౧౩. బిమ్బిసారసమాగమకథా

౫౫. లట్ఠిసద్దో తరుణరుక్ఖవాచకో ‘‘అమ్బలట్ఠికాయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨), ఇధాపి తరుణతాలరుక్ఖో లట్ఠి నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తాలుయ్యానే’’తి. వటరుక్ఖేతి నిగ్రోధరుక్ఖే. ఏత్థ ‘‘వట’’ఇతి ఇమినా వటరుక్ఖో బహుమూలత్తా సుట్ఠుం పతిట్ఠాతీతి అత్థేన సుప్పతిట్ఠో నామాతి దస్సేతి. ‘‘రుక్ఖే’’ఇతి ఇమినా చేతియసద్దో చేతియరుక్ఖే వత్తతీతి దస్సేతి, దేవాలయఞ్చ థూపఞ్చ నివత్తేతి. తస్సాతి వటరుక్ఖస్స. ఏతన్తి ‘‘సుప్పతిట్ఠే చేతియే’’తి ఏతం నామం. లోకవోహారవసేన దససహస్ససఙ్ఖాతే సఙ్ఖ్యావిసేసే నీహరిత్వా యుజ్జితబ్బన్తి నియుతన్తి వచనత్థేన దససహస్సం నియుతం నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకనియుతం దససహస్సానీ’’తి. ‘‘నహుత’’న్తిపి పాఠో, సో అయుత్తో నహుతసఙ్ఖాతేన సఙ్ఖ్యావిసేసేన మిస్సీభావేన పసఙ్గత్తా. తేసన్తి ద్వాదసనియుతానం బ్రాహ్మణగహపతికానం.

‘‘కిససరీరత్తా’’తి ఇమినా కిసో కో అత్తా ఏతేసన్తి కిసకాతి వచనత్థం దస్సేతి. కకారో హేత్థ అత్తవాచకో. ‘‘ఓవాదకో’’తి ఇమినా ఓవదానోతి ఏత్థ యుపచ్చయో కత్తుత్థోతి దస్సేతి. గాథాబన్ధత్తా అకారస్స దీఘో. ‘‘అథ వా’’తిఆదినా కిసకో హుత్వా అఞ్ఞే ఓవదానో కిసకోవదానోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఇదన్తి ఇదం అత్థజాతం, అయమత్థో వా. త్వం పహాసీతి సమ్బన్ధో. తన్తి తువం. ఇతి వుత్తం హోతీతి యోజనా.

కామిత్థియోతి ఏకారలోపవసేన సన్ధీతి ఆహ ‘‘కామే ఇత్థియో చా’’తి. ఉపచీసూతి ఏత్థ కామఖన్ధకిలేసఅభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతేసు చతూసు ఉపధీసు ఖన్ధుపధి అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధుపధీసూ’’తి.

కోచరహీతి ఏత్థ కోసద్దో ‘‘కో తే బలం మహారాజా’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౮౮౦) వియ క్వసద్దత్థోతి ఆహ ‘‘క్వచరహీ’’తి. నిపాతోయేవేస.

పదసద్దస్స చరణపదాదయో నివత్తేతుం వుత్తం ‘‘నిబ్బానపద’’న్తి. ‘‘సన్తసభావతాయా’’తిఆదినా సన్తో సభావో ఇమస్స పదస్సాతి సన్తం. నత్థి ఉపధయో ఏత్థాతి అనుపధికం. నత్థి కిఞ్చనమేత్థాతి అకిఞ్చనం. తీసు భవేసు న సఞ్జతీతి అసత్తం. అఞ్ఞథా న భవతీతి అనఞ్ఞథాభావి. అఞ్ఞేన కేనచి న నేతబ్బన్తి అనఞ్ఞనేయ్యన్తి వచనత్థం దస్సేతి. తేనాతి ‘‘సన్త’’న్తిఆదిపదేన. మేతి మమ, మనోతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ దేవమనుస్సలోకే మే మనో రతో నామాతి కిం వక్ఖామి. ఇతి ఇమమత్థం దస్సేతీతి యోజనా.

౫౬. తఞ్చాతి సావకభావఞ్చ.

