౧. కమ్మక్ఖన్ధకం

౧. తజ్జనీయకమ్మకథా

౧. చూళవగ్గస్స పఠమే కమ్మక్ఖన్ధకే ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. ‘‘చూళవగ్గస్సా’’తి పదం ‘‘కమ్మక్ఖన్ధకే’’తి పదే అవయవిసమ్బన్ధో. తావాతి పారివాసికక్ఖన్ధకాదితో, పారివాసిక్ఖన్ధకాదీనం వా పఠమం. చేవసద్దో చ చసద్దో చ ‘‘పణ్డుకలోహితకా’’తి పదస్స అసమాహారద్వన్దవాక్యం దీపేన్తి. నిస్సయానం నామం నిస్సితేసు ఉపచారవసేన తేసం సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికాపి పణ్డుకలోహితకనామాయేవ హోన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసం నిస్సితకాపీ’’తిఆది. పిసద్దేన ఉపచారత్థం సమ్పిణ్డేతి. ‘‘సుట్ఠు బలవ’’న్తి ఇమినా బలవాబలవన్తి ద్విన్నం సద్దానం పరియాయభావేన వుత్తత్తా అతిసయత్థోతి దస్సేతి. ‘‘బలవబలవ’’న్తి వత్తబ్బే వాచాసిలిట్ఠవసేన దీఘం కత్వా ఏవం వుత్తం. పటివదథాతి పటిచ్ఛన్నట్ఠానే కథేథ. ఇమినా పటిమన్తేథాతి ఏత్థ మన్తధాతుయా గుత్తభాసనత్థం దస్సేతి. అత్థేసు కరణభాసనకిచ్చేసు అలం సమత్థాతి అలమత్థా, తేసం విసేసేనాతి అలమత్థతరాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమత్థతరా’’తి.

అధమ్మకమ్మద్వాదసకకథా

౪. అసమ్ముఖా కతన్తిఆదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. సమ్ముఖేహి విరహితా అసమ్ముఖాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఘధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖానం వినా కత’’న్తి. ‘‘అప్పటిపుచ్ఛిత్వా’’తి ఇమినా అప్పటిపుచ్ఛాతి ఏత్థ త్వాపచ్చయస్సాకారభావం దస్సేతి. తస్సేవాతి చుదితకస్సేవ. అదేసనాగామినియాతి ఏత్థ అకారస్స అఞ్ఞత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పారాజికా…పే… వా’’తి. ఏత్థాతి తజ్జనీయకమ్మే. నవ పదాతి నవసు పదేసు, నిద్ధారణే చేతం పచ్చత్తవచనం. పురిమకేసు తీసు తికేసు వుత్తేసు నవసు పదేసూతి యోజనా. ‘‘ఏకేక’’న్తి పదేన సమ్బన్ధితబ్బం. ఇమేహీతి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి. ద్వాదస తికాతి పురిమేహి తీహి తికేహి నవ తికే మిస్సేత్వా ద్వాదస. సుక్కపక్ఖేసుపీతి పటిసేధవిరహవసేన సుక్కేసు పక్ఖేసుపి.

౬. ‘‘పబ్బజితాన’’న్తి ఇమినా గిహీనం అననులోమికతం నివత్తేతి. సహసోకితాదీహీతి ఆదిసద్దేన సహనన్దిం సఙ్గణ్హాతి. ఇమస్మిం ఠానే సబ్బఅట్ఠకథాపోత్థకేసు ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బన్తి ఉపజ్ఝాయేన హుత్వా న ఉపసమ్పాదేతబ్బ’’న్తి పాఠతో పట్ఠాయ యావ ‘‘న సమ్పయోజేతబ్బన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం యోజేత్వా కలహో న కారేతబ్బో’’తి పాఠో అత్థి, తావ అట్ఠారససమ్మావత్తనవత్తానం సంవణ్ణనాపాఠో లిఖితో, సో పాఠో ఇమస్మిం ఠానే న లిఖితబ్బో. కస్మా? పాళిక్కమానుప్పత్తాభావతో, అట్ఠకథాయమేవ ‘‘అట్ఠారస సమ్మావత్తనవత్తాని పారివాసికక్ఖన్ధకే వణ్ణయిస్సామా’’తి వక్ఖమానత్తా, యథావచనఞ్చ పారివాసికక్ఖన్ధకే (చూళవ. అట్ఠ. ౭౬) సంవణ్ణితత్థా చ. తస్మా సో పాఠో న పోరాణపాఠో హోతి, పచ్ఛా పక్ఖిత్తపాఠోతి దట్ఠబ్బో.

