౬. లటుకికోపమసుత్తవణ్ణనా

౧౪౮. మహాఉదాయిత్థేరోతి కాళుదాయిలాళుదాయిత్థేరేహి అఞ్ఞో మహాదేహతాయ మహాఉదాయీతి సాసనే పఞ్ఞాతో థేరో. అపహరి అపహరతి అపహరిస్సతీతి అపహత్తా. తేకాలికో హి అయం సద్దో. ఉపహత్తాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అపహారకోతి అపనేతా. ఉపహారకోతి ఉపనేతా.

౧౪౯. యన్తి భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనం, తేన చ అనన్తరనిద్దిట్ఠసమయో పచ్చామట్ఠోతి ఆహ ‘‘యస్మిం సమయే’’తి. న భగవన్తం పటిచ్చాతి న భగవన్తం ఆరమ్మణం కత్వా.

కమ్మనిప్ఫన్నత్థన్తి అత్తనా ఆయాచియమానకమ్మసిద్ధిఅత్థం. భవతీతి భూ, న భూతి అభూ, భయవసేన పన సా ఇత్థీ ‘‘అభు’’న్తి ఆహ. ఆతు మాతూతి ఏత్థ యథా –

‘‘అఙ్గా అఙ్గా సమ్భవసి, హదయా అధిజాయసే;

అత్తా ఏవ పుత్త నామాసి, స జీవ సరదోసత’’న్తి. –

ఆదీసు పుత్తో ‘‘అత్తా’’తి వుచ్చతి కులవసేన సన్తానే పవత్తనతో. ఏవం పితాపి ‘‘పుత్తస్స అత్తా’’తి వుచ్చతి. యస్మా ‘‘భిక్ఖుస్స అత్తా మాతా’’తి వత్థుకామా భయవసేన ‘‘ఆతు మాతూ’’తి ఆహ. తేనాహ ‘‘ఆతూతి పితా’’తిఆది.

౧౫౦. ఏవమేవన్తి ఇదం గరహత్థజోతననిపాతపదన్తి వుత్తం ‘‘గరహన్తో ఆహా’’తి. తథా హి నం వాచకసద్దేనేవ దస్సేన్తో ‘‘ఇధేకచ్చే మోఘపురిసా’’తి ఆహ. ఆహంసూతి తేసం తథా వచనస్స అవిచ్ఛేదేన పవత్తిదీపనన్తి ఆహ ‘‘వదన్తీ’’తి. కిం పనిమస్స అప్పమత్తకస్సాతి పహాతబ్బవత్థుం అవమఞ్ఞమానేహి వుత్తం. తేనాహ ‘‘కిం పనా’’తి. హేతుమ్హి జోతేతబ్బే చేతం సామివచనం యథా ‘‘అనుస్సవస్స హేతు, అజ్ఝేనస్స హేతూ’’తి. తేనాహ ‘‘అప్పమత్తకస్స హేతూ’’తి. నను అపస్సన్తేన వియ అసుణన్తేన వియ భవితబ్బన్తి? సత్థారా నామ అప్పమత్తకేసు దోసేసు అపస్సన్తేన వియ చ అసుణన్తేన వియ చ భవితబ్బన్తి తేసం అధిప్పాయేన వివరణం. తేసు చాతి సిక్ఖాకామేసు చ. అప్పచ్చయం ఉపట్ఠాపేన్తీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బన్తి దస్సేతి. తేసన్తి యే ‘‘మోఘపురిసా’’తి వుత్తా పుగ్గలా, తేసం. గలే బద్ధం మహాకట్ఠన్తి గలే ఓలమ్బేత్వా బద్ధం రుక్ఖదణ్డమాహ. పూతిలతాయాతి గలోచియా. పారాజికవత్థు వియ దుప్పజహం హోతీతి ఛన్దకప్పహానవసేన తం పజహితుం న సక్కోతి.

౧౫౧. అనుస్సుక్కాతి తస్స పహాతబ్బస్స పహానే ఉస్సుక్కరహితా. అపచ్చాసీసనపక్ఖేతి తాయ పరదత్తవుత్తితాయ కస్సచి పచ్చయస్స కుతోచి అపచ్చాసీసకపక్ఖే ఠితా హుత్వా సుప్పజహం హోతి, న తస్స పహానే భారియం అత్థి.

