత్తం ‘‘నిరుపక్కిలేసోతి అత్థో’’తి. భోజనసద్దో ఆహారపరిభోగే నిరుళ్హోతి కత్వా వుత్తం ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞుతాముఖేనా’’తి. పరిభుఞ్జనట్ఠేన పన భోజనసద్దముఖేనాతి వుత్తే అధిప్పేతత్థో లబ్భతేవ. తేనాతి కాయగుత్తాతిఆదివచనేన. న విలుమ్పన్తీతి ‘‘దీపేతీ’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.

ద్వీహాకారేహీతి అదిట్ఠాదీనం అదిట్ఠాదివసేన దిట్ఠాదీనఞ్చ దిట్ఠాదివసేనాతి ఏవం ద్విప్పకారేహి. అవిసంవాదనం అవితథకథనం. ఛేదనం మూలప్పదేసే నికన్తనం. లుననం యత్థ కత్థచి ఛేదనం. ఉప్పాటనం ఉమ్మూలనం. అసితేనాతి దత్తేన, లాయితేనాతి అత్థో. విసంవాదనసఙ్ఖాతానం తిణానం, అట్ఠన్నం అనరియవోహారానన్తి అత్థో. యథాభూతఞాణన్తి నామ రూపపరిచ్ఛేదకఞాణం. సచ్చన్తి వేదితబ్బం అవిపరీతవుత్తికత్తా ‘‘ఛేదకం’’ ఛిన్దనకం. నిద్దానన్తి నిద్దాయకం. ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి దిట్ఠి ‘‘దిట్ఠిసచ్చ’’న్తి వుచ్చతి. ద్వీసు వికప్పేసూతి భావకత్తుసాధనవసేన ద్వీసు వికప్పేసు. ‘‘నిద్దాన’’న్తి ఉపయోగవసేనేవ అత్థో.

సీలమేవ ‘‘సోరచ్చ’’న్తి వుత్తం ‘‘పాణాతిపాతాదీహి సుట్ఠు ఓరతస్స కమ్మ’’న్తి కత్వా. సఙ్ఖారదుక్ఖాదీనం అభావతో సున్దరభావతో సున్దరే నిబ్బానే ఆరమ్మణకరణవసేన రతత్తా సురతో, అరహా. తస్స భావో సోరచ్చం, అరహత్తం. అప్పమోచనమేవ అచ్చన్తాయ పమోచనం న హోతి.

యదగ్గేన విపస్సనాయ పఞ్ఞాయ తంసహగతవీరియస్స చ నఙ్గలధోరయ్హతా, తథాపవత్తకుసలభావనాయ చ కసిభావో చ, తదగ్గేన తతో పురేతరం పవత్తపఞ్ఞావీరియపారమీనం నఙ్గలధోరయ్హతా, తథాపవత్తకుసలభావనాయ చ కసిభావో వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. ధురం వహతీతి ధోరయ్హం. యథావుత్తం ఘనన్తి అస్మిమానాదిభేదం ఘనం. వహితబ్బా ఆదిభూతా ధురా ఏతేసం అత్థీతి ధురా, పురిమధురవాహకా. తంమూలకా అపరం ధురం వహన్తా ధోరయ్హా. ధురా చ ధోరయ్హా చ ధురధోరయ్హం ఏకత్తవసేన. వహన్తన్తి కసనేన పవత్తన్తం.

కామయోగాదీహి యోగేహి ఖేమత్తా అనుపద్దవత్తా. తం నిబ్బానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స. వాహీయతి విపస్సనాయ సహగతం. అభిముఖం వాహీయతి మగ్గపరియాపన్నం. ఖేత్తకోటిన్తి ఖేత్తమరియాదం. దిట్ఠేకట్ఠేతి దిట్ఠియా సహజాతేకట్ఠే పహానేకట్ఠే చ. ఓళారికేతి ఉపరిమగ్గవజ్ఝే ఉపాదాయ వుత్తం, అఞ్ఞథా దస్సనపహాతబ్బాపి దుతియమగ్గవజ్ఝేహి ఓళారికాతి. అణుసహగతేతి అణుభూతే. ఇదం హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝే ఉపాదాయ వుత్తం. సబ్బకిలేసే అవసిట్ఠసబ్బకిలేసే పజహన్తం అనివత్తన్తం గచ్ఛతి పున పహాతబ్బతాయ అభావతో. అనివత్తన్తన్తి న నివత్తన్తం, యథా నివత్తనం న హోతి, ఏవం గచ్ఛతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నివత్తనరహిత’’న్తిఆది. ఏతం పన తవ ధురధోరయ్హం.

ఏవమేసా కసీతి యథావుత్తస్స పచ్చామసనం. తేనాహ ‘‘నిగమనం కరోన్తో’’తి. వుత్తస్సేవ హి అత్థస్స పున వచనం. పఞ్ఞానఙ్గలేన సతిఫాలం ఆకోటేత్వాతి పఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన నఙ్గలేన సద్ధిం సతిఫాలస్స ఏకాబద్ధభావకరణేన ఆకోటేత్వా. కట్ఠాతి ఏత్థ ‘‘కసీ’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘కట్ఠా కసీ’’తి. కమ్మపరియోసానన్తి యథావుత్తకసికమ్మస్స పరియోసానభూతం. యదిపి పుబ్బే ‘‘పఞ్ఞా మే యుగనఙ్గల’’న్తిఆదినా అత్తుద్దేసికవసేనాయం అమతప్ఫలా కసి దస్సితా, మహాకారుణికస్స పన భగవతో దేసనా సబ్బస్సపి సత్తనికాయస్స సాధారణా ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘సా ఖో పనేసా’’తిఆదిమాహ.

దివసేయేవాతి తందివసే ఏవ. ఆదిమాహాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన కథాపరియోసానే పాఠపదేసో గహితోతి తదఞ్ఞం ‘‘ఏవం వుత్తే’’తిఆదిపాఠం సన్ధాయ ‘‘తతో పరఞ్చా’’తి ఆహ.

కసిభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.