తిణ్ణం భిక్ఖవే భిక్ఖూనన్తిఆది వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏకేకేనాపీతి తీసు అఙ్గేసు ఏకేకేనాపి. ఇమినా అవయవవాక్యనిబ్బత్తివసేన కమ్మారహభావం దస్సేతి. హీతి సచ్చం. నియస్సస్స విసేసేన అభిణ్హాపత్తికత్తం అఙ్గం ఇతి వుత్తన్తి యోజనా. ఏత్థ ఆకారవాచకో ఇతిసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి దట్ఠబ్బం. ఏసేవ నయో అనన్తరేపి. తజ్జీయతి అనేన వినయకమ్మేనాతి తజ్జనీయం, తమేవ కమ్మం తజ్జనీయకమ్మం. ‘‘నిస్సాయ తే వత్థబ్బ’’న్తి నియస్సీయతి బాలో భజాపీయతి అనేన వినయకమ్మేనాతి నియస్సం, దివాదిగణికత్తా సకారస్స ద్వేభావో హోతి ‘‘నస్సం వస్స’’న్తిఆదీసు వియ, నియస్సమేవ కమ్మం నియస్సకమ్మం. గామాదితో పబ్బాజియతి అనేన వినయకమ్మేనాతి పబ్బాజనీయం, తమేవ కమ్మం పబ్బాజనీయకమ్మం. తీసూతి భణ్డనకారకఅభిణ్హాపత్తికకులదూసకవసేన తివిధేసు అఙ్గేసు. యేన కేనచి అఙ్గేనాతి సమ్బన్ధో. యది సబ్బాని కమ్మాని కాతుం వట్టతీతి యోజనా. ఏవం సతి చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౦౦ ఆదయో) వుత్తం ఇదం వచనం విరుజ్ఝతీతి సమ్బన్ధో. వచనత్థనానత్తతోతి వచనస్స చ అత్థస్స చ నానాభావతో. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తజ్జనీయకమ్మారహస్సాతి ఇమస్స హీ’’తిఆది. తత్థ ‘‘తిణ్ణం భిక్ఖవే’’తిఆదివచనస్స అఙ్గసమ్భవో అత్థోతి యోజనా. తస్మాతి యస్మా న విరుజ్ఝతి, తస్మా. సఙ్ఘేన కతం హోతీతి సమ్బన్ధో. ఇమినా లక్ఖణేన తజ్జనీయాదికమ్మారహస్స తస్స భిక్ఖుస్సాతి యోజనా. ఏవం కమ్మసన్నిట్ఠానత్థం దస్సేత్వా అఙ్గసమ్భవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్స పనా’’తిఆది. తత్థ యస్సాతి భిక్ఖుస్స, అత్థీతి సమ్బన్ధో. భణ్డనకారకాదీసూతిఆదిసద్దేన అభిణ్హాపత్తికకులదూసకాని సఙ్గణ్హాతి. ఆకఙ్ఖమానో సఙ్ఘో కరేయ్యాతి సమ్బన్ధో. కమ్మారహన్తి కమ్మస్స, కమ్మే వా అరహం. ఏత్థాతి కమ్మక్ఖన్ధకే. పుబ్బేనాతి పుబ్బే వుత్తేన చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకేన. అపరన్తి అపరే వుత్తం కమ్మక్ఖన్ధకం. సమేతీతి సమం గచ్ఛతి.

తత్థాతి కమ్మేసు, తజ్జనీయకమ్మేతి సమ్బన్ధో, అఙ్గేసు వా, భణ్డనకారకవసేనాతి సమ్బన్ధో. అథ ఖోతి తథా వుత్తాపీతి అత్థో. కరోన్తేన కమ్మవాచావాచకేనాతి సమ్బన్ధో. హీతి ఫలజోతకో. భూతేన వత్థునాతి తచ్ఛేన వత్థునా. అఞ్ఞస్స కమ్మస్సాతి తజ్జనీయకమ్మతో అఞ్ఞస్స కమ్మస్స. కస్మా బాలస్స అబ్యత్తస్స ఆపత్తిబహులస్స తజ్జనీయకమ్మం కాతబ్బన్తి యోజనా. ఇదమ్పీతి తజ్జనీయకమ్మమ్పి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు కమ్మేసు.

