౬. అఙ్గులిమాలసుత్తవణ్ణనా

౩౪౭. అఙ్గులీనం మాలం ధారేతీతి ఇమినా అన్వత్థా తస్స సమఞ్ఞాతి దస్సేతి. తత్రాతి తస్మిం ఆచరియవచనేన అఙ్గులిమాలస్స ధారణే. కరీససహస్సఖేత్తే ఏకసాలిసీసం వియ అపఞ్ఞాయమానసకకిచ్చో హోతీతి అధిప్పాయో. తక్కసీలం పేసయింసు ‘‘తాదిసస్స ఆచరియస్స సన్తికే సిప్పుగ్గహసమ్మాపయోగేన దిట్ఠధమ్మికే సమ్పరాయికే చ అత్థే జానన్తో భారియం న కరేయ్యా’’తి. బాహిరకా అహేసుం అహింసకస్స వత్తసమ్పత్తియా ఆచరియస్స చిత్తసభావతో నిబ్బత్తనతిభావేన. సినేహేనేవ వదన్తేతి సినేహేన వియ వదన్తే.

గణనమ్పి న ఉగ్గణ్హాతీతి గణనవిధిమ్పి న సల్లక్ఖేతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘పకతియా’’తిఆదినా. ఠపితట్ఠానేతి రుక్ఖగచ్ఛన్తరాదికే ఠపితట్ఠానే సకున్తసిఙ్గాలానం వసేన అఙ్గులియో వినస్సన్తి. భగ్గవోతి కోసలరఞ్ఞో పురోహితం గోత్తేన వదతి. చోరో అవిస్సాసనీయో సాహసికభావతో. పురాణసన్థతా సాఖా అవిస్సాసనీయా విచ్ఛికాదీనం పవేసనయోగ్యత్తా. రాజా అవిస్సాసనీయో ఇస్సరియమదేన ధనలోభేన చ కదాచి జీవితే సఙ్కాభావతో. ఇత్థీ అవిస్సాసనీయా లోలసీలచిత్తభావతో. అనుద్ధరణీయో భవిస్సతి సంసారపఙ్కతో.

౩౪౮. సఙ్కరిత్వాతి ‘‘మయం ఏకజ్ఝం సన్నిపతిత్వా చోరం మారేత్వా వా పలాపేత్వా గమిస్సామా’’తి సఙ్కరం కత్వా. ఇద్ధాభిసఙ్ఖారన్తి అభిసఙ్ఖరణం అధిట్ఠానం. అభిసఙ్ఖాసీతి అధిట్ఠహి. సంహరిత్వాతి సంఖిపిత్వా. ఓరభాగేతి చోరస్స ఓరభాగే.

౩౪౯. దణ్డోతి పహరణహత్థచ్ఛేదనాదికో దణ్డనసఙ్ఖాతో దణ్డో. పవత్తయితబ్బోతి ఆనేతబ్బో. అపనేత్వాతి అత్తనో సన్తానతో సముచ్ఛేదవసేన పహాయ. పటిసఙ్ఖాయాతి పటిసఙ్ఖానేన. అవిహింసాయాతి కరుణాయ. సారణీయధమ్మేసూతి ఛసుపి సారణీయధమ్మేసు, ఠితో అట్ఠితానం పాపధమ్మానం బోధిమూలే ఏవ సముచ్ఛిన్నత్తా. యథా అతీతే అపరిమితం కాలం సన్ధావితం, ఏవం ఇమాయ పటిపత్తియా అనాగతేపి సన్ధావిస్సతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇదానీ’’తిఆదిమాహ.

ఇత్వేవాతి ఇతి ఏవ, ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో. తేనాహ ‘‘ఏవం వత్వా యేవా’’తి. అకిరీతి ఆకిరి, పఞ్చపి ఆవుధాని వికిరి. తేన వుత్తం ‘‘ఖిపి ఛడ్డేసీ’’తి.

౩౫౦. ఏత్తోవాతి అతో ఏవ ఆగతమగ్గేనేవ సావత్థిం గతా. అధివాసేస్సతీతి ‘‘చోరం పటిసేధేతుం గమిస్సామీ’’తి వుత్తే తుణ్హీ భవిస్సతి. దారుణకమ్మేన ఉప్పన్ననామన్తి ‘‘అఙ్గులిమాలో’’తి ఇమం నామం సన్ధాయ వదతి.