౧౫౨. దలిద్దో దుగ్గతో. అస్సకోతి అసాపతేయ్యో. గేహయట్ఠియోతి గేహఛదనస్స ఆధారా, తా ఉజుకం తిరియం ఠపేతబ్బదణ్డా. సమన్తతో భిత్తిపాదేసు ఠపేతబ్బదణ్డా మణ్డలా. కాకాతిదాయిన్తి ఇతో చితో కాకేహి అతిపాతవసేన ఉడ్డేతబ్బం. తేనాహ ‘‘యత్థ కిఞ్చిదేవా’’తిఆది. సూరకాకాతి కాకానం ఉడ్డేపనాకారమాహ. నపరమరూపన్తి హీనరూపం. విలీవమఞ్చకోతి తాలవేత్తకాదీహి వీతమఞ్చకో. సా పనస్స సన్తానానం ఛిన్నభిన్నతాయ ఓలుగ్గవిలుగ్గతా, తథా సతి సా విసమరూపా హోతీతి ఆహ ‘‘ఓణతా’’తిఆది. సో పుగ్గలో లూఖభోజీ హోతీతి ఆహ ‘‘ధఞ్ఞం నామ కుద్రూసకో’’తి. సమకాలం వపితబ్బతాయ సమవాపకం, యథాఉతు వపితబ్బబీజం. జాయికాతి కుచ్ఛితా భరియా, సబ్బత్థ గరహాయం క-సద్దో. సో వతాహం పబ్బజేయ్యన్తి సోహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా పబ్బజేయ్యం, యోహం పురిసో నామ అస్సం వతాతి పబ్బజ్జావసేన అత్తనో పురిసం బోధేయ్య. తంసభావే ఠితస్స బోధా న తు దుక్కరా, సా ఖటోపికా. సా కుమ్భీ. మేణ్డకసేట్ఠినో అడ్ఢతేళసాని కోట్ఠాగారసతాని వియ.

౧౫౩. సువణ్ణనిక్ఖసతానన్తి అనేకేసం సువణ్ణనిక్ఖసతానం. చయోతి సన్తానేహి నిచయో అవీచి నిచ్చప్పబన్ధనిచయో. తేనాహ ‘‘సన్తానతో కతసన్నిచయో’’తి.

౧౫౪. హేట్ఠా కిఞ్చాపి అప్పజహనకా పఠమం దస్సితా, పజహనకా పధానా, తేసఞ్చ వసేనేత్థ పుగ్గలచతుక్కం దస్సితం. తే తఞ్చేవ పజహన్తీతి పజహనకా పఠమం గహితా. రాసివసేనాతి ‘‘ఇధుదాయి ఏకచ్చో పుగ్గలో’’తిఆదినా చతుక్కే ఆగతవిభాగం అనామసిత్వా ‘‘తే తే’’తి పచురవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘న పాటియేక్కం విభత్తా’’తి. అవిభాగేన గహితవత్థూసు విభాగతో గహణం లోకసిద్ధమేతన్తి దస్సేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. పజహనకపుగ్గలాతి ‘‘తే తఞ్చేవ పజహన్తీ’’తి ఏవం పజహనకపుగ్గలా ఏవ.

ఉపధిఅనుధావనకాతి ఉపధీసు అనుఅనుధావనకా ఉపధియో ఆరబ్భ పవత్తనకా. వితక్కాయేవాతి కామసఙ్కప్పాదివితక్కాయేవ. ఇన్ద్రియనానత్తతాతి విముత్తిపరిపాచకానం ఇన్ద్రియానం పరోపరియత్తం. తస్స హి వసేనేవ తే చత్తారో పుగ్గలా జాతా. అగ్గమగ్గత్థాయ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా యావ న తం మగ్గేన సముగ్ఘాతేన్తి, తావ నప్పజహన్తి నామ. ఇతి హేట్ఠిమా తయోపి అరియా అప్పహీనస్స కిలేసస్స వసేన ‘‘నప్పజహన్తీ’’తి వుత్తా, పగేవ పుథుజ్జనా. వుత్తనయేన పన విపస్సనం మగ్గేన ఘటేన్తా తే చత్తారో జనా అగ్గమగ్గక్ఖణే పజహన్తి నామ. తే ఏవ తత్థ సీఘకారినో ఖిప్పం పజహన్తి నామ, తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది.

