౮. ఛేత్వావగ్గో

౧. ఛేత్వాసుత్తవణ్ణనా

౭౧. వధిత్వాతి హన్త్వా వినాసేత్వా. అపరిదయ్హమానత్తాతి అపీళియమానత్తా. వినట్ఠదోమనస్సత్తా న సోచతి చేతోదుక్ఖదుక్ఖాభావతో. విసం నామ దుక్ఖం అనిట్ఠభావతో, తస్స మూలకారణం కోధో అనిట్ఠఫలత్తాతి ఆహ ‘‘విసమూలస్సాతి దుక్ఖవిపాకస్సా’’తి. అక్కుట్ఠస్సాతి అక్కోసాపరాధస్స. అక్కోసపహారత్థసమ్బన్ధేన హి ‘‘కుద్ధస్సా’’తి ఉపయోగత్థే సమ్పదానవచనం. సుఖం ఉప్పజ్జతి కోధం నస్సతి. సుఖుప్పత్తిం సన్ధాయ ఏస కోధో ‘‘మధురగ్గో’’తి వుత్తో, సుఖావసానోతి అత్థో.

ఛేత్వాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. రథసుత్తవణ్ణనా

౭౨. పఞ్ఞాణన్తి లక్ఖణం సల్లక్ఖణూపాయో. దిస్వాతి దస్సనహేతు. ‘‘చోళరఞ్ఞో రట్ఠం చోళరట్ఠ’’న్తి ఏవం రట్ఠం రఞ్ఞా పఞ్ఞాయతి.

రథసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. విత్తసుత్తవణ్ణనా

౭౩. సద్ధాయాతి సద్ధాహేతు. కులసమ్పదాతి ఖత్తియాదిసమ్పత్తియో. సబ్బలోకియలోకుత్తరవిత్తపటిలాభహేతుతో సద్ధావిత్తమేవ. హేట్ఠా తిణ్ణం ద్వారానం వసేన ఉప్పన్నకస్స సబ్బస్సపి అనవజ్జధమ్మస్స సఙ్గణ్హనతో ‘‘ధమ్మోతి దసకుసలకమ్మపథో’’తి వుత్తం. అసంకిలిట్ఠసుఖన్తి. నిరామిసం సుఖం. తమేవ సామిసం ఉపనిధాయ సమ్భావేన్తో ఆహ ‘‘అసంకిలిట్ఠ’’న్తి. అసేచనకభావేన అభిరుచిజననతో పియాకిచ్ఛకరణతో బహుం సుచిరమ్పి కాలం ఆసేవన్తస్స అదోసావహతో సచ్చమేవ మధురతరం. న హి తం పివితబ్బతో సాదితబ్బతో అనుభవితబ్బతో రసోతి వత్తబ్బతం అరహతి. ఇదాని తస్స కిచ్చసమ్పత్తిఅత్థేహిపి మహారహతం దస్సేతుం ‘‘సచ్చస్మిం హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నదీనివత్తనం మహాకప్పినవత్థుఆదీహి (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.మహాకప్పినత్థేరవత్థు; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౩౧; థేరగా. అట్ఠ. ౨.మహాకప్పినత్థేరగాథావణ్ణనా) దీపేతబ్బం, ఇతరాని కణ్హదీపాయనజాతక- (జా. ౧.౧౦.౬౨ ఆదయో) సుతసోమ- (జా. ౨.౨౧.౩౭౧ ఆదయో) మచ్ఛజాతకేహి (జా. ౧.౧.౩౪, ౭౫; ౧.౨.౧౩౧ ఆదయో) దీపేతబ్బాని. నిమ్మద్దేన్తి అభిభవన్తి. మధురతరన్తి సున్దరతరం సేట్ఠేసూతి అత్థో. పఞ్ఞాజీవీతి పఞ్ఞాయ జీవనసీలోతి పఞ్ఞాజీవీ, పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమచరియోతి అత్థో. పఞ్ఞాజీవీతి చ పఞ్ఞావసేన ఇరియతి వత్తతి జీవితం పవత్తేతీతి అత్థోతి దస్సేన్తో ‘‘యో పఞ్ఞాజీవీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘జీవత’’న్తి కేచి పఠన్తి, జీవన్తానం పఞ్ఞాజీవిం సేట్ఠమాహూతి అత్థో.

