౨. అనాథపిణ్డికవగ్గో

౧. చన్దిమససుత్తవణ్ణనా

౯౨. పబ్బతతటా సన్దమానో తథారూపో నదీనివత్తనపదేసోపి సమ్బాధట్ఠానతాయ కచ్ఛో వియాతి ఆహ ‘‘పబ్బతకచ్ఛేపీ’’తి. పటిపక్ఖదూరీభావేన సేట్ఠట్ఠేన చ ఏకో ఉదేతీతి ఏకోది, ఏకగ్గతా. తస్మిం యోగతో ఏకగ్గచిత్తా ఇధ ఏకోదీ. పటిపక్ఖతో అత్తానం నిపయన్తి విసోధేన్తీతి నిపకా, పఞ్ఞవన్తో. తేనాహ ‘‘ఏకగ్గచిత్తా చేవా’’తిఆది. కాయాదిభేదం ఆరమ్మణం సాతిసయాయ సతియా సరన్తీతి సతా. తేనాహ ‘‘సతిమన్తో’’తి. సోత్థిం గమిస్సన్తీతి యథావుత్తపదేసే మగా సోత్థిమనుపద్దవేన వత్తిస్సన్తి, ఏవం ఝానలాభినో సోత్థిం కిలేసేహి అనుపద్దుతా వత్తిస్సన్తి. అయం కిర దేవపుత్తో బ్రహ్మలోకే నిబ్బానసఞ్ఞీ, తస్మా ఏవమాహ. భగవా ‘‘అయం దేవపుత్తో అనిబ్బానగామీ సమానో నిబ్బానగామిసఞ్ఞీ, హన్దస్స నిబ్బానగామినో దస్సేమీ’’తి దుతియం గాథమాహ. చతున్నం ఓఘానం, సంసారమహోఘస్సేవ వా పరతీరభావతో పరతీరన్తి నిబ్బానం. అమ్బుని జాతో అమ్బుజో, మచ్ఛో. సుత్తజాలం ఛిన్దిత్వా మచ్ఛా వియ కిలేసజాలం భిన్దిత్వా గమిస్సన్తీతి.

చన్దిమససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. వేణ్డుసుత్తవణ్ణనా

౯౩. పయిరుపాసియాతి పయిరుపాసహేతు. సిక్ఖన్తీతి తిస్సోపి సిక్ఖా సిక్ఖన్తి. సిట్ఠిపదేతి కిలేసానం సాసనతో వట్టదుక్ఖపరిత్తాసనతో చ సిట్ఠిసఞ్ఞితే యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జితబ్బతో పదే, సద్ధమ్మేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అనుసిట్ఠిపదే’’తి. తత్థ అనుసిట్ఠీతి సద్ధమ్మో. కాలేతి యుత్తపత్తకాలే. అప్పమాదోనామ సమథవిపస్సనాభావనా.

వేణ్డుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దీఘలట్ఠిసుత్తవణ్ణనా

౯౪. తథేవ పఞ్ఞాయీతి దీఘలట్ఠిత్వేవ పఞ్ఞాయి, తథాసమఞ్ఞా ఏవ అహోసి.

దీఘలట్ఠిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నన్దనసుత్తవణ్ణనా

౯౫. నత్థి ఏతస్స ఆవట్టం ఆవరణన్తి అనావటం. రుక్ఖో వా పబ్బతో వాతి సత్తానం పకతిచక్ఖుస్స ఆవరణభూతో రుక్ఖో వియ పబ్బతో వియ చ అభిభవితుం సమత్థో ఞేయ్యావరణో నత్థి. కథంవిధన్తి కథంసణ్ఠితం, కథంపకారం వా. దుక్ఖన్తి వట్టదుక్ఖం.

