౯. బ్రహ్మనిమన్తనికసుత్తవణ్ణనా
౫౦౧. ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి (దీ. ని. ౧.౩౦) ఏవం పవత్తా దిట్ఠి సస్సతదిట్ఠి (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౭౫). సహ కాయేనాతి సహ తేన బ్రహ్మత్తభావేన. బ్రహ్మట్ఠానన్తి అత్తనో బ్రహ్మవత్థుం. ‘‘అనిచ్చం నిచ్చ’’న్తి వదతి అనిచ్చతాయ అత్తనో అపఞ్ఞాయమానత్తా. థిరన్తి దళ్హం, వినాసాభావతో సారభూతన్తి అత్థో. ఉప్పాదవిపరిణామాభావతో సదా విజ్జమానం. కేవలన్తి పరిపుణ్ణం. తేనాహ ‘‘అఖణ్డ’’న్తి. కేవలన్తి వా జాతిఆదీహి అమిస్సం, విరహితన్తి అధిప్పాయో. ఉప్పాదాదీనం అభావతో ఏవ అచవనధమ్మం. కోచి జాయనకో వా…పే… ఉపపజ్జనకో వా నత్థి నిచ్చభావతో. ఠానేన సద్ధిం తన్నివాసీనం నిచ్చభావఞ్హి సో పటిజానాతి. తిస్సో ఝానభూమియోతి దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానభూమియో. చతుత్థజ్ఝానభూమివిసేసా హి అసఞ్ఞసుద్ధావాసారుప్పభవా. పటిబాహతీతి సన్తంయేవ సమానం అజానన్తోవ నత్థీతి పటిక్ఖిపతి. అవిజ్జాయ గతోతి అవిజ్జాయ సహ గతో పవత్తో. సహయోగే హి ఇదం కరణవచనం. తేనాహ ‘‘సమన్నాగతో’’తి. అఞ్ఞాణీతి అవిద్వా. పఞ్ఞాచక్ఖువిరహతో అన్ధో భూతో, అన్ధభావం వా పత్తోతి అన్ధీభూతో.
౫౦౨. తదా భగవతో సుభగవనే విహరణస్స అవిచ్ఛిన్నతం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సుభగవనే విహరతీతి ఞత్వా’’తి. తత్థ పన తదాస్స భగవతో అదస్సనం సన్ధాయాహ ‘‘కత్థ ను ఖో గతోతి ఓలోకేన్తో’’తి. బ్రహ్మలోకం గచ్ఛన్తం దిస్వాతి ఇమినా కతిపయచిత్తవారవసేన తదా భగవతో బ్రహ్మలోకగమనం జాతం, న ఏకచిత్తక్ఖణేనాతి దస్సేతి. న చేత్థ కాయగతియా చిత్తపరిణామనం అధిప్పేతం – ‘‘సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్యా’’తిఆదివచనతో (మ. ని. ౧.౫౦౧). యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. విఛన్దన్తి ఛన్దవిగమం. అపసాదితోతి దిట్ఠియా గాహస్స విపరివత్తనేన సన్తజ్జితో. ‘‘మేతమాసదో’’తి వచనేన ఉపత్థమ్భో హుత్వా.
అన్వావిసిత్వాతి ఆవిసనవసేన తస్స అత్తభావం అధిభవిత్వా. తథా అభిభవతో హి తస్స సరీరం పవిట్ఠో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘సరీరం పవిసిత్వా’’తి. యఞ్హి సత్తం దేవయక్ఖనాగాదయో ఆవిసన్తి, తస్స పాకతికకిరియమయం చిత్తప్పవత్తిం నివారేత్వా అత్తనో ఇద్ధానుభావేన యం ఇచ్ఛితం హసితలపితాది, తం తేన కారాపేన్తి, కారేన్తా చ ఆవిట్ఠపుగ్గలస్స చిత్తవసేన కారేన్తి. ‘‘అత్తనోవా’’తి న వత్తబ్బమేతం అచిన్తేయ్యత్తా కమ్మజస్స ఇద్ధానుభావస్సాతి కేచి. అపరే పన యథా తదా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిపవత్తి ఆవిట్ఠపుగ్గలస్సేవ, ఏవం కిరియమయచిత్తపవత్తిపి తస్సేవ, ఆవేసకానుభావేన పన సామఞ్ఞతా పరివత్తతి. తథా హి మహానుభావం పుగ్గలం తే ఆవిసితుం న సక్కోన్తి, తికిచ్ఛావుట్ఠాపనే పన ఛవసరీరం అనుపవిసిత్వా సతన్తం కరోతి విజ్జానుభావేన. కోరఖత్తియాదీనం పన ఛవసరీరస్స ఉట్ఠానం వచీనిచ్ఛారణఞ్చ కేవలం బుద్ధానుభావేన. అచిన్తేయ్యా హి బుద్ధానం బుద్ధానుభావాతి. అభిభవిత్వా ఠితోతి సకలలోకం అత్తనో ఆనుభావేన అభిభవిత్వా ఠితో. జేట్ఠకోతి పధానో, తాదిసం వా ఆనుభావసమ్పన్నత్తా ఉత్తమో. పస్సతీతి దసో. విసేసవచనిచ్ఛాయ అభావతో అనవసేసవిసయో దసో-సద్దోతి ఆహ ‘‘సబ్బం పస్సతీ’’తి. సబ్బజనన్తి లద్ధనామం సబ్బసత్తకాయం. వసే వత్తేతి, సేట్ఠత్తా నిమ్మాపకత్తా చ అత్తనో వసే వత్తేతి. లోకస్స ఈసనసీలతాయ ఇస్సరో. సత్తానం కమ్మస్స కారకభావేన కత్తా. థావరజఙ్గమవిభాగం సకలం లోకం నిమ్మానేతీతి నిమ్మాతా.
