౨. దేవపుత్తసంయుత్తం
౧. పఠమవగ్గో
౧. పఠమకస్సపసుత్తవణ్ణనా
౮౨. దేవస్స పుత్తో దేవపుత్తో. దేవానం జనకజనేతబ్బసమ్బన్ధాభావతో కథమయం దేవపుత్తోతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘దేవానం హీ’’తిఆది. ‘‘అపాకటో అఞ్ఞతరోతి వుచ్చతీ’’తి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. పాకటోపి హి కత్థచి ‘‘అఞ్ఞతరో’’తి వుచ్చతి. హేట్ఠా దేవతాసంయుత్తే ‘‘అపాకటా అఞ్ఞతరా దేవతా’’తి వత్వా ఇధ ‘‘పాకటో దేవపుత్తో’’తి వుత్తం. తథా హిస్స కస్సపోతి గోత్తనామం గహితం, తఞ్చ ఖో పురిమజాతిసిద్ధసమఞ్ఞావసేన. అనుసాసనం అనుసాసో, తం అనుసాసం. భిక్ఖునిద్దేసన్తి భిక్ఖుసద్దస్స నిద్దేసం. భిక్ఖుఓవాదన్తి భిక్ఖుభావావహం ఓవాదం. యది పన న అస్సోసి, కథమయం పఞ్హం కథేసీతి? అఞ్ఞతో సుతం నిస్సాయ పఞ్హం కథేసి, న పన భగవతో సమ్ముఖా సుతభావేన.
తేసన్తి యథావుత్తానం తిణ్ణం పుగ్గలానం. ‘‘కథేతుకామో చేవా’’తిఆదినా హి చతుత్థం ఇధ ఉద్ధటం. తత్థ ఆదితో తిణ్ణం భగవా పఞ్హం భారం న కరోతి ఏకేకఙ్గవేకల్లతో చేవ అఙ్గద్వయవేకల్లతో చ, చతుత్థస్స పన ఉభయఙ్గపారిపూరత్తా భారం కరోతీతి ఆహ ‘‘అయం పనా’’తిఆది.
గాథాయం ‘‘సుభాసితస్సా’’తి ఉపయోగత్థే సామివచనన్తి ఆహ ‘‘సుభాసితం సిక్ఖేయ్యా’’తి. చతుసచ్చాదినిస్సితం బుద్ధవచనం సిక్ఖన్తో చతుబ్బిధం వచీసుచరితం సిక్ఖతి నామాతి ఆహ ‘‘చతుసచ్చనిస్సితం…పే… సిక్ఖేయ్యా’’తి. అవధారణేన తప్పటిపక్ఖం పటినివత్తేతి. ఉపాసితబ్బన్తి ఆసేవితబ్బం భావేతబ్బం బహులీకాతబ్బం. అట్ఠతింసభేదం కమ్మట్ఠానన్తి ఇదం తస్స విపస్సనాపదట్ఠానతం హదయే ఠపేత్వా వుత్తం. తథా హి వుత్తం ‘‘దుతియపదేన అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా కథితా’’తి. యే పన ‘‘దుతియపదేన అధిచిత్తసిక్ఖా చిత్తవూపసమేన అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా’’తి పఠన్తి, తేసం పదేన అట్ఠతింసప్పభేదకమ్మట్ఠానం సుద్ధసమథకమ్మట్ఠానస్సేవ గహణం దట్ఠబ్బం. యది ఏవం ‘‘అట్ఠసమాపత్తివసేనా’’తి ఇదం కథన్తి? ‘‘తం విపస్సనాధిట్ఠానానం సమాపత్తీనం వసేన కథిత’’న్తి వదన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘దుతియపదేన అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా’’తి ఇదం వచనం సమత్థితం హోతి. సిక్ఖనం నామ ఆసేవనన్తి ఆహ ‘‘భావేయ్యాతి అత్థో’’తి. ఉపాసనన్తి పయిరుపాసనం. తఞ్చ ఖో అస్సుతపరియాపుణనకమ్మట్ఠానుగ్గహాదివసేన దస్సేన్తో ‘‘తమ్పీ’’తిఆదిమాహ. అధిసీలసిక్ఖా కథితా లక్ఖణహారనయేన. వచీసుచరితస్స హి సీలసభావత్తా తగ్గహణేనేవ తదేకలక్ఖణం కాయసుచరితమ్పి ఇతరమ్పి గహితమేవాతి. ఏత్థ చ అధిసీలసిక్ఖాయ చిత్తవివేకో, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాయ ఉపధివివేకో, అధిచిత్తసిక్ఖాయ కాయవివేకో కథితో, కాయవివేకో పన సరూపేనేవ పాళియం గహితోతి తివిధస్సపి వివేకస్స పకాసితత్తం దట్ఠబ్బం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
పఠమకస్సపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. దుతియకస్సపసుత్తవణ్ణనా
౮౩. ద్వీహి ఝానేహీతి ఆరమ్మణలక్ఖణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేహి ద్వీహి ఝానేహి. కమ్మట్ఠానవిముత్తియాతి కమ్మట్ఠానానుయోగలద్ధాయ విముత్తియా. తేన తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవిముత్తియో వదతి. సత్థుసాసనస్స హదయత్తా అబ్భన్తరత్తా హదయస్స మానసస్స, అనుపత్తిం పటిలాభమానసం. తం పన అత్థతో అఞ్ఞా ఏవాతి ఆహ ‘‘అరహత్త’’న్తి. తం పత్తుకామేన ఏకన్తతో వజ్జేతబ్బతణ్హాదిట్ఠీనం భావే తస్స అనిజ్ఝనతో, తదభావే ఇజ్ఝనతో చ తే ఉప్పాదనవసేన యదగ్గేన నిస్సితో, తదగ్గేన పనాయమ్పి తేహి నిస్సితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అనిస్సితో’’తిఆది. అరహత్తం ఆనిసంసితబ్బట్ఠేన ఆనిసంసం ఏతస్సాతి అరహత్తానిసంసో. అరహత్తం పత్తుకామస్స పుబ్బభాగపటిపదా ఇచ్ఛితబ్బా. తత్థ చ సబ్బపఠమో కమ్మట్ఠానఅత్తానుయోగో, సో ఇధ న గహితోతి ఆహ ‘‘తన్తిధమ్మో పుబ్బభాగో’’తి. తత్థ తన్తిధమ్మోతి పరియత్తిధమ్మో.
దుతియకస్సపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. మఘసుత్తవణ్ణనా
౮౪. మఘోతి సక్కస్సేతం నామం పురిమజాతిఅనుగతం. స్వేవాతి సక్కో ఏవ. వతేనాతి మాతాపితుఉపట్ఠానాదిచారిత్తధమ్మేన. అఞ్ఞేతి ఉపధివేపక్కపాపధమ్మే అభిభవిత్వా. అసురన్తి ఇన్దసత్తుభూతం అసురం.
మఘసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. మాగధసుత్తవణ్ణనా
౮౫. చతుత్థసుత్తం వుత్తత్థమేవాతి దేవతాసంయుత్తే సంవణ్ణితత్థమేవ, తస్మా ఇధ న వత్తబ్బో అత్థోతి అధిప్పాయో.
మాగధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా
౫. దామలిసుత్తవణ్ణనా
౮౬. తేన కారణేనాతి తేన పధానేన కారణభూతేన, పధానకరణనిమిత్తన్తి అత్థో. యం కిఞ్చి ఖుద్దకమ్పి మహన్తమ్పి హీనమ్పి పణీతమ్పి భవం. ఆయతపగ్గహోతి దీఘరత్తస్స వీరియారమ్భో. కిచ్చవోసానన్తి కిచ్చనిట్ఠానం. తథేవాతి యథా అరహత్తుప్పత్తితో పుబ్బే, తతో పచ్ఛాపి తథేవ ‘‘బుద్ధిపగ్గహో’’తి వీరియం దళ్హం కరోతూతి కుప్పధమ్మం వియ మఞ్ఞమానో వదతి. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాదిఅత్థం పన వీరియకరణం ఇచ్ఛితబ్బమేవ.
అసంకిణ్ణాతి అవోమిస్సా ఏవం అఞ్ఞత్థ అనాగతత్తా. తేనాహ ‘‘భగవతా హీ’’తిఆది. యది ఏవం ఇధేవ కస్మా ఏతం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇధ పనా’’తిఆది. పతిట్ఠన్తి నదీ నామ అనవట్ఠితతీరా, తత్థ పతిట్ఠాతబ్బట్ఠానం.
దామలిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. కామదసుత్తవణ్ణనా
౮౭. పుబ్బయోగావచరోతి పుబ్బే యోగావచరో పురిమత్తభావే భావనమనుయుత్తో. అయం కిర కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వావ బహూని వస్ససహస్సాని సమణధమ్మం అకాసి, న పన విసేసం నిబ్బత్తేసి. తమత్థం కారణేన సద్ధిం దస్సేతుం ‘‘బహలకిలేసతాయా’’తిఆది వుత్తం. ఏకన్తపరిసుద్ధస్సాతి యథా విసేసావహో హోతి, ఏవం ఏకన్తేన పరిసుద్ధస్స సబ్బసో అనుపక్కిలిట్ఠస్స. సీలేన సమాహితాతి యథా సీలం ఉపరూపరి విసేసావహం నిబ్బేధభాగియఞ్చ హోతి, ఏవం సమ్మదేవ ఆహితచిత్తా సుట్ఠు సమ్పన్నచిత్తా. తథాభూతా తేన సమన్నాగతా హోన్తీతి ఆహ ‘‘సముపేతా’’తి. పతిట్ఠితసభావాతి సేక్ఖత్తా ఏవ యథాధిగతధమ్మేన నిచ్చలభావేన అధిట్ఠితసభావా. మయా తుట్ఠియా గహితాయ దేవపుత్తో ‘‘దుల్లభా తుట్ఠీ’’తి వక్ఖతీతి భగవా ‘‘తుట్ఠి హోతి సుఖావహా’’తి అవోచాతి ఆహ ‘‘ఉపరి పఞ్హసముట్ఠాపనత్థ’’న్తి. పబ్బజితో రుక్ఖమూలికో అబ్భోకాసికో వా అనగారియుపేతో నామ హోతి, సేనాసనే పన వసన్తో కథన్తి ఆహ ‘‘సత్తభూమికే’’తిఆది. చతుపచ్చయసన్తోసోతి భావనాభియోగసిద్ధో చతూసు పచ్చయేసు సన్తోసో. తేన చిత్తవూపసమేన తుట్ఠి లద్ధాతి దస్సేతి. చిత్తవూపసమభావనాయాతి చిత్తకిలేసానం వూపసమకరభావనాయ, మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం నిబ్బిసేవనభావకరణేన సవిసేసం చిత్తస్స వూపసమకరభావనాయ రతో మనోతి యోజనా.