నన్దనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చన్దనసుత్తవణ్ణనా

౯౬. హేట్ఠాతి కామభవే. తత్థ హి పరిబ్భమన్తస్స పతిట్ఠా దుల్లభా యేభుయ్యేన తత్థ సత్తా నిముగ్గా ఏవ హోన్తి, తస్మా హేట్ఠా అప్పతిట్ఠో సంసారో. ఉపరీతి మహగ్గతభవే. తత్థ హి నిబ్బత్తస్స నిబ్బానం ఆరుహితుం ఆలమ్బనా దుల్లభా, ఝానాభిరతియా తత్థేవ నికన్తి తేసం బలవతీ హోతి, తస్మా ఉపరి అనాలమ్బనో సంసారో. పేసితత్తోతి నిబ్బానం పతి పేసితచిత్తో. తయో కమ్మాభిసఙ్ఖారాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదయో తయో అభిసఙ్ఖారా. తేన ‘‘నన్దీపుబ్బకో కమ్మభవో’’తి వత్వా ‘‘నన్దిం జనేత్వా’’తి వుత్తో. కామసఞ్ఞాసీసేన కామచ్ఛన్దస్స గహణం, కామచ్ఛన్దపముఖాని చ ఓరమ్భాగియసంయోజనాని గహితానీతి ఆహ ‘‘కామసఞ్ఞాగహణేన పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనానీ’’తి. రూపభవో రూపం భవపదలోపేన. రూపభవగ్గహణేన చేత్థ సేసభవస్సపి గహణం. తస్స సంయోజనగ్గహణేన పఞ్చ ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనాని గహితాని. మహోఘేతి సంసారమహోఘే. తేసన్తి కామభవాదీనం గహణేన భవభావేన తదేకలక్ఖణతాయ. అరూపభవో గహితో లక్ఖణహారనయేన. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చన్దనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. వాసుదత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౭. ఛట్ఠం హేట్ఠా దేవతాసంయుత్తవణ్ణనాయం వుత్తత్థమేవ.

వాసుదత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సుబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా

౯౮. సుబ్రహ్మాతి తస్స దేవపుత్తస్స నామం. తస్స సత్థు సన్తికూపసఙ్కమనస్స కారణం దస్సేన్తో ‘‘సో కిరా’’తిఆదిమాహ. తదేవ సోకం తస్స దేవపుత్తస్స అట్ఠుప్పత్తి. అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతోతి సహస్సమత్తేన అచ్ఛరాసఙ్ఘేన పరివుతో. నన్దనకీళికన్తి నన్దనవనకీళికం. హత్థం ఆగచ్ఛతీతి హత్థగయ్హుపగో హోతి. గన్థేన్తీతి ఏత్థ మాలావేఠనమ్పి ఖిడ్డాపసుతతాయాతి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞథా పుప్ఫానియేవ తాయ తాయ చిత్తస్స వసేన మాలాభావేన హత్థం ఉపగచ్ఛన్తీతి. ఉపచ్ఛేదకకమ్మవసేనాతి తస్మిం దేవలోకే ఆయుసేసే సతి ఏవ తస్స పన ఉపఘాతకస్స లద్ధోకాసస్స పాపకమ్మస్స వసేన. ‘‘పహారో’’తి దివసస్స తతియో భాగో వుచ్చతి, తస్మా ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకవేలాయమేవాతి అత్థో.

పియవత్థుకసోకేనాతి పియవత్థునిమిత్తకేన సోకేన. రుప్పమానోతి పీళియమానో. సత్తమే దివసేతి మనుస్సగణనాయ సత్తమే దివసే. తత్థేవాతి తస్మింయేవ నిరయే నిబ్బత్తితబ్బం ఇమినా తాహి చ సహేవ పుబ్బే తస్స పాపకమ్మస్స కతత్తా. రుప్పీతి చిత్తసన్తాసం ఆపజ్జి. నిద్ధమితున్తి నీహరితుం అపనేతుం. సత్థు సన్తికం గన్త్వాతి తాహి పఞ్చసతాహి అచ్ఛరాహి సద్ధిం భగవతో సన్తికం గన్త్వా.