నప్పటిప్పస్సమ్భేతబ్బఅట్ఠారసకాదికథా

౮. పన్నలోమాతి పతితమానలోమా. ఏతన్తి వత్తం. నేత్థారన్తి ఏత్థ అఫుట్ఠక్ఖరసంయోగే పరస్స తకారస్స థకారో హోతి, తస్మా దుతియక్ఖరేన పాఠో యుత్తో. యేనాతి వత్తేన. నిస్సారణాతి నిస్సారణతో. దస వా దివసాని, పఞ్చ వా దివసాని పూరేతబ్బన్తి యోజనా. హీతి సచ్చం. ఏత్తకేనాతి ఏతప్పమాణేన దసపఞ్చదివసేన.

౨. నియస్సకమ్మకథా

౧౧. అపిస్సు భిక్ఖూ పకతాతి ఏత్థ నిపాతానమనేకత్థత్తా ఇధ అపిస్సుసద్దో నిచ్చత్థో హోతి. పకతసద్దో ‘‘కుక్కుచ్చపకతా’’తిఆదీసు (పారా. అట్ఠ. ౧.తతియసఙ్గీతికథా; పాచి. అట్ఠ. ౪౩౮) అభిభవనత్థో, ఇధ పన బ్యావటత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిచ్చం బ్యావటా హోన్తీ’’తి.

౩. పబ్బాజనీయకమ్మకథా

౨౭. ఏత్థాతి అస్సజిపునబ్బసుకవత్థుమ్హి. కాయికోతి ఏత్థ కాయేన కీళతీతి కాయికోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కాయకీళా వుచ్చతీ’’తి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా వాచాయ కీళతీతి వాచసికో, కాయికో చ వాచసికో చ కాయికవాచసికోతి వచనత్థం అతిదిసతి. ఏత్థ చ పచ్ఛిమవచనత్థో సమాహారద్వన్దో, సమాహారద్వన్దేపి కత్థచి పుల్లిఙ్గమిచ్ఛన్తి సద్దవిదూ ‘‘ధమ్మవినయో’’తిఆదీసు (విభ. అట్ఠ. ౫౦౯) వియ. కాయద్వారపఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం వీతిక్కమతీతి కాయికోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదవీతిక్కమో వుచ్చతీ’’తి. కాయేన పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం వీతిక్కమేతీతి కాయికోతి వచనత్థోపి యుజ్జతేవ. ‘‘ఉపహననం వుచ్చతీ’’తి ఇమినా ఉపహననం ఉపఘాతం, తమేవ ఉపఘాతికన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘నాసన’’న్తి ఇమినా హనధాతుయా హింసనత్థం దస్సేతి. పటిక్ఖిత్తవేజ్జకమ్మాదివసేన తేలపచనఅరిట్ఠపచనాదీని కాయికో మిచ్ఛాజీవో నామాతి యోజనా. ఇమినా మిచ్ఛాజీవస్స సరూపం దస్సేతి.

౪. పటిసారణీయకమ్మకథా

౩౩. సుధమ్మవత్థుస్మిం ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. అనపలోకేత్వాతి ఏత్థ అపపుబ్బో లోకసద్దో ఆపుచ్ఛనత్థోతి ఆహ ‘‘న ఆపుచ్ఛిత్వా’’తి.

౩౪. కిన్తి కిం నామ ఖాదనీయభోజనీయం. వోతి తుమ్హేహి. గహపతీతి ఆలపనపదం. థేరానం అత్థాయాతి సమ్బన్ధో. పటియత్తన్తి పటియాదితం. ‘‘ఏతం అవోచా’’తి ఇమినా ఏతదవోచాతి ఏత్థ నిగ్గహితాదేససన్ధిం దస్సేతి. యదిదన్తి సద్దో ‘‘తిలసంగుళికా’’తి పదేన యోజితత్తా ఇత్థిలిఙ్గోతి ఆహ ‘‘యా అయ’’న్తి. తిలసక్ఖలికాతి తిలేన సంసట్ఠా సక్ఖలికా. ‘‘సా నత్థీ’’తి ఇమినా ఉత్తరవాక్యే యంసద్దస్స పుబ్బవాక్యే తంసద్దాపేక్ఖతం దస్సేతి. ఏకో పురిసోతి సమ్బన్ధో. పూవియోతి పూవం, పూవేన వా కయవిక్కయో. తేనాతి కారణేన. నన్తి గహపతిం. థేరోతి సుధమ్మత్థేరో. యదేవ కిఞ్చీతి ఏత్థ కిఞ్చి ఏవ యం వచనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కిఞ్చిదేవ తిలసంగుళికావచన’’న్తి. ఇదన్తి ఇమం అత్థం. సోతి కుక్కుటపోతకో. కాకవస్సితన్తి కాకస్స వస్సితం, నేవ అకాసీతి సమ్బన్ధో. తయాపీతి పిసద్దో కుక్కుటపోతకం అపేక్ఖతి. నేవ భిక్ఖువచనం వుత్తం, న గిహివచనం వుత్తం, ఇతి ఇమమత్థం దస్సేతీతి యోజనా.