ఏత్థ చ ఇన్ద్రియూపసమేన చిత్తసమాధానం పరిపుణ్ణం హోతి ఇన్ద్రియభావనాయ చిత్తసమాధానస్స అకారకానం దూరీకరణతో. అధిచిత్తసమాధానేన చతుపచ్చయసన్తోసో సవిసేసం పరిసుద్ధో పరిపుణ్ణో చ హోతి పచ్చయానం అలాభలాభేసు పరిచ్చాగసభావతో. వుత్తనయేన పన సన్తుట్ఠస్స యథాసమాదిన్నం సీలం విసుజ్ఝతి పారిపూరిఞ్చ ఉపగచ్ఛతి, తథాభూతో చతుసచ్చకమ్మట్ఠానే యుత్తో మగ్గపటిపాటియా సబ్బసో కిలేసే సముచ్ఛిన్దన్తో నిబ్బానదిట్ఠో హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘యే రత్తిన్దివ’’న్తిఆదినా. కిం న గచ్ఛిస్సన్తి? గమిస్సన్తేవాతి అరియమగ్గభావనం పహాయ సమ్మాపటిపత్తియా దుక్కరభావం సన్ధాయ సాసఙ్కం వదతి. తేనాహ ‘‘అయం పన దుగ్గమో భగవా విసమో మగ్గో’’తి.
తత్థ కేచి ‘‘అయం పనాతి దేవపుత్తో. సో హి భగవతో ‘అరియా గచ్ఛన్తీ’తి వచనం సుత్వా ‘దుగ్గమో భగవా’తిఆదిమాహా’’తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి. యస్మా ‘‘సచ్చమేత’’న్తి ఏవమాదిపి తస్సేవ వేవచనం కత్వా దస్సితం, తస్మా ‘‘యేన మగ్గేన అరియా గచ్ఛన్తీ’’తి తుమ్హేహి వుత్తం, అయం పన ‘‘దుగ్గమో భగవా విసమో మగ్గో’’తి ఆహ దేవపుత్తో. అరియమగ్గో కామం కదాచి అతిదుక్ఖా పటిపదాతిపి వుచ్చతి, తఞ్చ ఖో పుబ్బభాగపటిపదావసేన, అయం పన అతీవ సుగమో సబ్బకిలేసదుగ్గవివజ్జనతో కాయదుచ్చరితాదివిసమస్స రాగాదివిసమస్స చ దూరీకరణతో న విసమో. తేనాహ ‘‘పుబ్బభాగపటిపదాయా’’తిఆది. అస్సాతి అరియమగ్గస్స. అరియమగ్గస్స హి అధిసీలసిక్ఖాదీనం పరిబున్ధితబ్బభాగేన బహూ పరిస్సయా హోన్తీతి. ఏవం వుత్తోతి ‘‘దుగ్గమో విసమో’’తి చ ఏవం వుత్తో.
అవంసిరాతి అనుట్ఠహనేన అధోభూతఉత్తమఙ్గా. కుసలఙ్గేసు హి సమ్మాదిట్ఠి ఉత్తమఙ్గా సబ్బసేట్ఠత్తా, తఞ్చ అనరియా పతన్తి న ఉట్ఠహన్తి మిచ్ఛాపటిపజ్జనతో. తేనాహ ‘‘ఞాణసిరేనా’’తిఆది. అనరియమగ్గేతి మిచ్ఛామగ్గే. తేనాహ ‘‘విసమే మగ్గే’’తి. తం మగ్గనతో అనరియా అరియానం మగ్గతో అపాపుణనేన పరిచ్చత్తా హుత్వా అపాయే సకలవట్టదుక్ఖే చ పతన్తి. స్వేవాతి స్వాయం అనరియేహి కదాచిపి గన్తుం అసక్కుణేయ్యో మగ్గో అరియానం విసుద్ధసత్తానం సబ్బసో సమధిగమేన సమో హోతి. కాయవిసమాదీహి సమన్నాగతత్తా విసమే సత్తకాయే తేసం సబ్బసోవ పహానేన సబ్బత్థ సమాయేవ.
కామదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. పఞ్చాలచణ్డసుత్తవణ్ణనా
౮౮. సమ్బాధేతి సమ్పీళితతణ్హాకిలేసాదినా సఉప్పీళతాయ పరమసమ్బాధే. అతివియ సఙ్కారట్ఠానభూతో హి నీవరణసమ్బాధో అధిప్పేతో. సో హి దుగ్గహనో తస్మిం అసతి కామగుణసమ్బాధో అనవసరో ఏవ సేయ్యథాపి మహాకస్సపాదీనం. ఓకాసన్తి ఝానస్సేతం నామం నీవరణసమ్బాధాభావతో. అసమ్బాధభావేన హి ఝానం ఇధ ‘‘ఓకాసో’’తి వుత్తం, తఞ్చ ఖో అచ్చన్తాసమ్బాధట్ఠానతాయ విపస్సనాపాదకతాయ. తథా హి పాళియం ‘‘అవిన్దీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అవిన్దీతి విన్ది పటిలభి. భూరిమేధసోతి మహాపఞ్ఞో, సపఞ్ఞోతి అత్థో. అబుజ్ఝీతి బుజ్ఝి పటివిజ్ఝి. పటిలీనో హుత్వా సేట్ఠో, పటిలీనానం వా సేట్ఠోతి పటిలీనసేట్ఠో. మానుస్సయవసేన ఉన్నతభావతో పటిలీనో నామ పహీనమానో. పటిలభింసూతి కామగుణసమ్బాధేపి ‘‘ఇమే కామగుణా మాదిసానం కిం కరిస్సన్తీ’’తి? తే అభిభుయ్య నిబ్బానప్పత్తియా సమ్మాసతిం పటిలభింసు. తేన సమ్పయుత్తేన లోకుత్తరసమాధినాపి సుట్ఠు సమాహితా.
అయం కిర దేవపుత్తో ఇతో పురిమవారే అత్తభావే పఠమజ్ఝానలాభీ హుత్వా తతో చవిత్వా బ్రహ్మకాయికాసు నిబ్బత్తిత్వా తత్థ ఝానసుఖం అనుభవిత్వా తతో చుతో ఇదాని కామభవే నిబ్బత్తో, తస్మా తం ఝానం సమ్భావేన్తో ‘‘తాదిసస్స నామ ఝానసుఖస్స లాభీ భగవా’’తి తేన గుణేన భగవన్తం అభిత్థవన్తో ‘‘సమ్బాధే వతా’’తి గాథం అభాసి. అథస్స భగవా యథా నామ అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధసినేరుపబ్బతరాజం ఉపాదాయ సాసపో న కిఞ్చి హోతి, ఏవం అనన్తాపరిమేయ్యబుద్ధగుణే ఉపాదాయ రూపావచరపఠమజ్ఝానం న కిఞ్చి హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘యే సతి’’న్తిఆదినా అనుత్తరగుణాధిగమం పవేదేసి. తత్థ సతిన్తి విపస్సనాసతియా సద్ధిం అరియమగ్గసతిం. సుసమాహితాతి లోకియసమాధినా చేవ లోకుత్తరసమాధినా చ సుట్ఠు సమాహితా. తే హి అచ్చన్తం సుసమాహితా, న ఝానమత్తలాభినో అకుప్పధమ్మత్తా. కేచి ‘‘కమ్మన్తే సుసమాహితా’’తి పాఠం వత్వా ‘‘మగ్గసమాహితా’’తి అత్థం వదన్తి.
పఞ్చాలచణ్డసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. తాయనసుత్తవణ్ణనా
౮౯. అతీతజాతియం సయంకారవసేన తాయ దిట్ఠియా ఉప్పాదితత్తా పుబ్బే తిత్థకరో. తేనాహ ‘‘దిట్ఠి ఉప్పాదేత్వా’’తి. అపరే ఆహు ‘‘అయం మే సత్థాతి గహణవసేన తిత్థకరో అస్స అత్థీతి పుబ్బే తిత్థకరో, అతీతత్తభావే తిత్థకరసావకో’’తి. తే ‘‘దిట్ఠిం ఉప్పాదేత్వాతి తస్స సత్థునో దిట్ఠిం ఆదాయ గహేత్వాతి అత్థో’’తి వదన్తి. తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో తబ్బినిముత్తస్స మిచ్ఛావాదస్స అభావతో. తిత్థే నియుత్తాతి తిత్థికా, తే ఏవ తిత్థియాతి వుత్తా క-కారస్స య-కారం కత్వా. తస్సాతి యథావుత్తస్స కల్యాణకమ్మస్స. నిస్సన్దేనాతి ఫలభావేన. వీరియప్పటిసంయుత్తాతి వీరియదీపనాతి అత్థో.
అనియమితఆణత్తీతి అనియమవిధానం అనియమవసేన విధివచనం. తణ్హాసోతన్తి తణ్హాప్పబన్ధనం. నీహరాతి సమేహి పజహ. ఏకత్తన్తి ఏకగ్గం. తేనాహ ‘‘ఝాన’’న్తి. ఉపపజ్జతీతి న ఉప్పజ్జతి న పాపుణాతీతి ఆహ ‘‘న పటిలభతీ’’తి. న ఓసక్కేయ్యాతి న సఙ్కోచం ఆపజ్జేయ్య. ఘరావాసతో పరిబ్బజనం పరితో అపగమోతి పరిబ్బజో. పబ్బజితవతసమాదానస్స అదళ్హతాయ చ తత్థ చ అసక్కచ్చకిరియాయ సిథిలగహితా. అతిరేకన్తి పబ్బజ్జాయ పురిమకాలతోపి అధికం. ఉపరీతి ఉపరూపరి. దుక్కటం అకతమేవ సేయ్యోతి దుచ్చరితం నామ సబ్బేన సబ్బం అకతమేవ హితావహం.
యం కిఞ్చీతి యం కిఞ్చి కమ్మం. సిథిలం కతన్తి అసక్కచ్చకారితాయ సిథిలం కత్వా పవత్తితం. ఏవరూపమేవాతి ఏవరూపం పరామట్ఠసామఞ్ఞసదిసమేవ పచ్ఛానుతాపచరియాదిపటిభాగతో. సంకిలిట్ఠమేవ తణ్హాసంకిలేసఉపక్కిలిట్ఠత్తా. ఆసఙ్కితపరిసఙ్కితన్తిఆదితో సమన్తతోపి పరేహి సఙ్కితం. బ్రహ్మచరియస్స ఆది ఆదిబ్రహ్మచరియం, తత్థ నియుత్తాతి ఆదిబ్రహ్మచరియికా, మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పుబ్బభాగపటిపదాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతా’’తి. పుబ్బపధానభూతాతి పఠమారమ్భభూతా.
తాయనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. చన్దిమసుత్తవణ్ణనా
౯౦. విమానే గహితే తంనివాసీపి గహితో హోతీతి వుత్తం ‘‘చన్దవిమానవాసీ దేవపుత్తో’’తి. సబ్బధీతి సబ్బస్మా దుగ్గట్ఠానా విప్పముత్తోసి భగవా త్వం, తస్మా మయ్హమ్పి ఇతో సమ్బాధట్ఠానతో విప్పమోక్ఖం కరోహీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తస్స మే సరణం భవా’’తి. లోకానుకమ్పకాతి సబ్బస్స లోకస్స అనుగ్గహా, తస్మా తుయ్హమ్పి ఏతస్సపి చన్దస్స. తాదిసా ఏవాతి సమానా ఏవ. పముఞ్చసీతి పముఞ్చిత్థ. తేనాహ ‘‘అతీతత్థే వత్తమానవచన’’న్తి.
చన్దిమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. సూరియసుత్తవణ్ణనా
౯౧. అన్ధభావకరణేతి లోకస్స అన్ధకరణేతిపి అపరే. తేనాహ ‘‘తమసీ’’తి. విరోచతీతి విజ్జోతతి. కామం దేవపుత్తవసేన పఠమం దేవతా ఉద్ధటా, రాహునో పన పయోగో తస్స విమానేతి ఆహ ‘‘మణ్డలీతి మణ్డలసణ్ఠానో’’తి. వదతి తదా ముఖేన గహితత్తా. ముఖేన గహణఞ్చేత్థ ‘‘గిలీ’’తి అధిప్పేతం, న చ అజ్ఝోహరణన్తి ఆహ ‘‘గిలీతి వదతీ’’తి. ఇదాని తస్స ముఖేన గహణసమత్థతం దస్సేతుం ‘‘రాహుస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. సోతిఆది తస్స చన్దిమసూరియానం గహణకారణదస్సనం. అధివత్థా దేవతాతి చన్దిమసూరియానం పరిచారకదేవతా. వేగన్తి జవం. సో హి కేనచి అభిముఖం అతిదున్నివారో కమ్మనియామసిద్ధో. మత్థకన్తి కణ్ఠస్స ఉపరిమదేసం. కేచి ‘‘సీసమత్థకమేవా’’తి వదన్తి. నిక్ఖమేయ్య వేగస్స తిక్ఖసీఘథామభావతో. ఆకడ్ఢిత్వాతి అత్తనో గమనదిసాభిముఖం ఆకడ్ఢిత్వా. నన్తి రాహుం. ఉద్ధం ఉల్లఙ్ఘేతుకామమ్పి ఓనమేయ్య. పదద్వయేనపి సో మహాసరీరో మహాబలో, చన్దిమసూరియానం పన గమనవేగో తేన సబ్బథాపి దున్నివారియోవాతి దస్సేతి. విమానేనాతి చన్దగ్గహే చన్దవిమానేన, సూరియగ్గహే సూరియవిమానేన ఉభిన్నమ్పి విమానేన సహేవ. అమావాసియఞ్హి ద్వే విమానాని యోజనమత్తన్తరితాని హుత్వా సహేవ పవత్తన్తి. యది ద్వేపి దేవపుత్తా సోతాపత్తిఫలం పత్తా, అథ కస్మా సూరియసుత్తే ఏవ ‘‘పజం మమ’’న్తి వుత్తం, న చన్దసుత్తేతి? ‘‘సో చ కిర న చిరస్సేవ తతో చవిత్వా అఞ్ఞత్థ నిబ్బత్తో, అఞ్ఞా ఏవ చ దేవతా తత్థ వసి, యస్మిం చన్దగ్గహే భగవా తం గాథం అభాసి, న తథా సూరియో, అపరభాగే పన తత్థపి కాలేన కాలం రాహుగ్గహో హోతీ’’తి వదన్తి.
సూరియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. అనాథపిణ్డికవగ్గో
౧. చన్దిమససుత్తవణ్ణనా
౯౨. పబ్బతతటా సన్దమానో తథారూపో నదీనివత్తనపదేసోపి సమ్బాధట్ఠానతాయ కచ్ఛో వియాతి ఆహ ‘‘పబ్బతకచ్ఛేపీ’’తి. పటిపక్ఖదూరీభావేన సేట్ఠట్ఠేన చ ఏకో ఉదేతీతి ఏకోది, ఏకగ్గతా. తస్మిం యోగతో ఏకగ్గచిత్తా ఇధ ఏకోదీ. పటిపక్ఖతో అత్తానం నిపయన్తి విసోధేన్తీతి నిపకా, పఞ్ఞవన్తో. తేనాహ ‘‘ఏకగ్గచిత్తా చేవా’’తిఆది. కాయాదిభేదం ఆరమ్మణం సాతిసయాయ సతియా సరన్తీతి సతా. తేనాహ ‘‘సతిమన్తో’’తి. సోత్థిం గమిస్సన్తీతి యథావుత్తపదేసే మగా సోత్థిమనుపద్దవేన వత్తిస్సన్తి, ఏవం ఝానలాభినో సోత్థిం కిలేసేహి అనుపద్దుతా వత్తిస్సన్తి. అయం కిర దేవపుత్తో బ్రహ్మలోకే నిబ్బానసఞ్ఞీ, తస్మా ఏవమాహ. భగవా ‘‘అయం దేవపుత్తో అనిబ్బానగామీ సమానో నిబ్బానగామిసఞ్ఞీ, హన్దస్స నిబ్బానగామినో దస్సేమీ’’తి దుతియం గాథమాహ. చతున్నం ఓఘానం, సంసారమహోఘస్సేవ వా పరతీరభావతో పరతీరన్తి నిబ్బానం. అమ్బుని జాతో అమ్బుజో, మచ్ఛో. సుత్తజాలం ఛిన్దిత్వా మచ్ఛా వియ కిలేసజాలం భిన్దిత్వా గమిస్సన్తీతి.
చన్దిమససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. వేణ్డుసుత్తవణ్ణనా
౯౩. పయిరుపాసియాతి పయిరుపాసహేతు. సిక్ఖన్తీతి తిస్సోపి సిక్ఖా సిక్ఖన్తి. సిట్ఠిపదేతి కిలేసానం సాసనతో వట్టదుక్ఖపరిత్తాసనతో చ సిట్ఠిసఞ్ఞితే యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జితబ్బతో పదే, సద్ధమ్మేతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అనుసిట్ఠిపదే’’తి. తత్థ అనుసిట్ఠీతి సద్ధమ్మో. కాలేతి యుత్తపత్తకాలే. అప్పమాదోనామ సమథవిపస్సనాభావనా.
వేణ్డుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. దీఘలట్ఠిసుత్తవణ్ణనా
౯౪. తథేవ పఞ్ఞాయీతి దీఘలట్ఠిత్వేవ పఞ్ఞాయి, తథాసమఞ్ఞా ఏవ అహోసి.
దీఘలట్ఠిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. నన్దనసుత్తవణ్ణనా
౯౫. నత్థి ఏతస్స ఆవట్టం ఆవరణన్తి అనావటం. రుక్ఖో వా పబ్బతో వాతి సత్తానం పకతిచక్ఖుస్స ఆవరణభూతో రుక్ఖో వియ పబ్బతో వియ చ అభిభవితుం సమత్థో ఞేయ్యావరణో నత్థి. కథంవిధన్తి కథంసణ్ఠితం, కథంపకారం వా. దుక్ఖన్తి వట్టదుక్ఖం.
నన్దనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చన్దనసుత్తవణ్ణనా
౯౬. హేట్ఠాతి కామభవే. తత్థ హి పరిబ్భమన్తస్స పతిట్ఠా దుల్లభా యేభుయ్యేన తత్థ సత్తా నిముగ్గా ఏవ హోన్తి, తస్మా హేట్ఠా అప్పతిట్ఠో సంసారో. ఉపరీతి మహగ్గతభవే. తత్థ హి నిబ్బత్తస్స నిబ్బానం ఆరుహితుం ఆలమ్బనా దుల్లభా, ఝానాభిరతియా తత్థేవ నికన్తి తేసం బలవతీ హోతి, తస్మా ఉపరి అనాలమ్బనో సంసారో. పేసితత్తోతి నిబ్బానం పతి పేసితచిత్తో. తయో కమ్మాభిసఙ్ఖారాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదయో తయో అభిసఙ్ఖారా. తేన ‘‘నన్దీపుబ్బకో కమ్మభవో’’తి వత్వా ‘‘నన్దిం జనేత్వా’’తి వుత్తో. కామసఞ్ఞాసీసేన కామచ్ఛన్దస్స గహణం, కామచ్ఛన్దపముఖాని చ ఓరమ్భాగియసంయోజనాని గహితానీతి ఆహ ‘‘కామసఞ్ఞాగహణేన పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనానీ’’తి. రూపభవో రూపం భవపదలోపేన. రూపభవగ్గహణేన చేత్థ సేసభవస్సపి గహణం. తస్స సంయోజనగ్గహణేన పఞ్చ ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనాని గహితాని. మహోఘేతి సంసారమహోఘే. తేసన్తి కామభవాదీనం గహణేన భవభావేన తదేకలక్ఖణతాయ. అరూపభవో గహితో లక్ఖణహారనయేన. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
చన్దనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. వాసుదత్తసుత్తవణ్ణనా
౯౭. ఛట్ఠం హేట్ఠా దేవతాసంయుత్తవణ్ణనాయం వుత్తత్థమేవ.