౩౫౧. హత్థీ అరఞ్ఞహత్థీ హోన్తి మనుస్సానం తత్థ గన్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా, ఏవం అస్సాపి. కూటసహస్సానం భిజ్జనకారణం హోతి థేరస్స ఆగమనభయేన ఘటే ఛడ్డేత్వా పలాయనేన. గబ్భమూళ్హాయాతి బ్యాకులగబ్భాయ. పబ్బజ్జాబలేనాతి వుత్తం, సత్థు దేసనానుభావేనాతి పన వత్తబ్బం. సో హి తస్సాపి కారణన్తి. అరియా నామ జాతి పబ్బజ్జా అరియభావత్థాయ జాతీతి కత్వా.

మహాపరిత్తం నామేతన్తి మహానుభావం పరిత్తం నామేతం. తథా హి నం థేరో సబ్బభావేన అరియాయ జాతో సచ్చాధిట్ఠానేన అకాసి. తేనాహ ‘‘సచ్చకిరియకతట్ఠానే’’తి. గబ్భమూళ్హన్తి మూళ్హగబ్భం. గబ్భో హి పరిపక్కో సమ్పజ్జమానో విజాయనకాలే కమ్మజవాతేహి సఞ్చాలేత్వా పరివత్తితో ఉద్ధంపాదో అధోసీసో హుత్వా యోనిముఖాభిముఖో హోతి, ఏవం సో కస్సచి అలగ్గో సోత్థినా బహి నిక్ఖమతి, విపజ్జమానో పన విపరివత్తనవసేన యోనిమగ్గం పిదహిత్వా తిరియం నిపజ్జతి, తథా యస్సా యోనిమగ్గో పిదహతి, సా తత్థ కమ్మజవాతేహి అపరాపరం పరివత్తమానా బ్యాకులా మూళ్హగబ్భాతి వుచ్చతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘గబ్భమూళ్హ’’న్తి.

సచ్చకిరియా నామ బుద్ధాసయం అత్తనో సీలం పచ్చవేక్ఖిత్వా కతా, తస్మా సచ్చకిరియా వేజ్జకమ్మం న హోతీతి దట్ఠబ్బం. థేరస్సపి చాతిఆదినా ఉపసఙ్కమితబ్బకారణం వదతి. ఇమే ద్వే హేతూ పటిచ్చ భగవా థేరం సచ్చకిరియం కారేసి. జాతిన్తి మూలజాతిం.

౩౫౨. పరియాదాయ ఆహచ్చ భిన్నేన సీసేన. సభాగదిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మన్తి నిరయే నిబ్బత్తనసకకమ్మసభాగభూతం దిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మం. సభాగతా చ సమానవత్థుకతా సమానారమ్మణతాఏకవీథిపరియాపన్నతాదివసేన సబ్బథా సరిక్ఖతా, సదిసమ్పి చ నామ తదేవాహరీయతి యథా ‘‘తస్సేవ కమ్మస్స విపాకో’’తి చ ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ తానేవ ఓసధానీ’’తి చ. ఇదాని తమేవ సభాగతం దస్సేతుం ‘‘కమ్మం హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. కరియమానమేవాతి పచ్చయసమవాయేన పటిపాటియా నిబ్బత్తియమానమేవ. తయో కోట్ఠాసే పూరేతి, దిట్ఠధమ్మవేదనీయఅపరాపరియాయవేదనీయఉపపజ్జవేదనీయసఙ్ఖాతే తయో భాగే పూరేతి, తేసం తిణ్ణం భాగానం వసేన పవత్తతి.

దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, తత్థ వేదితబ్బఫలం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. పచ్చుప్పన్నభవతో అనన్తరం వేదితబ్బఫలం కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం. దిట్ఠధమ్మానన్తరభవతో అఞ్ఞస్మిం అత్తభావపరియాయే అత్తభావపరివత్తే వేదితబ్బఫలం కమ్మం అపరాపరియాయవేదనీయం. పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయ, పచ్చయవిసేసేన పటిలద్ధవిసేసతాయ చ బలవభావప్పత్తా తాదిసస్స పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స వసేన సాతిసయా హుత్వా పవత్తా పఠమజవనచేతనా తస్మింయేవ అత్తభావే ఫలదాయినీ దిట్ఠధమ్మవేదనీయా నామ. సా హి వుత్తాకారేన బలవతి జవనసన్తానే గుణవిసేసయుత్తేసు ఉపకారానుపకారవసప్పవత్తియా ఆసేవనాలాభేన అప్పవిపాకతాయ చ ఇతరద్వయం వియ పవత్తసన్తానుపరమాపేక్ఖం ఓకాసలాభాపేక్ఖఞ్చ కమ్మం న హోతీతి ఇధేవ పుప్ఫమత్తం వియ పవత్తివిపాకమత్తం ఫలం దేతి.