విత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. వుట్ఠిసుత్తవణ్ణనా

౭౪. ఉప్పతన్తానన్తి పథవిం భిన్దిత్వా ఉట్ఠహన్తానం. ‘‘సేట్ఠ’’న్తి వుచ్చమానత్తా ‘‘సత్తవిధ’’న్తి వుత్తం, ఇతరేసం వా తదనులోమతో. ఖేమో హోతి దుబ్భిక్ఖుపద్దవాభావతో. తేనాహ ‘‘సుభిక్ఖో’’తి. నిపతన్తానన్తి అధోముఖం పవత్తన్తానం. పవజమానానన్తి వజనసీలానం. తే పన యస్మా జఙ్గమా నామ హోన్తి, న రుక్ఖాదయో వియ థావరా, తస్మా ఆహ ‘‘జఙ్గమాన’’న్తి. గావోతి ధేనుయో. తేన మహింసాదికానమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. వదన్తానన్తి ఉప్పన్నం అత్థం వదన్తానం.

అత్తనో ఖన్తియాతి అత్తనో ఖన్తియా రుచియా గహితభావేన. ఇతరా దేవతా తస్సా విస్సజ్జనే అపరితుస్సమానా ఆహ. యావ పధంసీతి గుణధంసీ సత్థుదేసనాయ లద్ధబ్బగుణనాసనతో. పగబ్బాతి పాగబ్బియేన సమన్నాగతా, యథా వచీపాగబ్బియేన అఖరా, తథా వాచాయ భవితబ్బం. ముఖరాతి ముఖఖరా. దసబలం పుచ్ఛి సణ్హం సుఖుమం రతనత్తయసంహితం అత్థం సోతుకామా. అస్సా దేవతాయ విస్సజ్జేన్తో అజ్ఝాసయానురూపం. ఉప్పతమానాతి ఉప్పతన్తీ సముగ్ఘాటేతి ఓధిసో. వట్టమూలకమహాఅవిజ్జాతి తస్సా ఆదీనవదస్సనత్థం భూతకథనవిసేసనం. ఓసీదన్తానన్తి పటిపక్ఖవసేన అధో సీదన్తానం, ఉస్సాదయమానానన్తి అత్థో. పుఞ్ఞక్ఖేత్తభూతోతి ఇదం ‘‘పదసా చరమానాన’’న్తి పదస్స అత్థవివరణవసేన భూతకథనవిసేసనం. యాదిసో పుత్తో వా హోతూతి ఇదం పురిమపదే దేవతాయ పుత్తగహణస్స కతత్తా వుత్తం.

వుట్ఠిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. భీతాసుత్తవణ్ణనా

౭౫. కిం సూధ భీతాతి ఏత్థ సు-ఇధాతి నిపాతమత్తన్తి ఆహ ‘‘కిం భీతా’’తి? మగ్గో చ నేకాయతనప్పవుత్తోతి అనేకకారణం నానావిధాధిగమోకాసం కత్వా పవుత్తో కథితో. తేనాహ ‘‘అట్ఠతింసారమ్మణవసేనా’’తిఆది. ఏవం సన్తేతి ఏవం సబ్బసాధారణానేకాయతనేహి నిబ్బానగామిమగ్గస్స తుమ్హేహి పవేదితత్తా లబ్భమానే ఖేమే మగ్గే కిం భీతాయం జనతా ఉప్పథభూతా విపరీతదిట్ఠితో గణ్హీతి అత్థో? ఏవం దేవతా యథిచ్ఛాయ పురిమద్ధేన అత్తనా యథాచిన్తితమత్థం సత్థు పవేదితా, పచ్ఛిమద్ధేన అత్తనో సంసయం పుచ్ఛతి. బహుపఞ్ఞాతి పుథుపఞ్ఞ. ఉస్సన్నపఞ్ఞాతి అధికపఞ్ఞా. ఠపేత్వాతి సంయమేత్వా. సంవిభాగీతి ఆహారపరిభోగే సమ్మదేవ విభజనసీలో. తేనాహ ‘‘అచ్ఛరాయా’’తిఆది. వుత్తత్థమేవ హేట్ఠా.