వాసుదత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సుబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా
౯౮. సుబ్రహ్మాతి తస్స దేవపుత్తస్స నామం. తస్స సత్థు సన్తికూపసఙ్కమనస్స కారణం దస్సేన్తో ‘‘సో కిరా’’తిఆదిమాహ. తదేవ సోకం తస్స దేవపుత్తస్స అట్ఠుప్పత్తి. అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతోతి సహస్సమత్తేన అచ్ఛరాసఙ్ఘేన పరివుతో. నన్దనకీళికన్తి నన్దనవనకీళికం. హత్థం ఆగచ్ఛతీతి హత్థగయ్హుపగో హోతి. గన్థేన్తీతి ఏత్థ మాలావేఠనమ్పి ఖిడ్డాపసుతతాయాతి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞథా పుప్ఫానియేవ తాయ తాయ చిత్తస్స వసేన మాలాభావేన హత్థం ఉపగచ్ఛన్తీతి. ఉపచ్ఛేదకకమ్మవసేనాతి తస్మిం దేవలోకే ఆయుసేసే సతి ఏవ తస్స పన ఉపఘాతకస్స లద్ధోకాసస్స పాపకమ్మస్స వసేన. ‘‘పహారో’’తి దివసస్స తతియో భాగో వుచ్చతి, తస్మా ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకవేలాయమేవాతి అత్థో.
పియవత్థుకసోకేనాతి పియవత్థునిమిత్తకేన సోకేన. రుప్పమానోతి పీళియమానో. సత్తమే దివసేతి మనుస్సగణనాయ సత్తమే దివసే. తత్థేవాతి తస్మింయేవ నిరయే నిబ్బత్తితబ్బం ఇమినా తాహి చ సహేవ పుబ్బే తస్స పాపకమ్మస్స కతత్తా. రుప్పీతి చిత్తసన్తాసం ఆపజ్జి. నిద్ధమితున్తి నీహరితుం అపనేతుం. సత్థు సన్తికం గన్త్వాతి తాహి పఞ్చసతాహి అచ్ఛరాహి సద్ధిం భగవతో సన్తికం గన్త్వా.
ఇదన్తి అత్తనో చిత్తం దస్సేతి ఆసన్నపచ్చక్ఖభావతో. నిచ్చన్తి సదా. స్వాయం నిచ్చత్థో అధిప్పాయవసేన గహేతబ్బోతి తత్థ పహాతబ్బం గహేతబ్బఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘దేవలోకే’’తిఆదిమాహ. న గహేతబ్బో హేతుపవత్తితో పుబ్బే తస్స ఉత్రాసస్స అభావతో. తేసూతి దుక్ఖేసు. తాని హి హేతుపచ్చయేహి కత్తబ్బతో గాథాయం ‘‘కిచ్ఛేసూ’’తి వుత్తాని. కిచ్ఛేసూతి వా కిచ్ఛనిమిత్తం. యాసఞ్హి పయోగవిపత్తీనం వసేనస్స తాని దుక్ఖాని ఉప్పజ్జేయ్యుం, తంనిమిత్తన్తి అత్థో. తా హి అస్స పయోగవిపత్తియో గతివిపత్తియో సత్థు సన్తికం ఉపగమనేన హాయేయ్యుం. నిబ్బత్తానం దిట్ఠానీతి నిబ్బత్తానం వసేన దిట్ఠాని దుక్ఖాని. తేసు చ దుక్ఖేసు. సబ్బత్థ నిమిత్తత్థే భుమ్మం. డయ్హమానో వియ చిత్తసన్తాపేన.
చత్తారిపి సచ్చాని బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతీతి బోధి, సతిఆదిధమ్మసామగ్గీ, తస్మా బోజ్ఝా బోధితో. సా పన బోధి భావనాకారేనేవ పవత్తతి, అఞ్ఞత్రసద్దయోగేన చ ‘‘బోజ్ఝా’’తి నిస్సక్కవచనన్తి తదత్థం దస్సేన్తో ముఞ్చిత్వాపదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘బోజ్ఝఙ్గభావన’’న్తి ఆహ. తపోగుణన్తి ధుతధమ్మమాహ. సో హి తణ్హాలోలుప్పస్స తపనతో తపో, సయం గుణసభావత్తా గుణసన్నిస్సయతో చ గుణన్తి. తేనాహ ‘‘ధుతఙ్గసఙ్ఖాతం తపోగుణ’’న్తి. సబ్బే సఙ్ఖారగతా నిస్సజ్జీయన్తి ఏత్థాతి సబ్బనిస్సగ్గో, అసఙ్ఖతధాతూతి ఆహ ‘‘సబ్బనిస్సగ్గాతి నిబ్బానతో’’తి.
ఇన్ద్రియసంవరోవ పఠమం వేదితబ్బో పటిపత్తిక్కమవసేన తస్సేవ పఠమత్తా. తం పన పటిపత్తిక్కమం దస్సేతుం ‘‘ఇన్ద్రియసంవరే హీ’’తిఆదిమాహ. నిప్పరియాయతో మగ్గపరియాపన్నా ఏవ బోజ్ఝఙ్గాతి ఆహ ‘‘సహవిపస్సనాయ బోజ్ఝఙ్గే’’తి. తస్సాతి తథాభావేన తస్స యోగినో. యస్మా దేవపుత్తస్స సత్థా తం గాథం వత్వా ఉపరి చ సచ్చాని పకాసేసి, తస్మా వుత్తం ‘‘భగవా చతుసచ్చవసేన దేసనం వినివత్తేసీ’’తి. దేవపుత్తో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహీతి కామం తస్సేవ విసేసాధిగమో ఇధాగతో, పఞ్చసతమత్తాహి పన అచ్ఛరాహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహీతి వేదితబ్బం. తేనాహ మహాసతిపట్ఠానసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬) ‘‘సో దేసనాపరియోసానే పఞ్చహి అచ్ఛరాసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ తం సమ్పత్తిం థావరం కత్వా దేవలోకమేవ అగమాసీ’’తి.
సుబ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. కకుధసుత్తవణ్ణనా
౯౯. ‘‘నన్దామీ’’తి వుత్తే నన్దీ నామ పబ్బజితస్స మలన్తి చోదేతుకామో దేవపుత్తో ‘‘నన్దసీ’’తి పుచ్ఛి. అథస్స భగవా తం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘కిం లద్ధా’’తి? ఆహ. తేన ‘‘తయా మమ అధిప్పేతనన్దియా ఇధ పచ్చయో ఏవ నత్థి, కుతో సా నన్దీ’’తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘తుట్ఠి నామా’’తిఆది. అథ దేవపుత్తో నన్దియా అసతి సోకేన భవితబ్బం, సోకో చ పబ్బజితస్స మలన్తి చోదేన్తో ఆహ ‘‘తేన హి, సమణ, సోచసీ’’తి. భగవా తమ్పి పటిక్ఖిపన్తో ‘‘కిం జీయిత్థా’’తిఆదిమాహ. కిం మం జినాతీతి అత్థో?
యది తే నన్దిసోకా న సన్తి హాసవత్థునో లాభస్స జానియా చ అభావతో, ఏకవిహారినో పన అరతియా భవితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘కచ్చి తం ఏకమాసీనం, అరతీ నాభికీరతీ’’తి. తస్మిమ్పి భగవతా పటిక్ఖిత్తే అథ నేసమ్పి నన్దిసోకారతీనం అభావే కారణం పుచ్ఛన్తో ‘‘కథం త్వ’’న్తి గాథమాహ? అథస్స భగవా తం కారణం పవేదేన్తో ‘‘అఘజాతస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ అఘజాతస్సాతి అఘే జాతస్స. తేనాహ ‘‘వట్టదుక్ఖే ఠితస్సా’’తి. జాతతణ్హస్స అప్పహీనతణ్హస్స వట్టదుక్ఖం ఆగతమేవ కారణస్స అప్పహీనత్తా. తస్సేవ హి కారణస్స అప్పహీనతం దస్సేన్తో ‘‘దుక్ఖీ సుఖం పత్థయతీతి హి వుత్త’’న్తి ఆహ. దుక్ఖప్పవత్తియా సాపి తణ్హాప్పవత్తి తేన దస్సితా. ఇతీతిఆదినా వుత్తమేవత్థం నిగమనవసేన దస్సేతి.
కకుధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. ఉత్తరసుత్తవణ్ణనా
౧౦౦. నవమన్తి ఉత్తరసుత్తం హేట్ఠా దేవతాసంయుత్తవణ్ణనాయం వుత్తత్థమేవ.
ఉత్తరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. అనాథపిణ్డికసుత్తవణ్ణనా
౧౦౧. దసమే కామం దేవతాసంయుత్తేపి ‘‘ఇదం హి తం జేతవన’’న్తిఆదినా ఇమా ఏవ గాథా ఆగతా. తత్థ ‘‘అఞ్ఞతరా దేవతా’’తి నిదానం ఆరోపితం. హేట్ఠా ఆగతనయత్తా ఏవ హి పోత్థకేసు న లిఖితం, ఇధ పన దేవపుత్తసంయుత్తే ‘‘అనాథపిణ్డికో దేవపుత్తో’’తి నిదానే నిగమే చ ఆగతం, తత్థ దేవపుత్తేన సత్థు వుత్తప్పకారగుణపవేదనవసేన వుత్తం. సత్థా పన భిక్ఖూనం తమత్థం పవేదేన్తో ‘‘అఞ్ఞతరో దేవపుత్తో’’తి ఆహ. తథా పవేదనే పన కారణం దస్సేన్తో ‘‘ఆనన్దత్థేరస్సా’’తిఆదిమాహ. అనుమానబుద్ధియాతి అనుమానఞాణస్స. ఆనుభావప్పకాసనత్థన్తి బలదీపనత్థం.
అనాథపిణ్డికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. నానాతిత్థియవగ్గో
౧. సివసుత్తవణ్ణనా
౧౦౨. తతియవగ్గస్స పఠమన్తి తతియవగ్గే పఠమసుత్తం. వుత్తత్థమేవ హేట్ఠా సతుల్లపకాయికవగ్గే పఠమసుత్తే.
సివసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఖేమసుత్తవణ్ణనా
౧౦౩. పఠమంయేవాతి జరామరణాదిభావతో పగేవ. బలవచిన్తనం చిన్తేతీతి యథా సాకటికో అజానిత్వా విసమే మగ్గే సకటం పాజేన్తో అక్ఖే ఛిన్నే పతికాతుం అవిసహన్తో దుక్ఖీ దుమ్మనో బలవచిన్తనం చిన్తేతి, మహన్తం చిత్తసన్తాపం పాపుణాతి, ఏవం అధమ్మవాదీ మచ్చుముఖం పత్తో బలవచిత్తసన్తాపం పాపుణాతి, తస్మా ధమ్మచరియాయ నప్పమజ్జితబ్బన్తి.
ఖేమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సేరీసుత్తవణ్ణనా
౧౦౪. యం దానం దేమీతి యం దేయ్యధమ్మం పరస్స దేమి. తస్స పతి హుత్వాతి తబ్బిసయం లోభం సుట్ఠు అభిభవన్తో తస్స అధిపతి హుత్వా దేమి తేన అనాకడ్ఢనీయత్తా. ‘‘న దాసో న సహాయో’’తి వత్వా తదుభయం అన్వయతో బ్యతిరేకతో దస్సేతుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. దాసో హుత్వా దేతి తణ్హాయ దాసబ్యస్స ఉపగతత్తా. సహాయో హుత్వా దేతి తస్స పియభావావిస్సజ్జనతో. సామీ హుత్వా దేతి తణ్హాదాసబ్యతో అత్తానం మోచేత్వా అభిభుయ్య పవత్తనతో. సామిపరిభోగసదిసా హేతస్సాయం పవత్తతీతి.
అథ వా యో దానసీలతాయ దాయకో పుగ్గలో, సో దానే పవత్తిభేదేన దానదాసో దానసహాయో దానపతీతి తిప్పకారో హోతీతి దస్సేతి. తదస్స తిప్పకారతం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. దాతబ్బట్ఠేన దానం, అన్నపానాది. తత్థ యం అత్తనా పరిభుఞ్జతి తణ్హాధిపన్నతాయ, తస్స వసే వత్తనతో దాసో వియ హోతి. యం పరేసం దీయతి, తత్థపి అన్నపానసామఞ్ఞేన ఇదం వుత్తం ‘‘దానసఙ్ఖాతస్స దేయ్యధమ్మస్స దాసో హుత్వా దేతీ’’తి. సహాయో హుత్వా దేతి అత్తనా పరిభుఞ్జితబ్బస్స పరేసం దాతబ్బస్స చ సమసమట్ఠపనేన. పతి హుత్వా దేతి సయం దేయ్యధమ్మస్స వసే అవత్తిత్వా తస్స అత్తనో వసే వత్తాపనతో.
అపరో నయో – యో అత్తనా పణీతం పరిభుఞ్జిత్వా పరేసం నిహీనం దేతి, సో దానదాసో నామ తన్నిమిత్తనిహీనభావాపత్తితో. యో యాదిసం అత్తనా పరిభుఞ్జతి, తాదిసమేవ పరేసం దేతి, సో దానసహాయో నామ తన్నిమిత్తనిహీనాధికభావవిస్సజ్జనేన సదిసభావాపత్తితో. యో అత్తనా నిహీనం పరిభుఞ్జిత్వా పరేసం పణీతం దేతి, సో దానపతి నామ తన్నిమిత్తసేట్ఠభావప్పత్తితో. కమ్మసరిక్ఖకో హి విపాకో, తస్మా దేవపుత్తో ‘‘దానపతీ’’తి వదన్తో ‘‘అహం తాదిసో అహోసి’’న్తి దస్సేతి.
‘‘చతూసు ద్వారేసు దానం దీయిత్థా’’తి పాళియం సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘తస్స కిరా’’తిఆది వుత్తం. దానన్తి యిట్ఠం, తఞ్చ ఖో సబ్బసాధారణవసేన కతన్తి ఆహ ‘‘సమణ …పే… యాచకాన’’న్తి. పబ్బజ్జూపగతాతి యం కిఞ్చి పబ్బజ్జం ఉపగతా. భోవాదినోతి జాతిమత్తబ్రాహ్మణే వదతి. నాలత్థ బుద్ధసుఞ్ఞత్తా తదా లోకస్స. దుగ్గతాతి దుక్ఖజీవికకప్పకా కసిరవుత్తికా. తేనాహ ‘‘దలిద్దమనుస్సా’’తి. కసివాణిజ్జాదిజీవికం అనుట్ఠాతుం అసమత్థా ఇధ ‘‘కపణా’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘కాణకుణిఆదయో’’తి. పథావినోతి అద్ధికా. వనిబ్బకాతి దాయకానం గుణకిత్తనకమ్మఫలకిత్తనవసేన యాచకా సేయ్యథాపి నగ్గాదయో. తేనాహ ‘‘ఇట్ఠం దిన్న’’న్తిఆది. పసతమత్తన్తి వీహితణ్డులాదివసేన వుత్తం. సరావమత్తన్తి యాగుభత్తాదివసేన. యథా గామలాభో గామే ఉప్పజ్జనకో ఆయలాభో, ఏవం తత్థ ద్వారలాభోతి ఆహ ‘‘తత్థ ఉప్పజ్జనకసతసహస్సే’’తి. మహన్తతరం దానం అదంసు అఞ్ఞస్సపి ధనస్స వినియోగం గతత్తా. తం సన్ధాయాతి తం మహన్తతరం దానం కతం సన్ధాయ. రఞ్ఞో హి తత్థ దానం ఇత్థాగారస్స దానేన మహతా అభిభూతం వియ పటినివత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘పటినివత్తీ’’తి. కోచీతి భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనం. తేనాహ ‘‘కత్థచీ’’తి. అనేకవస్ససహస్సాయుకకాలే తస్స ఉప్పన్నత్తా అసీతివస్ససహస్సాని సో రాజా దానమదాసీతి.
సేరీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఘటీకారసుత్తవణ్ణనా
౧౦౫. చతుత్థం హేట్ఠా దేవతాసంయుత్తవణ్ణనాయం వుత్తత్థమేవ.
ఘటీకారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. జన్తుసుత్తవణ్ణనా
౧౦౬. యే వినయే అపకతఞ్ఞునో సంకిలేసికేసు వోదానియేసు ధమ్మేసు న కుసలా యం కిఞ్చి న కారినో విప్పటిసారబహులా. తేసం అనుప్పన్నఞ్చ ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ భియ్యోభావం వేపుల్లం ఆపజ్జతీతి ఆహ ‘‘అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాయ…పే… ఉద్ధచ్చపకతికా’’తి. సారాభావేన తుచ్ఛత్తా చ నళో వియాతి నళో, మానోతి ఆహ ‘‘ఉన్నళాతి ఉగ్గతనళా’’తి. తేనాహ ‘‘ఉట్ఠితతుచ్ఛమానా’’తి. మానో హి సేయ్యస్స సేయ్యోతి సదిసోతి చ పవత్తియా విసేసతో తుచ్ఛో. చాపల్లేనాతి చపలభావేన, తణ్హాలోలుప్పేనాతి అత్థో. ముఖఖరాతి ముఖేన ఫరుసా, ఫరుసవాదినోతి అత్థో. వికిణ్ణవాచాతి విసటవచనా, సమ్ఫప్పలాపతాయ అపరియన్తవచనా. తేనాహ ‘‘అసంయతవచనా’’తిఆది. చణ్డసోతే బద్ధనావాసదిసాతి ఏతేన అనవట్ఠితకిరియతం దస్సేతి. యేన సమన్నాగతా సత్తా ఏకస్మిం ఠానే ఠాతుం వా నిసీదితుం వా న సక్కోన్తి, ఇతో చితో చ విచరన్తి. అనవట్ఠితచిత్తాతి ఏకస్మిం ఆరమ్మణే న అవట్ఠితచిత్తా. వివటఇన్ద్రియాతి అసంవుతచక్ఖాదిఇన్ద్రియా.
గుణకథాయ సద్ధిం కథియమానో నిగ్గుణస్స అగుణో పాకటో హోతి జాతిమణిసమీపే ఠితస్స వియ కాచమణినో దోసో. సుఖజీవినోతి సుఖే ఠితా. యథా దాయకానం సుభరం హోతి, ఏవం సుఖేన అకిచ్ఛేన పవత్తజీవికా. తేనాహ ‘‘పుబ్బే భిక్ఖూ’’తిఆది.
అత్తనో రుచివసేన గామకిచ్చం నేతీతి గామణి, తే పన హీళేన్తో వదతి ‘‘గామణికా’’తి. విస్సజ్జేత్వాతి సతివోస్సగ్గవసేన విస్సజ్జేత్వా కిలేసముచ్ఛాయాతి మహిచ్ఛాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాముచ్ఛాయ. సీలవన్తానంయేవ హి దుప్పటిపత్తిం సన్ధాయ దేవపుత్తో వదతి. వత్తబ్బయుత్తకేయేవాతి ఓవాదేన మయా అనుగ్గహేతబ్బమేవ. ఛడ్డితకాతి పరిచ్చత్తా ఆచరియుపజ్ఝాయాదీహి. తతో ఏవ అనాథా అప్పతిట్ఠా. పేతాతి విగతజీవితా మతా. యథా పేతా, తథేవ హోన్తి అత్తహితాసమత్థతాయ విఞ్ఞూనం జిగుచ్ఛితబ్బతాయ చ.
జన్తుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. రోహితస్ససుత్తవణ్ణనా
౧౦౭. ఏకోకాసేతి చక్కవాళస్స పరియన్తసఞ్ఞితే ఏకస్మిం ఓకాసే. భుమ్మన్తి ‘‘యత్థా’’తి ఇదం భుమ్మవచనం, సామఞ్ఞతో వుత్తమ్పి ‘‘సో లోకస్స అన్తో’’తి వచనతో విసిట్ఠవిసయమేవ హోతి. ‘‘న జాయతి న మీయతీ’’తి వత్వా పున ‘‘న చవతి న ఉపపజ్జతీ’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇదం అపరాపరం…పే… గహిత’’న్తి. పదగమనేనాతి పదసా గమనేన. సఙ్ఖారలోకస్స అన్తం సన్ధాయ వదతి ఉపరి సచ్చాని పకాసేతుకామో. సఙ్ఖారలోకస్స హి అన్తో నిబ్బానం.
దళ్హం థిరం ధను ఏతస్సాతి దళ్హధన్వా. సో ఏవ దళ్హధమ్మోతి వుత్తో. తేనాహ ‘‘దళ్హధనూ’’తి. ఉత్తమప్పమాణేనాతి సహస్సథామప్పమాణేన. ధనుసిప్పసిక్ఖితతాయ ధనుగ్గహో, న ధనుగ్గహమత్తేనాతి ఆహ ‘‘ధనుగ్గహోతి ధనుఆచరియో’’తి. ‘‘ధనుగ్గహో’’తి వత్వా ‘‘సిక్ఖితో’’తి వుత్తే ధనుసిక్ఖాయ సిక్ఖితోతి విఞ్ఞాయతి, సిక్ఖా చ ఏత్తకే కాలే సమత్థస్స ఉక్కంసగతో హోతీతి ఆహ ‘‘దస ద్వాదస వస్సాని ధనుసిప్పం సిక్ఖితో’’తి. ఉసభప్పమాణేపీతి వీసతియట్ఠియో ఉసభం, తస్మిం ఉసభప్పమాణే పదేసే. వాలగ్గన్తి వాళకోటిం. కతహత్థోతి పరిచితహత్థో. కతసరక్ఖేపోతి వివటసరక్ఖేపపదేసదస్సనవసేన సరక్ఖేపకతావీ. తేనాహ ‘‘దస్సితసిప్పో’’తి. ‘‘కతసిప్పో’’తి కేచి. అసన్తి ఏతేనాతి అసనం, కణ్డో. తాలచ్ఛాయన్తి తాలచ్ఛాదిం, సా పన రతనమత్తా, విదత్థిచతురఙ్గులా వా.