తథా అసక్కోన్తన్తి కమ్మస్స ఫలదానం నామ ఉపధిపయోగాదిపచ్చయన్తరసమవాయేనేవ హోతీతి తదభావతో తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దాతుం అసక్కోన్తం. అహోసికమ్మన్తి కమ్మంయేవ అహోసి, న తస్స విపాకో అహోసి, అత్థి భవిస్సతి వాతి ఏవం వత్తబ్బం కమ్మం. అత్థసాధికాతి దానాదిపాణాతిపాతాదిఅత్థస్స నిప్ఫాదికా. కా పన సాతి ఆహ ‘‘సత్తమజవనచేతనా’’తి. సా హి సన్నిట్ఠాపకచేతనా వుత్తనయేన పటిలద్ధవిసేసా పురిమజవనచేతనాహి లద్ధాసేవనా చ సమానా అనన్తరే అత్తభావే విపాకదాయినీ ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం నామ. తేనాహ ‘‘అనన్తరే అత్తభావే విపాకం దేతీ’’తి. సతి సంసారప్పవత్తియాతి ఇమినా అసతి సంసారప్పవత్తియా అహోసికమ్మపక్ఖే తిట్ఠతి విపచ్చనోకాసస్స అభావతోతి.

సముగ్ఘాటితాని విపచ్చనోకాసస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన. దిట్ఠధమ్మవేదనీయం అత్థి విపాకారహాభావస్స అనిబ్బత్తితత్తా విపచ్చనోకాసస్స అనుపచ్ఛిన్నత్తా. కతూపచితఞ్హి కమ్మం సతి విపచ్చనోకాసే యావ న ఫలం దేతి, తావ అత్థేవ నామ విపాకారహభావతో. ‘‘యస్స ఖో’’తి ఇదం అనియమాకారవచనం భగవతా కమ్మసరిక్ఖతావసేన సాధారణతో వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యాదిసస్స ఖో’’తి.

పమాదకిలేసవిముత్తోతి పమాదహేతుకేహి సబ్బేహి కిలేసేహి విముత్తో.

పాపస్స పిధానం నామ అవిపాకధమ్మతాపాదనన్తి ఆహ ‘‘అప్పటిసన్ధికం కరీయతీ’’తి. బుద్ధసాసనేతి సిక్ఖాత్తయసఙ్గహే బుద్ధస్స భగవతో సాసనే. యుత్తప్పయుత్తో విహరతీతి అకత్తబ్బస్స అకరణవసేన, కత్తబ్బస్స చ పరిపూరణవసేన పవత్తతి.

దిస్సన్తి కుజ్ఝన్తీతి దిసా, పటిపక్ఖాతి ఆహ ‘‘సపత్తా’’తి. తప్పసంసపకారన్తి మేత్తానిసంసకిత్తనాకారం. కాలేనాతి ఆమేడితలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ఖణే ఖణే’’తి. అనుకరోన్తూతి యేసం కల్యాణమిత్తానం సన్తికే సుణన్తి, యథాసుతం ధమ్మం తేసం అనుకరోన్తు దిట్ఠానుగతికరణం ఆపజ్జన్తు, అత్తనో వేరిపుగ్గలానమ్పి భగవతో సన్తికే ధమ్మస్సవనం సమ్మాపటిపత్తిఞ్చ పచ్చాసీసతి.

తసన్తి గతిం పత్థయన్తీతి తసా భవన్తరాదీసు సంసరణభావతో. తేనాహ ‘‘తసా వుచ్చన్తి సతణ్హా’’తి.

నేతబ్బట్ఠానం ఉదకం నయన్తీతి నేత్తికా. బన్ధిత్వాతి దళ్హం బన్ధిత్వా. తేలకఞ్జికేనాతి తేలమిస్సితేన కఞ్జికేన.