౫౭. అస్సాసకాతి ఏత్థ ఆపుబ్బో సాసధాతు ఆపుబ్బ సిసధాతునా సదిసో, ‘‘మే’’తి ఛట్ఠీయోగత్తా ణ్వుపచ్చయో చ భావత్థోతి ఆహ ‘‘ఆసిసనా’’తి. ‘‘పత్థనా’’తి ఇమినా ఆపుబ్బసిసధాతుయా అత్థం దస్సేతి. అస్సాతి బిమ్బిసారరఞ్ఞో. తత్థాతి రతనత్తయే. నిచ్ఛయగమనమేవాతి ‘‘సరణ’’ఇతినిచ్ఛయేన జాననమేవ గతో. అత్తసన్నియ్యాతనన్తి అత్తనో అత్తానం రతనత్తయే సన్నియ్యాతనం. ఇమినా అత్తసన్నియ్యాతన, పణిపాత, తప్పరాయన, సిస్సభావూపగమనసఙ్ఖాతేసు చతూసు సరణగమనేసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౫౬; ఖు. పా. అట్ఠ. ౧.సరణగమనగమకవిభావనా) అత్తసన్నియ్యాతనసరణగమనం దీపేతి. అయన్తి బిమ్బిసారో రాజా. తన్తి నియతసరణతం. పణిపాతగమనఞ్చాతి ఏత్థ పణీతి కరో. యథా హి పాదపదసద్దా దీఘరస్సవసేన హుత్వా చరణం వదన్తి, ఏవం పాణిపణిసద్దా కరం వదన్తి. తస్మా వుత్తం ‘‘పణీతి కరో’’తి. పతనం పాతో, పణినో పాతో పణిపాతో. అత్థతో అఞ్జలిపణమనన్తి వుత్తం హోతి. తస్స గమనఞ్చ గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ఇమినా పణిపాతసరణగమనం దీపేతి. చసద్దో ‘‘పాకట’’న్తి ఏత్థాపి యోజేతబ్బో. పాకటఞ్చ కరోన్తోతి హి అత్థో.

౫౮. సిఙ్గీనిక్ఖసవణ్ణోతి ఏత్థ సిఙ్గీసఙ్ఖాతో నిక్ఖో సిఙ్గీనిక్ఖో, తేన సమానో వణ్ణో ఏతస్సాతి సిఙ్గీనిక్ఖసవణ్ణోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సిఙ్గీసువణ్ణనిక్ఖేన సమానవణ్ణో’’తి. తత్థ ‘‘సువణ్ణ’’ఇతిపదేన నిక్ఖసద్దస్స సువణ్ణత్థం దస్సేతి, పఞ్చసువణ్ణాదయో అత్థే నివత్తేతి. ‘‘సమాన’’ఇతిపదేన సవణ్ణోతి ఏత్థ సకారో సమానసద్దస్సేవ కారియోతి దస్సేతి. సబ్బేసూతి అఖిలేసు చక్ఖాదిఇన్ద్రియేసు. దన్తోతి దమితో. ఇన్ద్రియసంవరోతి వుత్తం హోతి. తమేవత్థం పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది.

౫౯. ఓణీతో పత్తతో పాణి యేనాతి ఓణీతపత్తపాణీతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పత్తతో చా’’తిఆది. ‘‘అపనీతపాణి’’న్తి ఇమినా ఓణీతసద్దో అపనీతత్థో, పాణిసద్దేన చ సమ్బన్ధితబ్బోతి దస్సేతి. ‘‘సల్లక్ఖేత్వా’’తి ఇమినా ‘‘భగవన్త’’న్తి ఇమం కమ్మం ‘‘సల్లక్ఖేత్వా’’తి పాఠసేసేన యోజేతబ్బన్తి దస్సేతి. ఏకమన్తన్తి ఏత్థ అన్తసద్దో సమీపదేసత్థో, కోటిదేసత్థో వా హోతి, ఉపయోగవచనఞ్చ భుమ్మత్థే హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకస్మిం పదేసే’’తి. అత్థికపయోగే కరణస్స సమ్భవతో ఆహ ‘‘బుద్ధాభివాదనగమనేన వా ధమ్మస్సవనగమనేన వా’’తి. అప్పాకిణ్ణన్తి ఏత్థ అప్పసద్దో పటిసేధత్థోతి ఆహ ‘‘అనాకిణ్ణ’’న్తి. ‘‘అబ్బోకిణ్ణ’’న్తిపి పాఠో. అప్పనిగ్ఘోసన్తి ఏత్థ ‘‘అప్పసద్ద’’న్తిపదేన వచనసద్దస్స గహితత్తా ఇమినా పారిసేసనయేన నగరనిగ్ఘోససద్దోయేవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘నగరనిగ్ఘోససద్దేన అప్పనిగ్ఘోస’’న్తి. తీసు పాఠేసు పఠమేన పాఠేన జనస్స వాతో జనవాతో, తేన విరహితం విజనవాతన్తి వికప్పం దస్సేతి. దుతియేన జనస్స వాదో జనవాదో, తేన విరహితం విజనవాదన్తి వికప్పం దస్సేతి. తతియేన జనస్స పాతో సఞ్చరణం జనపాతో, తేన విరహితం విజనపాతన్తి వికప్పం దస్సేతి. రహస్సం కరీయతి ఏత్థాతి రాహస్సేయ్యకం. మనుస్సానం రాహస్సేయ్యకం మనుస్సరాహస్సేయ్యకన్తి వచనత్థం దస్సేతి ‘‘మనుస్సాన’’న్తిఆదినా.