పురత్థిమసముద్దాతి ఏకస్మిం చక్కవాళే పురత్థిమసముద్దా. సముద్దసీసేన పురత్థిమచక్కవాళముఖవట్టిం వదతి. పచ్ఛిమసముద్దోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. నిప్పపఞ్చతన్తి అదన్ధకారితం. సమ్పత్తేతి తాదిసేన జవేన గచ్ఛన్తేన సమ్పత్తే. అనోతత్తేతి ఏత్థాపి ‘‘సమ్పత్తే’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో, తథా ‘‘నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా’’తి ఏత్థాపి. తదాతి యదా సో లోకన్తగవేసకో అహోసి, తదా. దీఘాయుకకాలోతి అనేకవస్ససహస్సాయుకకాలో. చక్కవాళలోకస్సాతి సామఞ్ఞవసేన ఏకవచనం, చక్కవాళలోకన్తి అత్థో. ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే నిబ్బత్తి పుబ్బపరిచరియసిద్ధాయ నికన్తియా. ససఞ్ఞిమ్హి సమనకేతి న రూపధమ్మమత్తకే, అథ ఖో పఞ్చక్ఖన్ధసముదాయేతి దస్సేతి. సమితపాపోతి సముచ్ఛిన్నసంకిలేసధమ్మో.
రోహితస్ససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౮. నన్దసుత్తనన్దివిసాలసుత్తవణ్ణనా
౧౦౮-౧౦౯. నన్దసుత్తవిసాలసుత్తాని సత్తమఅట్ఠమాని హేట్ఠా సంవణ్ణితరూపత్తా వుత్తత్థానేవ.
నన్దసుత్తనన్దివిసాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. సుసిమసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦. తుయ్హమ్పి నోతి తుయ్హమ్పి ను, ను-సద్దో పుచ్ఛాయం, తస్మా వణ్ణం కథేతుకామో పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. న వట్టతీతి న యుజ్జతి, కథితోతి కథేతుం ఆరద్ధో, తేనాహ ‘‘మత్థకం న పాపుణాతీ’’తి. తమేవ మత్థకాపాపుణనం దస్సేతుం ‘‘సో హీ’’తిఆది వుత్తం. సతిసమ్పజఞ్ఞాయోగతో గోరూపసీలో, మూళ్హో ఖలితపఞ్ఞో, గోరూపస్స వియ సీలం ఏతస్సాతి హి గోరూపసీలో. సభాగో ఏకరూపచిత్తతాయ. అరియానం సభాగతా నామ గుణవన్తవసేనాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గుణేసు పసీదిత్వా’’తి. సోళసవిధం పఞ్ఞన్తి మహాపఞ్ఞాదికా ఛ, నవ అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తిపఞ్ఞా, ఆసవక్ఖయపఞ్ఞాతి ఇమం సోళసవిధం పఞ్ఞం. తేసట్ఠి సావకసాధారణఞాణానిపి ఏత్థేవ సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛన్తి.
ఆనన్దాతి థేరం ఆహ. ఆచారోతి చారిత్తసీలమాహ. గోచరోతి గోచరసమ్పత్తి. విహారోతి సమాపత్తివిహారో. అభిక్కమోతిఆదినా ఇరియాపథవిహారం. తుయ్హమ్పీతి పి-సద్దేన భగవతా అత్తానం ఆదిం కత్వా తదఞ్ఞేసం విఞ్ఞూనం సబ్బేసం థేరస్స రుచ్చనసభావో దీపితోతి దస్సేన్తో ‘‘మయ్హం రుచ్చతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సతిపి ఆనన్దత్థేరస్సపి అసీతియా మహాథేరానం అన్తోగధభావే ‘‘అసీతియా మహాథేరానం రుచ్చతీ’’తి వత్వా ‘‘తుయ్హమ్పి రుచ్చతీ’’తి వచనం తేన ధమ్మసేనాపతినో వణ్ణం కథాపేతుకామతాయాతి దట్ఠబ్బం.
సాటకన్తరేతి నివత్థవత్థన్తరే. లద్ధోకాసోతి నిబ్బుద్ధం కరోన్తో సాటకన్తరే లద్ధం గహేతుం లద్ధావసరో. లభిస్సామినోతి లభిస్సామి వత. దీపధజభూతన్తి సతయోజనవిత్థిణ్ణం జమ్బుదీపస్స ధజభూతం. పుగ్గలపలాపేతి అన్తోసారాభావతో పలాపభూతే పుగ్గలే హరన్తో. బాలతాయాతి రుచిఖన్తిఆదిఅభావతాయ. దోసతాయాతి దుస్సకభావేన. మోహేనాతి మహామూళ్హతాయ. కేచి పన ‘‘బాలో బాలతాయాతి మూళ్హతాయ పకతిబాలభావేన న జానాతి. మూళ్హో మోహేనాతి సయం అబాలో సమానోపి యదా మోహేన పరియుట్ఠితో హోతి, తదా మోహేన న జానాతి, అయం పదద్వయస్స విసేసో’’తి వదన్తి. విపల్లత్థచిత్తోతి యక్ఖుమ్మాదేన పిత్తుమ్మాదేన వా విపరీతచిత్తో.
‘‘చతూసు కోసల్లేసూ’’తి వుత్తం చతుబ్బిధం కోసల్లం పాళియా ఏవ దస్సేతుం ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యో అట్ఠారస ధాతుయో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతో చ యథాభూతం పజానాతి, అయం ధాతుకుసలో. వుత్తనయేన ఆయతనేసు కుసలో ఆయతనకుసలో. అవిజ్జాదీసు ద్వాదసపటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు కుసలో పటిచ్చసముప్పాదకుసలో. ‘‘ఇదం ఇమస్స ఫలస్స ఠానం కారణం, ఇదం అట్ఠానం అకారణ’’న్తి ఏవం ఠానఞ్చ ఠానతో, అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానతో ఠానాట్ఠానకుసలో. యో పన ఇమేసు ధాతుఆదీసు పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన నిస్సఙ్గగతియా పణ్డాతి లద్ధనామేన ఞాణేన ఇతో గతో పవత్తో, అయం పణ్డితో నామ.
మహన్తానం అత్థానం పరిగ్గణ్హనతో మహతీ పఞ్ఞా ఏతస్సాతి మహాపఞ్ఞో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయోతి ఆహ ‘‘మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతోతి అత్థో’’తి. నానత్తన్తి యాహి మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతత్తా థేరో ‘‘మహాపఞ్ఞో’’తిఆదినా కిత్తితో, తాసం మహాపఞ్ఞాదీనం ఇదం నానత్తం అయం వేమత్తతా. యస్స కస్సచి విసేసతో అరూపధమ్మస్స మహత్తం నామ కిచ్చసిద్ధియా వేదితబ్బన్తి తదస్స కిచ్చసిద్ధియా దస్సేన్తో ‘‘మహన్తే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ హేతుమహన్తతాయ పచ్చయమహన్తతాయ నిస్సయమహన్తతాయ పభేదమహన్తతాయ కిచ్చమహన్తతాయ ఫలమహన్తతాయ ఆనిసంసమహన్తతాయ చ సీలక్ఖన్ధస్స మహన్తభావో వేదితబ్బో. తత్థ హేతూ అలోభాదయో. పచ్చయా హిరోత్తప్పసద్ధాసతివీరియాదయో. నిస్సయా సావకబోధిపచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధినియతతా, తంసమఙ్గినో చ పురిసవిసేసా. పభేదో చారిత్తాదివిభాగో. కిచ్చం తదఙ్గాదివసేన పటిపక్ఖస్స విధమనం. ఫలం సగ్గసమ్పదా నిబ్బానసమ్పదా చ. ఆనిసంసో పియమనాపతాది. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౮-౯) ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో) చ ఆగతనయేన వేదితబ్బో. ఇమినా నయేన సమాధిక్ఖన్ధాదీనమ్పి మహన్తతా యథారహం నిద్ధారేత్వా వేదితబ్బా. ఠానాట్ఠానాదీనం పన మహన్తభావో మహావిసయతాయ వేదితబ్బో. తత్థ ఠానాట్ఠానానం మహావిసయతా బహుధాతుకసుత్తాదీసు ఆగతనయేన, విహారసమాపత్తీనం సమాధిక్ఖన్ధే నిద్ధారితనయేన వేదితబ్బా. అరియసచ్చానం సకలసాసనసఙ్గణ్హనతో సచ్చవిభఙ్గే (విభ. ౧౮౯ ఆదయో) తంసంవణ్ణనాసు (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯ ఆదయో) ఆగతనయేన; సతిపట్ఠానాదీనం సతిపట్ఠానవిభఙ్గాదీసు (విభ. ౩౫౫ ఆదయో) తంసంవణ్ణనాదీసు (విభ. అట్ఠ. ౩౫౫ ఆదయో) చ ఆగతనయేన; సామఞ్ఞఫలానం మహతో హితస్స మహతో సుఖస్స మహతో అత్థస్స మహతో యోగక్ఖేమస్స నిప్ఫత్తిభావతో సన్తపణీతనిపుణఅతక్కావచరపణ్డితవేదనీయభావతో చ; అభిఞ్ఞానం మహాసమ్భారతో మహావిసయతో మహాకిచ్చతో మహానుభావతో మహానిప్ఫత్తితో చ; నిబ్బానస్స మదనిమ్మదనాదిమహత్థసిద్ధితో మహన్తతా వేదితబ్బా. పరిగ్గణ్హాతీతి సభావాదితో పరిచ్ఛిజ్జ గణ్హాతి జానాతి పటివిజ్ఝతీతి అత్థో. సా పనాతి మహాపఞ్ఞతా.