సంవేగం కత్వా అగ్గిం అక్కన్తపురిసో వియ. మగ్గేనాతి అనుక్కమాగతేన అగ్గమగ్గేన. మహాహత్థిపదోపమేతి మహాహత్థిపదోపమసుత్తే (మ. ని. ౧.౩౦౦ ఆదయో). తత్థ హి ‘‘తస్స ధాతారమ్మణమేవ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౨) ఏత్థ అతితిక్ఖనాతితిక్ఖ-నాతిమన్దఅతిమన్ద-పుగ్గలవసేన అట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౦౨) తయో వారా ఉద్ధటా, తత్థ మజ్ఝిమవసేనేవ పఞ్హో కథితో. ఇన్ద్రియభావనేతి ఇన్ద్రియభావనాసుత్తే, తత్థాపి మజ్ఝిమనయేనేవ పఞ్హో కథితో. తేనాహ ‘‘ఇమేసూ’’తిఆది.

తన్తి ‘‘ఉపధీ’’తి వుత్తం ఖన్ధపఞ్చకం. దుక్ఖస్స మూలన్తి సబ్బస్సపి వట్టదుక్ఖస్స కారణం. నిగ్గహణోతి నిరుపాదానో. తేనాహ ‘‘నిత్తణ్హో’’తి.

౧౫౫. యే పజహన్తీతి ‘‘తే తఞ్చేవ పజహన్తీ’’తి ఏవం వుత్తపుగ్గలా. తే ఇమే నామ ఏత్తకే కిలేసే పజహన్తీతి యే తే పుథుజ్జనా లాభినో చ పఞ్చ కామగుణే ఏత్తకే తంతంఝానాదివత్థుకే చ తంతంమగ్గవజ్ఝతాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా ఏత్తకే కిలేసే పజహన్తి. యే నప్పజహన్తీతి ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అసుచిసుఖం కాయాసుచిసన్నిస్సితత్తా. అనరియేహీతి అపరిసుద్ధేహి. పటిలాభతో భాయితబ్బం కిలేసదుక్ఖగతికత్తా. విపాకతో భాయితబ్బం అపాయదుక్ఖగతికత్తా. గణతోపి కిలేసతోపి వివిత్తసుఖన్తి గణసఙ్గణికతో చ కిలేససఙ్గణికతో చ వివిత్తసుఖం. రాగాదివూపసమత్థాయాతి రాగాదివూపసమావహం సుఖం. న భాయితబ్బం సమ్పతి ఆయతిఞ్చ ఏకన్తహితభావతో.

౧౫౬. ఇఞ్జితస్మిన్తి పచ్చత్తే భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘ఇఞ్జన’’న్తిఆది. ఇఞ్జతి తేనాతి ఇఞ్జితం, తస్స తస్స ఝానస్స ఖోభకరం ఓళారికం ఝానఙ్గం. చతుత్థజ్ఝానం అనిఞ్జనం సన్నిసిన్నాభావతో. తథా హి వుత్తం ‘‘ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪౪-౨౪౫; మ. ని. ౧.౩౮౪-౩౮౬; పారా. ౧౨-౧౩).

అలం-సద్దో యుత్తత్థోపి హోతి – ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితుం, అలం విముచ్చితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౨౪, ౧౨౮, ౧౩౪, ౧౪౩), తస్మా అనలం అనుసఙ్గం కాతుం అయుత్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘అకత్తబ్బఆలయన్తి వదామీ’’తి. సన్నిట్ఠానన్తి సమ్మాపటిపత్తియం అలం ఏత్తావతాతి ఉస్సాహపటిప్పస్సమ్భనవసేన సన్నిట్ఠానం న కాతబ్బన్తి యోజనా. ఉద్ధమ్భాగియసఞ్ఞితం అణుం వా ఓరమ్భాగియసఞ్ఞితం థూలం వా, రూపరాగోతి ఏవరూపం అణుం వా కామాసవో పటిఘన్తి ఏవరూపం థూలం వా, ముదునా పవత్తిఆకారవిసేసేన అప్పసావజ్జం, కమ్మబన్ధనట్ఠేన వా అప్పసావజ్జం, తబ్బిపరియాయతో మహాసావజ్జం వేదితబ్బం. నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స వసేన దేసనాయ పవత్తత్తా ‘‘నేయ్యపుగ్గలస్స వసేనా’’తి వుత్తం. సబ్బసో హి పరియాదిన్ననికన్తికస్స అరియపుగ్గలస్స వసేన సఞ్ఞావేదయితనిరోధస్స ఆగతత్తా ‘‘అరహత్తనికూటేనేవ నిట్ఠాపితా’’తి వుత్తం. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

లటుకికోపమసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.