ఇదన్తి అత్తనో చిత్తం దస్సేతి ఆసన్నపచ్చక్ఖభావతో. నిచ్చన్తి సదా. స్వాయం నిచ్చత్థో అధిప్పాయవసేన గహేతబ్బోతి తత్థ పహాతబ్బం గహేతబ్బఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘దేవలోకే’’తిఆదిమాహ. న గహేతబ్బో హేతుపవత్తితో పుబ్బే తస్స ఉత్రాసస్స అభావతో. తేసూతి దుక్ఖేసు. తాని హి హేతుపచ్చయేహి కత్తబ్బతో గాథాయం ‘‘కిచ్ఛేసూ’’తి వుత్తాని. కిచ్ఛేసూతి వా కిచ్ఛనిమిత్తం. యాసఞ్హి పయోగవిపత్తీనం వసేనస్స తాని దుక్ఖాని ఉప్పజ్జేయ్యుం, తంనిమిత్తన్తి అత్థో. తా హి అస్స పయోగవిపత్తియో గతివిపత్తియో సత్థు సన్తికం ఉపగమనేన హాయేయ్యుం. నిబ్బత్తానం దిట్ఠానీతి నిబ్బత్తానం వసేన దిట్ఠాని దుక్ఖాని. తేసు చ దుక్ఖేసు. సబ్బత్థ నిమిత్తత్థే భుమ్మం. డయ్హమానో వియ చిత్తసన్తాపేన.

చత్తారిపి సచ్చాని బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతీతి బోధి, సతిఆదిధమ్మసామగ్గీ, తస్మా బోజ్ఝా బోధితో. సా పన బోధి భావనాకారేనేవ పవత్తతి, అఞ్ఞత్రసద్దయోగేన చ ‘‘బోజ్ఝా’’తి నిస్సక్కవచనన్తి తదత్థం దస్సేన్తో ముఞ్చిత్వాపదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘బోజ్ఝఙ్గభావన’’న్తి ఆహ. తపోగుణన్తి ధుతధమ్మమాహ. సో హి తణ్హాలోలుప్పస్స తపనతో తపో, సయం గుణసభావత్తా గుణసన్నిస్సయతో చ గుణన్తి. తేనాహ ‘‘ధుతఙ్గసఙ్ఖాతం తపోగుణ’’న్తి. సబ్బే సఙ్ఖారగతా నిస్సజ్జీయన్తి ఏత్థాతి సబ్బనిస్సగ్గో, అసఙ్ఖతధాతూతి ఆహ ‘‘సబ్బనిస్సగ్గాతి నిబ్బానతో’’తి.

ఇన్ద్రియసంవరోవ పఠమం వేదితబ్బో పటిపత్తిక్కమవసేన తస్సేవ పఠమత్తా. తం పన పటిపత్తిక్కమం దస్సేతుం ‘‘ఇన్ద్రియసంవరే హీ’’తిఆదిమాహ. నిప్పరియాయతో మగ్గపరియాపన్నా ఏవ బోజ్ఝఙ్గాతి ఆహ ‘‘సహవిపస్సనాయ బోజ్ఝఙ్గే’’తి. తస్సాతి తథాభావేన తస్స యోగినో. యస్మా దేవపుత్తస్స సత్థా తం గాథం వత్వా ఉపరి చ సచ్చాని పకాసేసి, తస్మా వుత్తం ‘‘భగవా చతుసచ్చవసేన దేసనం వినివత్తేసీ’’తి. దేవపుత్తో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహీతి కామం తస్సేవ విసేసాధిగమో ఇధాగతో, పఞ్చసతమత్తాహి పన అచ్ఛరాహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహీతి వేదితబ్బం. తేనాహ మహాసతిపట్ఠానసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬) ‘‘సో దేసనాపరియోసానే పఞ్చహి అచ్ఛరాసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ తం సమ్పత్తిం థావరం కత్వా దేవలోకమేవ అగమాసీ’’తి.

సుబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. కకుధసుత్తవణ్ణనా

౯౯. ‘‘నన్దామీ’’తి వుత్తే నన్దీ నామ పబ్బజితస్స మలన్తి చోదేతుకామో దేవపుత్తో ‘‘నన్దసీ’’తి పుచ్ఛి. అథస్స భగవా తం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘కిం లద్ధా’’తి? ఆహ. తేన ‘‘తయా మమ అధిప్పేతనన్దియా ఇధ పచ్చయో ఏవ నత్థి, కుతో సా నన్దీ’’తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘తుట్ఠి నామా’’తిఆది. అథ దేవపుత్తో నన్దియా అసతి సోకేన భవితబ్బం, సోకో చ పబ్బజితస్స మలన్తి చోదేన్తో ఆహ ‘‘తేన హి, సమణ, సోచసీ’’తి. భగవా తమ్పి పటిక్ఖిపన్తో ‘‘కిం జీయిత్థా’’తిఆదిమాహ. కిం మం జినాతీతి అత్థో?

యది తే నన్దిసోకా న సన్తి హాసవత్థునో లాభస్స జానియా చ అభావతో, ఏకవిహారినో పన అరతియా భవితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘కచ్చి తం ఏకమాసీనం, అరతీ నాభికీరతీ’’తి. తస్మిమ్పి భగవతా పటిక్ఖిత్తే అథ నేసమ్పి నన్దిసోకారతీనం అభావే కారణం పుచ్ఛన్తో ‘‘కథం త్వ’’న్తి గాథమాహ? అథస్స భగవా తం కారణం పవేదేన్తో ‘‘అఘజాతస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ అఘజాతస్సాతి అఘే జాతస్స. తేనాహ ‘‘వట్టదుక్ఖే ఠితస్సా’’తి. జాతతణ్హస్స అప్పహీనతణ్హస్స వట్టదుక్ఖం ఆగతమేవ కారణస్స అప్పహీనత్తా. తస్సేవ హి కారణస్స అప్పహీనతం దస్సేన్తో ‘‘దుక్ఖీ సుఖం పత్థయతీతి హి వుత్త’’న్తి ఆహ. దుక్ఖప్పవత్తియా సాపి తణ్హాప్పవత్తి తేన దస్సితా. ఇతీతిఆదినా వుత్తమేవత్థం నిగమనవసేన దస్సేతి.

కకుధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉత్తరసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦. నవమన్తి ఉత్తరసుత్తం హేట్ఠా దేవతాసంయుత్తవణ్ణనాయం వుత్తత్థమేవ.

ఉత్తరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. అనాథపిణ్డికసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧. దసమే కామం దేవతాసంయుత్తేపి ‘‘ఇదం హి తం జేతవన’’న్తిఆదినా ఇమా ఏవ గాథా ఆగతా. తత్థ ‘‘అఞ్ఞతరా దేవతా’’తి నిదానం ఆరోపితం. హేట్ఠా ఆగతనయత్తా ఏవ హి పోత్థకేసు న లిఖితం, ఇధ పన దేవపుత్తసంయుత్తే ‘‘అనాథపిణ్డికో దేవపుత్తో’’తి నిదానే నిగమే చ ఆగతం, తత్థ దేవపుత్తేన సత్థు వుత్తప్పకారగుణపవేదనవసేన వుత్తం. సత్థా పన భిక్ఖూనం తమత్థం పవేదేన్తో ‘‘అఞ్ఞతరో దేవపుత్తో’’తి ఆహ. తథా పవేదనే పన కారణం దస్సేన్తో ‘‘ఆనన్దత్థేరస్సా’’తిఆదిమాహ. అనుమానబుద్ధియాతి అనుమానఞాణస్స. ఆనుభావప్పకాసనత్థన్తి బలదీపనత్థం.

అనాథపిణ్డికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.