పుథుపఞ్ఞాతి ఏత్థ నానాఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి అయం రూపక్ఖన్ధో నామ…పే… అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామాతి ఏవం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తేసు ఏకవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకాదసవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స ఏకవిధాదివసేన అతీతాదివసేనపి నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తథా ఇదం చక్ఖాయతనం నామ…పే… ఇదం ధమ్మాయతనం నామం. తత్థ దసాయతనా కామావచరా, ద్వే చతుభూమకాతి ఏవం ఆయతనానం నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. నానాధాతూసూతి అయం చక్ఖుధాతు నామ…పే… అయం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ. తత్థ సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే చతుభూమకాతి ఏవం ధాతునానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి, తం ఉపాదిణ్ణధాతువసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం పచ్చేకబుద్ధానఞ్హి ద్విన్నం అగ్గసావకానఞ్చ ఉపాదిణ్ణధాతూసు ఏవ నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తఞ్చ ఖో ఏకదేసమత్తతో, న నిప్పదేసతో, అనుపాదిణ్ణకధాతూనం పన నానాకరణం న జానన్తి ఏవ. ఇతరసావకేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానంయేవ పన ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తావ ఇమస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో హోతి, ఇమస్స కాళో, ఇమస్స మట్ఠో, ఇమస్స బహలత్తచో, ఇమస్స తనుత్తచో, ఇమస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం; ఇమస్స పుప్ఫం నీలం పీతకం లోహితకం ఓదాతం, సుగన్ధం దుగ్గన్ధం; ఫలం ఖుద్దకం మహన్తం దీఘం వట్టం సుసణ్ఠానం మట్ఠం ఫరుసం సుగన్ధం మధురం తిత్తకం అమ్బిలం కటుకం కసావం; కణ్టకో తిఖిణో అతిఖిణో ఉజుకో కుటిలో తమ్బో లోహితో ఓదాతో హోతీతి ధాతునానత్తం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి.
అత్థేసూతి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు. నానాపటిచ్చసముప్పాదేసూతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో చ సణ్ఠానభేదతో చ నానప్పభేదేసు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు. అవిజ్జాదిఅఙ్గానఞ్హి పచ్చేకం పటిచ్చసముప్పాదసఞ్ఞితాతి. తేనాహ సఙ్ఖారపిటకే ‘‘ద్వాదస పచ్చయా ద్వాదస పటిచ్చసముప్పాదా’’తి. నానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసూతి నానాసభావేసు నిచ్చసారాదివిరహతో సుఞ్ఞసభావేసు, తతో ఏవ ఇత్థిపురిసఅత్తఅత్తనియాదివసేన అనుపలబ్భేసు సభావేసు. మ-కారో హేత్థ పదసన్ధికరో. నానాఅత్థేసూతి అత్థపటిసమ్భిదావిసయేసు పచ్చయుప్పన్నాదిభేదేసు నానావిధేసు అత్థేసు. ధమ్మేసూతి ధమ్మపటిసమ్భిదావిసయేసు పచ్చయాదినానాధమ్మేసు. నిరుత్తీసూతి తేసంయేవ అత్థధమ్మానం నిద్ధారణవచనసఙ్ఖాతాసు నిరుత్తీసు. పటిభానేసూతి అత్థపటిసమ్భిదాదీసు విసయభూతేసు ‘‘ఇమాని ఇదమత్థజోతకానీ’’తి తథా తథా పటిభానతో పతిట్ఠానతో పటిభానానీతి లద్ధనామేసు ఞాణేసు. పుథు నానాసీలక్ఖన్ధేసూతిఆదీసు సీలస్స పుథుత్తం నానత్తఞ్చ వుత్తమేవ. ఇతరేసం పన వుత్తనయానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా పాకటమేవ. యం పన అభిన్నం ఏకమేవ నిబ్బానం, తత్థ ఉపచారవసేన పుథుత్తం గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘పుథు జనసాధారణే ధమ్మే సమతిక్కమ్మా’’తి. తేనస్స ఇధ మదనిమ్మదనాదిపరియాయేన పుథుత్తం దీపితం హోతి.
ఏవం విసయవసేన పఞ్ఞాయ మహత్తం పుథుత్తఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సమ్పయుత్తధమ్మవసేన హాసభావం, పవత్తిఆకారవసేన జవనభావం, కిచ్చవసేన తిక్ఖాదిభావఞ్చ దస్సేతుం ‘‘కతమా హాసపఞ్ఞా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ హాసబహులోతి పీతిబహులో. సేసపదాని తస్స వేవచనాని. సీలం పరిపూరేతీతి హట్ఠపహట్ఠో ఉదగ్గుదగ్గో హుత్వా పీతిసహగతాయ పఞ్ఞాయ పాతిమోక్ఖసీలం ఠపేత్వా హాసనీయతరస్సేవ విసుం గహితత్తా ఇతరం తివిధం సీలం పరిపూరేతి. పీతిసోమనస్ససహగతా హి పఞ్ఞా అభిరతివసేన తదారమ్మణే ఫుల్లితా వికసితా వియ వత్తతి, న ఉపేక్ఖాసహగతా. సీలక్ఖన్ధం సమాధిక్ఖన్ధన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. థేరోతిఆదినా అభినీహారసిద్ధా థేరస్స హాసపఞ్ఞతాతి దస్సేతి.
సబ్బం రూపం అనిచ్చలక్ఖణతో ఖిప్పం జవతీతి రూపక్ఖన్ధం అనిచ్చన్తి సీఘవేగేన పవత్తియా పటిపక్ఖదూరీభావేన పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స సాతిసయత్తా ఇన్దేన విసట్ఠవజిరం వియ లక్ఖణం పటివిజ్ఝన్తీ అదన్ధాయన్తీ రూపక్ఖన్ధే అనిచ్చలక్ఖణం వేగేన పటివిజ్ఝతి, తస్మా సా జవనపఞ్ఞా నామాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేత్వా బలవవిపస్సనావసేన దస్సేతుం ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖయట్ఠేనాతి యత్థ యత్థ ఉప్పజ్జతి, తత్థ తత్థేవ ఖణేనేవ భిజ్జనతో ఖయసభావతో. భయట్ఠేనాతి భయానకతో. అసారకట్ఠేనాతి అత్తసారవిరహతో నిచ్చసారాదివిరహతో చ. తులయిత్వాతి తులాభూతాయ విపస్సనాయ తులయిత్వా. తీరయిత్వాతి తాయ ఏవ తీరణభూతాయ తీరేత్వా. విభావయిత్వాతి యాథావతో పకాసేత్వా పఞ్చక్ఖన్ధం విభూతం కత్వా పాకటం కత్వా. రూపనిరోధేతి రూపక్ఖన్ధస్స నిరోధభూతే నిబ్బానే నిన్నపోణపబ్భారభావేన. ఇదాని సిఖాప్పత్తవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేతుం పున ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘వుట్ఠానగామినివిపస్సనావసేనా’’తి కేచి.
ఞాణతిక్ఖభావో నామ సవిసేసం పటిపక్ఖసముచ్ఛిన్దనే వేదితబ్బోతి ‘‘ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి తిక్ఖపఞ్ఞో’’తి వత్వా తే పన కిలేసే విభాగేన దస్సేన్తో ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్క’’న్తిఆదిమాహ. తిక్ఖపఞ్ఞో ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతి, పటిపదా చస్స న చలతీతి ఆహ ‘‘ఏకస్మిం ఆసనే చత్తారో చ అరియమగ్గా అధిగతా హోన్తీ’’తిఆది. థేరో చాతిఆదినా ధమ్మసేనాపతినో తిక్ఖపఞ్ఞతా సిఖాప్పత్తాతి దస్సేతి.
‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా’’తి యాథావతో దస్సనేన సచ్చసమ్పటివేధో ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞథాతి కారణముఖేన నిబ్బేధికపఞ్ఞం దస్సేతుం ‘‘సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉబ్బేగబహులోతి వుత్తనయేన సబ్బసఙ్ఖారేసు అభిణ్హప్పవత్తసంవేగో. ఉత్తాసబహులోతి ఞాణుత్తాసవసేన సబ్బసఙ్ఖారేసు బహుసో ఉత్రస్తమానసో. తేన ఆదీనవానుపస్సనమాహ. ఉక్కణ్ఠనబహులోతి ఇమినా పన నిబ్బిదానుపస్సనమాహ, అరతిబహులోతిఆదినా తస్సా ఏవ అపరాపరుప్పత్తిం. బహిముఖో సబ్బసఙ్ఖారతో బహిభూతం నిబ్బానం ఉద్దిస్స పవత్తఞాణముఖో, తథా వా పవత్తితవిమోక్ఖముఖో. నిబ్బిజ్ఝనం నిబ్బేధో, సో ఏతిస్సా అత్థి, నిబ్బిజ్ఝతీతి వా నిబ్బేధా, సా ఏవ పఞ్ఞా నిబ్బేధికా. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
అప్పిచ్ఛోతి సన్తగుణనిగుహనతాతి అత్తని విజ్జమానానం బాహుసచ్చధుతధమ్మసీలాదిగుణానఞ్చేవ పటివేధగుణస్స చ నిగుహనం, పటిగ్గహణే చ మత్తఞ్ఞుతాతి ఏతేనేవ పరియేసనపరిభోగమత్తఞ్ఞుతాపి వుత్తా హోతి. తీహి సన్తోసేహీతి చతూసు పచ్చయేసు పచ్చేకం తీహి సన్తోసేహి, సబ్బే పన ద్వాదస. పటిసల్లీనేన వివేకట్ఠకాయానం న సఙ్గణికారామానం. నేక్ఖమ్మాభిరతానన్తి పబ్బజ్జం ఉపగతానం. పరిసుద్ధచిత్తానం విగతచిత్తసంకిలేసానం. పరమవోదానప్పత్తానం అట్ఠసమాపత్తిసమధిగమేన అతివియ వోదానం విసుద్ధిం పత్తానం. కిలేసుపధిఆదీనం అభావతో నిరుపధీనం. ఫలసమాపత్తివసేన సబ్బసఙ్ఖారవినిస్సటత్తా విసఙ్ఖారం నిబ్బానం. ఉపగతానం, ఇమేసం తిణ్ణం వివేకానం లాభీ పవివిత్తో ‘‘పకారేహి వివిత్తో’’తి కత్వా. సమాసజ్జనం పరిసినేహుప్పాదో సంసగ్గో, సవనవసేన ఉప్పజ్జనకసంసగ్గో సవనసంసగ్గో. ఏస నయో సేసేసుపి. సముల్లపనం ఆలాపసల్లపనం. సంసగ్గవత్థునా ఇమినా తస్స పరిభోగో పరిభోగసంసగ్గో.