మనేనాతి మనోగహణేన. పుబ్బసుద్ధిఅఙ్గన్తి పుబ్బభాగసుద్ధిభూతం అఙ్గం. చతూసూతి వుత్తఅఙ్గపరియాపన్నం. యఞ్ఞఉపక్ఖరోతి దానస్స సాధనం. ఏతేసు ధమ్మేసూతి ఏతేసు సద్ధాదిగుణేసు. యథా హి సద్ధో పచ్చయం పచ్చుపట్ఠపేత్వా వత్థుపరిచ్చాగస్స విసేసపచ్చయో కమ్మఫలస్స పరలోకస్స చ పచ్చక్ఖతో వియ పత్తియాయనతో, ఏవం ముదుహదయో. ముదుహదయో హి అనుదయం పత్వా యం కిఞ్చి అత్తనో సన్తకం పరేసం దేతి. యో చ సంవిభాగసీలో, సో అప్పకస్మిమ్పి అత్తనో సన్తకే పరేహి సాధారణభోగీ హోతి. వదఞ్ఞూ వదానియతాయ యాగినోవ యుత్తం యుత్తకాలం ఞత్వా అత్థికానం మనోరథం పూరేతీతి వుత్తం ‘‘ఇతి…పే… చతూసూతి ఆహా’’తి.

వాచన్తిఆదీని తీణి అఙ్గాని తివిధసీలసమ్పత్తిదీపనతో. సమ్పన్నసీలో హి పరలోకం న భాసేయ్య. సద్ధో ఏకం అఙ్గం పయోగాసయసుద్ధిదీపనతో. సుద్ధాసయస్స సమ్మాపయోగే ఠితస్స కథం పరలోకతో భయన్తి. దుకవసేన చతురఙ్గయోజనా దుకనయో. ఏతేసు చతూసు ధమ్మేసు ఠితోతి ఏతేసు యథావుత్తదుకసఙ్గహేసు చతూసు గుణేసు పతిట్ఠితో.

భీతాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. నజీరతిసుత్తవణ్ణనా

౭౬. నామగోత్తన్తి తిస్సో కస్సపో గోతమోతి ఏవరూపం నామఞ్చ గోత్తఞ్చ. నిదస్సనమత్తమేతం, తస్మా సబ్బస్స పఞ్ఞత్తియా లక్ఖణవచనన్తి దట్ఠబ్బం. న జీరతీతి అసభావధమ్మత్తా ఉప్పాదవయాభావతో జరం న పాపుణాతి. తేనాహ ‘‘జీరణసభావో న హోతీ’’తి. యస్మా సమఞ్ఞాభావతో కాలన్తరేపి తం సమఞ్ఞాయతేవ, తస్మా ‘‘అతీతబుద్ధానం…పే… న జీరతీతి వుచ్చతీ’’తి ఆహ.

ఆలసియన్తి అలసభావో దళ్హకోసజ్జం. తేనాహ ‘‘యేనా’’తిఆది. ఠితిన్తి బ్యాపారం. నిద్దావసేన పమజ్జనం కత్తబ్బస్స అకరణం. కిలేసవసేన పమజ్జనం అకత్తబ్బస్స కరణమ్పి. కమ్మసమయేతి కమ్మం కాతుం యుత్తకాలే. కమ్మకరణవీరియాభావోతి తంకమ్మకిరియసముట్ఠాపకవీరియాభావో. సో పన అత్థతో వీరియపటిపక్ఖో అకుసలచిత్తుప్పాదో, న వీరియస్స అభావమత్తం. సీలసఞ్ఞమాభావో దుస్సీల్యం. విస్సట్ఠాచారతా నామ అనాచారో. సోప్పబహులతాతి నిద్దాలుతా. యతో గహణహత్థోపి న కిలాసుపి పురిసో నిద్దాయ అభిభుయ్యతి. తేనాహ ‘‘తాయా’’తిఆది. అతిచ్ఛాతాదీనీతి ఆది-సద్దేన అభిభుయ్యతాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఆగన్తుకాలసియం న పుబ్బే వుత్తఆలస్యం వియ పకతిసిద్ధం. ‘‘తే ఛిద్దే’’తి పాళియం లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తాని ఛ ఛిద్దానీ’’తి. కుసలచిత్తప్పవత్తియా అనోకాసభావతో ఛిద్దాని. తేనాహ భగవా – ‘‘యత్థ విత్తం న తిట్ఠతీ’’తి. సబ్బాకారేన లేసమత్తం అసేసేత్వాతి అధిప్పాయో.

నజీరతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఇస్సరియసుత్తవణ్ణనా

౭౭. సత్థస్స మలన్తి సత్థమలం, యేన సత్థం మలీనం హోతి, సత్థమలగ్గహణేన చేత్థ మలీనం సత్థమేవ గహితన్తి ఆహ ‘‘మలగ్గహితసత్థ’’న్తి. ఆణాపవత్తనన్తి అప్పకే వా మహన్తే వా యత్థ కత్థచి అత్తనో ఆణాయ పవత్తనవసేన వసనం ఇస్సరియత్తమిచ్ఛన్తి. మణిరతనమ్పి విస్సజ్జనీయపక్ఖికత్తా ఉత్తమం భణ్డం నామ న హోతి, ఇత్థీ పన పరిచ్చత్తకులాచారిత్థికాయపి అనిస్సజ్జనీయతాయ ఉత్తమభణ్డం నామ. తేనాహ ‘‘ఇత్థీ భణ్డానముత్తమ’’న్తి. తేసం తేసఞ్హి పురిసాజానీయానం ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ ఉత్తమరతనాకరత్తా ఇత్థీ భణ్డానముత్తమం. మలగ్గహితసత్థసదిసో అవబోధకిచ్చవిబన్ధనతో. సత్థమలం వియ సత్థస్స పఞ్ఞాసత్థస్స గుణాభావకరణతో పఞ్ఞాసత్థమలం. అబ్బు వుచ్చతి ఉపద్దవం, తం దేతీతి అబ్బుదం, వినాసకారణం. నను హరణం సమణస్స అయుత్తన్తి? యుత్తం. తస్స అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ యుత్తతం దస్సేన్తో ‘‘సలాకభత్తాదీనీ’’తిఆదిమాహ.

ఇస్సరియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. కామసుత్తవణ్ణనా

౭౮. ‘‘అత్తకామో’’తి పాళియం వుత్తత్తా ఆహ ‘‘ఠపేత్వా సబ్బబోధిసత్తే’’తి. తే హి సబ్బసో పరత్థాయ ఏవ పటిపజ్జమానా మహాకారుణికా పరత్థకామా, అత్థకామా నామ న హోన్తి, యా చ తేసం అత్తత్థావహా పటిపత్తి, సాపి యావదేవ పరత్థా ఏవాతి. వుత్తం పోరాణట్ఠకథాయం. యస్మా బోధిసత్తా పరహితపటిపత్తియా పారమియో పూరేన్తా తథారూపం కారణం పత్వా అత్తానం పరేసం పరిచ్చజన్తి పఞ్ఞాపారమియా పరిపూరణతో, తస్మా ఇధాపి ‘‘సబ్బబోధిసత్తే ఠపేత్వాయేవాతి వుత్త’’న్తి ఆహ. కల్యాణన్తి భద్దకం. వాచాయ అధిప్పేతత్తా ఆహ ‘‘సణ్హం ముదుక’’న్తి. పాపికన్తి లామకం నిహీనం. తం పన ఫరుసం వాచన్తి సరూపతో దస్సేతి.

కామసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పాథేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౭౯. సద్ధా బన్ధతి పాథేయ్యన్తి సద్ధా నామ సత్తస్స మరణవసేన మహాపథం సంవజతో మహాకన్తారం పటిపజ్జతో మహావిదుగ్గం పక్ఖన్దతో పాథేయ్యపుటం బన్ధతి సమ్బలం సజ్జేతి. కథన్తి ఆహ ‘‘సద్ధం ఉప్పాదేత్వా’’తిఆది. ఏతం వుత్తన్తి ‘‘సద్ధా బన్ధతి పాథేయ్య’’న్తి ఏతం గాథాపదం వుత్తం భగవతా. సిరీతి కతపుఞ్ఞేహి సేవీయతి తేహి పటిలభీయతీతి సిరీ. ఇస్సరియం విభవో. ఆసయితబ్బతో ఆసయో, వసనట్ఠానం నికేతన్తి అత్థో. పరికడ్ఢతీతి ఇచ్ఛావసికం పుగ్గలం తత్థ తత్థ ఉపకడ్ఢతి.

పాథేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పజ్జోతసుత్తవణ్ణనా

౮౦. తం తం సమవిసమం పజ్జోతతీతి పజ్జోతో. పదీపో అన్ధకారం విధమిత్వా పచ్చక్ఖతో రూపగతం దస్సేతి, ఏవం పఞ్ఞాపజ్జోతో అవిజ్జన్ధకారం విధమిత్వా ధమ్మానం పరమత్థభూతం రూపం దస్సేతి. జాగరబ్రాహ్మణో వియాతి జాగరఖీణాసవబ్రాహ్మణో వియ. సో హి సతిపఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా సబ్బదాపి జాగరో హోతి. గావోతి గోజాతియో. ఇదం గున్నం గోణానఞ్చ సామఞ్ఞతో గహణం. కమ్మేతి కరణత్థే భుమ్మవచనం. జీవనం జీవో, సహ జీవేనాతి సజీవినో. తేనాహ ‘‘కమ్మేన సహ జీవన్తాన’’న్తి, కసివాణిజ్జాదికమ్మం కత్వా జీవన్తానన్తి అత్థో. గోమణ్డలేహి సద్ధిన్తి గోగణేన సహ. న తేన వినా కసికమ్మాదీని ఉప్పజ్జన్తి, గోరససిద్ధియా చేవ కసనభారవహనసిద్ధియా చ కసికమ్మఏకచ్చవాణిజ్జకమ్మాదీని ఇజ్ఝన్తి. సత్తకాయస్సాతి ఆహారుపజీవినో సత్తకాయస్స కసితో అఞ్ఞథా జీవికం కప్పేన్తస్సపి కసిజీవితవుత్తియా మూలకారణం ఫలనిప్ఫత్తినిమిత్తత్తా తస్స. ఇరియాపథో చ ఇరియనకిరియానం పవత్తనుపాయో. ‘‘సీతన్తి నఙ్గలసీతకమ్మ’’న్తి వదన్తి.

పజ్జోతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. అరణసుత్తవణ్ణనా

౮౧. రణన్తి కన్దన్తి ఏతేహీతి రణా, రాగాదయో. తేహి అభిభూతతాయ హి సత్తా నానప్పకారం కన్దన్తి పరిదేవన్తి. తే పన సబ్బసో నత్థి ఏతేసం రణాతి అరణా. నిక్కిలేసా ఖీణాసవా. వుసితవాసోతి వుసితబ్రహ్మచరియవాసో. భోజిస్సియన్తి భుజిస్సభావో. తేనాహ ‘‘అదాసభావో’’తి. సమణాతి సమితపాపసమణాతి ఆహ ‘‘ఖీణాసవసమణా’’తి. పుథుజ్జనకల్యాణకాలే లోకియపరిఞ్ఞాయ, సేక్ఖా పుబ్బభాగే లోకియపరిఞ్ఞాయ, పచ్చవేక్ఖణే లోకియలోకుత్తరాయ పరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞేయ్యం తేభూమకం ఖన్ధపఞ్చకం పరిజానన్తి పరిచ్ఛిజ్జన్తి. ఖీణాసవా పన పరిఞ్ఞాతపరిఞ్ఞేయ్యా హోన్తి. తథా హి తే సామీ హుత్వా పరిభుఞ్జన్తి. వన్దన్తి నం పతిట్ఠితన్తి వుత్తం, వన్దనీయభావో చ సీలసమ్పన్నతాయాతి ఆహ ‘‘పతిట్ఠితన్తి సీలే పతిట్ఠిత’’న్తి. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. ఖత్తియాతి లక్ఖణవచనన్తి ఆహ ‘‘న కేవలం ఖత్తియావా’’తిఆది.

అరణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఛేత్వావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

దేవతాసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.