అధమ్మకమ్మాదిద్వాదసకకథా

౩౯. పురిమేహి కమ్మేహీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి అఙ్గేసు. యథా పరిసక్కియమానే గిహినో లాభం న లభన్తీతి యోజనా. పరిపుబ్బో సక్కధాతు పరక్కమత్థోతి ఆహ ‘‘పరక్కమన్తో’’తి. తత్థాతి అనత్థాదీసు. అత్థభఙ్గోతి గిహీనం అత్థస్స భఙ్గో. అవసనన్తి గిహీనం అవసనం. గిహీనన్తి ఏత్థ సామ్యత్థే సామివచనన్తి ఆహ ‘‘గిహీనం సన్తికే’’తి. యథా కరియమానే సచ్చో హోతి, ఏవం న కరోతీతి యోజనా. ఏకఙ్గేనాపీతి పిసద్దో సమ్భావనత్థో, తతో అధికేహి అఙ్గేహి కా నామ కథాతి దస్సేతి. ఏత్థాతి పటిసారణీయకమ్మే. పటిముఖం అత్తనో దోసం సరాపేతబ్బం అనేన వినయకమ్మేనాతి పటిసారణీయం, తమేవ కమ్మం పటిసారణీయకమ్మం.

౫. ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మకథా

౪౬. సంసథాతి ఏత్థ సంసధాతుయా కథనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆరోచేథా’’తి. తుమ్హే సంసథ, కథేథాతి అత్థో.

౫౦. భణ్డనకారకో హోతీతిఆది కారణూపచారవసేన వుత్తోతి ఆహ ‘‘భణ్డనాదిపచ్చయా’’తిఆది. భణ్డనకారకాది కారణం, తేన ఆపన్నా ఆపత్తి ఫలం, తస్సా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. తస్సాతి ఆపత్తియా.

౫౧. ఏత్థాతి ఉక్ఖేపనీయకమ్మే. తత్థాతి తేచత్తాలీసవత్తేసు. అనుద్ధంసేతబ్బోతి ఏత్థ ధంసధాతుయా గత్యత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘న చోదేతబ్బో’’తి. ‘‘రజోనుద్ధంసతీ’’తిఆదీసు (బు. వం. ౨.౧౦౧) హి ధంసధాతు గత్యత్థే వత్తతి. ‘‘న భిక్ఖు భిక్ఖూహీ’’తి ఏత్థ సోయేవ భిక్ఖు తేహేవ భిక్ఖూహీతి అత్థం నివారేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞో భిక్ఖు అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహీ’’తి. న గిహిద్ధజోతి ఏత్థ గిహీనం ధజో గిహిద్ధజోతి వుత్తే ఓదాతవత్థాదీనీతి ఆహ ‘‘ఓదాతవత్థానీ’’తిఆది. న తిత్థియాదిపదత్తయన్తి ‘‘న తిత్థియా సేవితబ్బా, భిక్ఖూ సేవితబ్బా, భిక్ఖుసిక్ఖాయ సిక్ఖితబ్బ’’న్తి పదానం తయం. ‘‘న అపసాదేతబ్బో’’తి ఇమినా న ఆసాదేతబ్బోతి ఏత్థ ఆపుబ్బసదధాతుయా అపపుబ్బసదధాతుయా సమానభావం దస్సేతి. ‘‘అన్తో వా బహి వాతి’’ ఏత్థ కస్స అన్తో వా బహి వాతి ఆహ ‘‘విహారస్సా’’తి. సేసం సబ్బంవత్తన్తి యోజనా. ఇమినాతి ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మేన.

౬౫. తస్సాతి ఆపత్తియా. ఇధాతి పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే కతే ఉక్ఖేపనీయకమ్మే. ఆపత్తిఅదస్సనాదీసు ఉద్ధరిత్వా ఖిపీయతి అపనీయతి అనేన వినయకమ్మేనాతి ఉక్ఖేపనీయం, తమేవ కమ్మం ఉక్ఖేపనీయకమ్మం.

ఇతి కమ్మక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.