ఆరద్ధవీరియోతి ఏత్థ వీరియారమ్భో నామ వీరియస్స పగ్గణ్హనం పరిపుణ్ణకరణం. తం పన సబ్బసో కిలేసానం నిగ్గణ్హనన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. ఓధుననవత్తాతి కిలేసానం యస్స కస్సచి సావజ్జస్స ఓధుననవసేన వత్తా. తేనాహ ‘‘భిక్ఖూన’’న్తిఆది. ఓతిణ్ణం నామ వజ్జం అజ్ఝాచరితన్తి ఆరోచితం. అనోతిణ్ణం అనారోచితం. తన్తివసేనాతి పాళిధమ్మవసేన, యుత్తసద్దస్స వసేనాతి అత్థో. పాపే లామకే పుగ్గలే ధమ్మే చ గరహతి జిగుచ్ఛతీతి పాపగరహీ. తేనాహ ‘‘పాపపుగ్గలే’’తిఆది. ఏకదస్సీతి ఏకభవదస్సీ, ఇధలోకమత్తదస్సీ దిట్ఠధమ్మికసుఖమత్తాపేక్ఖీ. సమన్తాతి సమన్తతో, పరితో మే కత్థచి మా అహూతి యోజనా.
సోళసహి పదేహీతి సోళసహి కోట్ఠాసేహి. అకుప్పన్తి కేనచి అకోపనీయం. అయం ధమ్మసేనాపతినో గుణకథా సత్థు వచనానుసారేన దససహస్సచక్కవాళబ్యాపినీ అహోసి, తం దస్సేతుం ‘‘ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. చతుబ్బిధా వణ్ణనిభా పాతుభవి ఉళారపీతిసోమనస్ససముట్ఠానత్తా. సుట్ఠు ఓభాసతీతి సుభో. ఓభాససమ్పత్తియా మణినో భద్దకతాతి ఆహ ‘‘సుభోతి సున్దరో’’తి. జాతిమా పరిసుద్ధఆకరసముట్ఠితత్తా. కురువిన్దజాతిఆదిజాతివిసేసోపి మణి ఆకరపరిసుద్ధమూలకో ఏవాతి ఆహ ‘‘జాతిసమ్పన్నో’’తి. ధోవనాదిపరికమ్మేనాతి చతూసు పాసాణేసు ధోవనదోసనీహరణతాపనసణ్హకరణాదిపరికమ్మేన. రత్తకమ్బలస్స వసేన సభావవణ్ణసిద్ధియా వేళురియమణి అతివియ సోభతీతి ఆహ ‘‘పణ్డుకమ్బలే నిక్ఖిత్తో’’తి. నిక్ఖన్తి భణ్డమాహ. తఞ్చ అప్పకేన సువణ్ణేన కతం భణ్డం న సోభతి సోభావిపులేనాతి ఆహ ‘‘అతిరేకపఞ్చసువణ్ణేన కతపిళన్ధన’’న్తి. సువణ్ణన్తి పఞ్చధరణస్స సమఞ్ఞా, తస్మా పఞ్చవీసతిసువణ్ణసారియా విచిత్తఆభరణం ఇధ ‘‘నిక్ఖ’’న్తి అధిప్పేతం. తఞ్హి విపులం న పరిత్తకం. మహాజమ్బుసాఖాయ పవత్తనదియన్తి మహాజమ్బుసాఖాయ హేట్ఠా సఞ్జాతనదియం. తం కిర రతనం రత్తం. సుకుసలేన…పే… సమ్పహట్ఠన్తి సుట్ఠు కుసలేన సువణ్ణకారేన ఉక్కాయ తాపేత్వా సమ్మా పహట్ఠం మజ్జనాదివసేన సుకతపరికమ్మం. ధాతువిభఙ్గేతి ధాతువిభఙ్గసుత్తే. కతభణ్డన్తి ఆభరణభావేన కతం భణ్డం.
నాతిఉచ్చో నాతినీచో తరుణసూరియో నామ. సత్థారా ఆభతవణ్ణో ఉబ్భతగుణోతి అత్థో. నేవ మరణం అభినన్దతీతి అత్తనోపి మరణం నేవ అభినన్దతి అత్తవినిపాతస్స సావజ్జభావతో. బోధిసత్తో పన పరేసం అత్థాయ అత్తనో అత్తభావం పరిచ్చజతి కరుణావసేన, ఏవం వోసజ్జనం పరమత్థపారమీపారిపూరిం గచ్ఛతీతి సావకా న తథా కాతుం సక్కా సిక్ఖాపదతో. న జీవితం పత్థేతి జీవితాసాయ సముచ్ఛిన్నత్తా. దివససఙ్ఖేపన్తి అజ్జ త్వం ఇదం నామ కమ్మం కరోహి, ఇదం తే వేతనన్తి దివసభాగేన పరిచ్ఛిన్నం వేతనం. తాదిసో హి భతకో దివసక్ఖయమేవ ఉదిక్ఖతి, న కమ్మనిట్ఠానం. నిబ్బిసం భతకో యథాతి వేతనం భతిం ఇచ్ఛన్తో కాలక్ఖయం ఉదిక్ఖన్తో భతకపురిసో వియ.
సుసిమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. నానాతిత్థియసావకసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧. నానాతిత్థియసావకాతి పుథుతిత్థియానం సావకా. ఛిన్దితేతి హత్థచ్ఛేదాదివసేన ఛేదే. మారితేతి మారణే. న పాపం సమనుపస్సతీతి కిఞ్చి పాపం అత్థీతి న పస్సతి, పరేసఞ్చ తథా పవేదేతి. విస్సాసన్తి విస్సత్థభావం. ‘‘కతకమ్మానమ్పి విపాకో నత్థీ’’తి వదన్తో కతపాపానం అకతపుఞ్ఞానఞ్చ విస్సత్థతం నిరాసఙ్కతం జనేతి.
తపోజిగుచ్ఛాయాతి తపసా అచేలవతాదినా పాపతో జిగుచ్ఛనేన, ‘‘పాపం విరాజయామా’’తి అచేలవతాదిసమాదానేనాతి అత్థో. తస్మిఞ్హి సమాదానే ఠితేన సంవరేన సంవుతచిత్తో సమన్నాగతో పిహితో చ నామ హోతీతి ‘‘సుసంవుతత్తో’’తిఆది వుత్తం. చత్తారో యామా భాగా చతుయామా, చతుయామా ఏవ చాతుయామా. భాగత్థో హి ఇధ యామ-సద్దో యథా ‘‘రత్తియం పఠమో యామో’’తి. సో పనేత్థ భాగో సంవరలక్ఖణోతి ఆహ ‘‘చాతుయామేన సుసంవుతో’’తి, చతుకోట్ఠాసేన సంవరేన సుట్ఠు సంవుతోతి అత్థో. పటిక్ఖిత్తసబ్బసీతోదకోతి పటిక్ఖిత్తసబ్బసీతుదకపరిభోగో. సబ్బేన పాపవారణేన యుత్తోతి సబ్బప్పకారేన సంవరలక్ఖణేన పాపవారణేన సమన్నాగతో. ధుతపాపోతి సబ్బేన నిజ్జరలక్ఖణేన పాపవారణేనపి ధుతపాపో. ఫుట్ఠోతి అట్ఠన్నమ్పి కమ్మానం ఖేపనేన విక్ఖేపప్పత్తియా కమ్మక్ఖయలక్ఖణేన సబ్బేన పాపవారణేన ఫుట్ఠో, తం ఫుసిత్వా ఠితో. న నిగుహన్తోతి న నిగుహనహేతు దిట్ఠసుతే తథేవ కథేన్తో.
నానాతిత్థియానంయేవ ఉపట్ఠాకోతి పరవాదీనం సబ్బేసంయేవ తిత్థియానం ఉపట్ఠాకో, తేసు సాధారణవసేన అభిప్పసన్నో. కోటిప్పత్తాతి మోక్ఖాధిగమేన సమణధమ్మే పత్తబ్బమరియాదప్పత్తా.
సహచరితమత్తేనాతి సీహనాదేన సహ వస్సకరణమత్తేన. సీహేన సీహనాదం నదన్తేన సహేవ సిఙ్గాలేన అత్తనో సిఙ్గాలరవకరణమత్తేన. కోత్థుకోతి ఖుద్దకకోత్థు. ఆసఙ్కితసమాచారోతి అత్తనా చ పరేహి చ ఆసఙ్కితబ్బసమాచారో. సప్పురిసానన్తి బుద్ధాదీనం.
తస్సాతి వేగబ్భరిస్స దేవపుత్తస్స. సరీరే అనుఆవిసీతి సరీరే అనుపవిసిత్వా వియ ఆవిసి. అధిముచ్చీతి యథా గహితస్స వసేన చిత్తం న వత్తతి, అత్తనో ఏవ వసే వత్తతి, ఏవం అధిట్ఠహి. ఆయుత్తాతి దస్సనేన సంయుత్తా. పవివేకియన్తి కప్పకవత్థభుఞ్జనసేనాసనేహి పవివిత్తభావం. తేనాహ ‘‘తే కిరా’’తిఆది. రూపే నివిట్ఠాతి చక్ఖురూపధమ్మే అభినివిట్ఠా. తేనాహ ‘‘తణ్హాదిట్ఠీహి పతిట్ఠితా’’తి. దేవలోకపత్థనకామాతి దేవలోకస్సేవ అభిపత్థనకామా. మరణధమ్మతాయ మాతియా. తేనాహ ‘‘మాతియాతి మచ్చా’’తి. పరలోకత్థాయాతి పరసమ్పత్తిభావాయ లోకస్స అత్థాయ.
పభాసవణ్ణాతి పభాయ సమానవణ్ణా. కేసం పభాయాతి ఆహ ‘‘చన్దోభాసా’’తిఆది. సజ్ఝారాగపభాసవణ్ణా ఇన్దధనుపభాసవణ్ణాతి పచ్చేకం యోజనా. ఆమో ఆమగన్ధో ఏతస్స అత్థీతి ఆమిసం. వధాయాతి విద్ధంసితుం. రూపాతి రూపాయతనాదిరూపిధమ్మా.
రాజగహసమీపప్పవత్తీనం రాజగహియానం. ‘‘సేతో’’తి కేలాసకూటో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘సేతోతి కేలాసో’’తి. కేనచి న ఘట్టేతీతి అఘం, అన్తలిక్ఖన్తి ఆహ ‘‘అఘగామీనన్తి ఆకాసగామీన’’న్తి. ఉదకం ధీయతి ఏత్థాతి ఉదధి, మహోదధి. విపులోతి వేపుల్లపబ్బతో. హిమవన్తపబ్బతానన్తి హిమవన్తపబ్బతభాగానం. బుద్ధో సేట్ఠో సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనాదీహి సబ్బగుణేహి.
నానాతిత్థియసావకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ
దేవపుత్తసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.