యాదిసోవ అనిట్ఠే, తాదిసోవ ఇట్ఠేతి ఇట్ఠానిట్ఠే నిబ్బికారేన తాదీ. యేసం పన కామామిసాదీనం వన్తత్తా రాగాదీనం చత్తత్తా కామోఘాదీనం తిణ్ణత్తా తాదిభావో భవేయ్య, తేసం భగవతా సబ్బసో వన్తా చత్తా తిణ్ణా, తస్మా భగవా వన్తావీతి తాదీ, చత్తావీతి తాదీ, తిణ్ణావీతి తాదీ, యేహి అనఞ్ఞసాధారణేహి సీలాదిగుణేహి సమన్నాగతత్తా భగవా తాదిభావేన ఉక్కంసపారమిప్పత్తో తంనిద్దేసో, తేహి గుణేహి యాథావతో నిద్దిసితబ్బతోపి తాదీ. యథా యన్తరజ్జుయా యన్తం నీయతి, ఏవం యాయ తణ్హాయ భవో నీయతి, సా ‘‘భవనేత్తి భవరజ్జూ’’తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘తాయ హీ’’తిఆది, కమ్మాని కుసలాదీని విపచ్చయన్తి అపచ్చయన్తి ఏతాయాతి కమ్మవిపాకో. అపచ్చయభావో నామ అరియమగ్గచేతనాయాతి ఆహ ‘‘మగ్గచేతనాయా’’తి. యావ న కిలేసా పహీయన్తి, తావ ఇమే సత్తా సఇణా ఏవ అసేరివిహారభావతోతి ఆహ ‘‘అణణో నిక్కిలేసో జాతో’’తి.

థేయ్యపరిభోగో (విసుద్ధి. టీ. ౧.౯౧) నామ సామిపరిభోగాభావతో. భగవతాపి హి అత్తనో సాసనే సీలవతో పచ్చయా అనుఞ్ఞాతా, న దుస్సీలస్స, దాయకానం సీలవతోయేవ పరిచ్చాగో, న దుస్సీలస్స అత్తనో కారానం మహప్ఫలభావస్స పచ్చాసీసనతో. ఇతి సత్థారా అననుఞ్ఞాతత్తా దాయకేహి చ అపరిచ్చత్తత్తా ‘‘దుస్సీలస్స పరిభోగో థేయ్యపరిభోగో నామా’’తి వుత్తం. ఇణవసేన పరిభోగో ఇణపరిభోగో. పటిగ్గాహకతో దక్ఖిణావిసుద్ధియా అభావతో ఇణం గహేత్వా పరిభోగో వియాతి అత్థో. యస్మా సేక్ఖా భగవతో ఓరసపుత్తా, తస్మా తే పితుసన్తకానం పచ్చయానం దాయాదా హుత్వా తే పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తీతి తేసం పరిభోగో దాయజ్జపరిభోగో నామ. కిం పన తే భగవతో పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి, ఉదాహు గిహీహి దిన్నన్తి? గిహీహి దిన్నాపి తే భగవతా అనుఞ్ఞాతత్తా భగవతో సన్తకా హోన్తి అననుఞ్ఞాతేసు సబ్బేన సబ్బం పరిభోగాభావతో అనుఞ్ఞాతేసుయేవ పరిభోగసమ్భవతో. ధమ్మదాయాదసుత్తఞ్చేత్థ (మ. ని. ౧.౨౯ ఆదయో) సాధకం.

అవీతరాగానం తణ్హాపరవసతాయ పచ్చయపరిభోగే సామిభావో నత్థి, తదభావేన వీతరాగానం తత్థ సామిభావో యథారుచి పరిభోగసమ్భవతో. తథా హి తే పటికూలమ్పి అప్పటికూలాకారేన, అప్పటికూలమ్పి పటికూలాకారేన తదుభయం వివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖాకారేన చ పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి, దాయకానఞ్చ మనోరథం పరిపూరేన్తి. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గే, తంసంవణ్ణనాసు చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. కిలేసఇణానం అభావం సన్ధాయ ‘‘అణణో’’తి వుత్తం, న పచ్చవేక్ఖితపరిభోగమత్తం. తేనాహ ఆయస్మా చ బాకులో – ‘‘సత్తాహమేవ ఖో అహం, ఆవుసో, సరణో రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జి’’న్తి (మ. ని. ౩.౨౧౧).

వత్థుకామకిలేసకామేహి తణ్హాయ పవత్తిఆకారం పటిచ్చ అత్థి రమణవోహారోతి ఆహ – ‘‘దువిధేసుపి కామేసు తణ్హారతిసన్థవ’’న్తి. మన్తితన్తి కథితం. ఉప్పన్నేహి సత్థుపటిఞ్ఞేహి. సంవిభత్తాతి కుసలాదివసేన ఖన్ధాదీహి ఆకారేహి విభత్తా. సున్దరం ఆగమనన్తి స్వాగతం. తతో ఏవ న కుచ్ఛితం ఆగతం. సోళసవిధకిచ్చస్స పరియోసితత్తా ఆహ ‘‘తం సబ్బం మయా కత’’న్తి. మగ్గపఞ్ఞాయమేవ తతియవిజ్జాసమఞ్ఞాతి ఆహ – ‘‘తీహి విజ్జాహి నవహి చ లోకుత్తరధమ్మేహీ’’తి.

అఙ్గులిమాలసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.