గుణవిసేసేన లోకే పాసంసత్తా సేట్ఠో. తాదిసో చ ఉక్కట్ఠతమో హోతీతి ఆహ ‘‘ఉత్తమో’’తి. సత్తానం నిమ్మానం తథా తథా సజనం విసజనం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘త్వం ఖత్తియో’’తిఆది. ఝానాదీసు అత్తనో చిత్తే చ చిణ్ణవసిత్తా వసీ. భూతానన్తి నిబ్బత్తానం. భవం అభిజాతం అరహన్తీతి భబ్యా, సమ్భవేసినో, తేసం భబ్యానం. తేనాహ ‘‘అణ్డజజలాబుజా సత్తా’’తిఆది.
పథవీఆదయో నిచ్చా ధువా సస్సతా. యే తేసం ‘‘అనిచ్చా’’తిఆదినా గరహకా జిగుచ్ఛా సత్తా, తే అయథాభూతవాదితాయ మతకాలే అపాయనిట్ఠా అహేసుం. యే పన పథవీఆదీనం ‘‘నిచ్చా ధువా’’తిఆదినా పసంసకా, తే యథాభూతవాదితాయ బ్రహ్మకాయూపగా అహేసున్తి మారో పాపిమా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ పథవీఆదిముఖేన సఙ్ఖారానం పరిఞ్ఞాపఞ్ఞాపనే ఆదీనవం విభావేతి తతో వివేచేతుకామో. తేనాహ ‘‘పథవీగరహకా’’తిఆది. ఏత్థ చ మారో పథవీఆదిధాతుమహాభూతగ్గహణేన మనుస్సలోకం, భూతగ్గహణేన చాతుమహారాజికే, దేవగ్గహణేన అవసేసకామదేవలోకం, పజాపతిగ్గహణేన అత్తనో ఠానం, బ్రహ్మగ్గహణేన బ్రహ్మకాయికే గణ్హి. ఆభస్సరాదయో పన అవిసయతాయ ఏవ అనేన అగ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. తణ్హాదిట్ఠివసేనాతి తణ్హాభినన్దనాయ దిట్ఠాభినన్దనాయ చ వసేన. ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి అభినన్దినో అభినన్దకా, అభినన్దనసీలా వా. బ్రహ్మునో ఓవాదే ఠితానం ఇద్ధానుభావం దస్సేతీతి తేసం తత్థ సన్నిపతితబ్రహ్మానం ఇద్ధానుభావం తస్స మహాబ్రహ్మునో ఓవాదే ఠితత్తా నిబ్బత్తం కత్వా దస్సేతి. యసేనాతి ఆనుభావేన. సిరియాతి సోభాయ. మం బ్రహ్మపరిసం ఉపనేసీతి యాదిసా బ్రహ్మపరిసా ఇస్సరియాదిసమ్పత్తియా, తత్థ మం ఉయ్యోజేసి. మహాజనస్స మారణతోతి మహాజనస్స వివట్టూపనిస్సయగుణవినాసనేన ఆనుభావేన మారణతో. అయసన్తి యసపటిపక్ఖం అకిత్తికమ్మానుభావఞ్చాతి అత్థో.
౫౦౩. కసిణం ఆయున్తి వస్ససతం సన్ధాయ వదతి. ఉపనిస్సాయ సేతీతి ఉపసయో, ఉపసయోవ ఓపసాయికో యథా ‘‘వేనయికో’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౬; అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౮) ఆహ ‘‘సమీపసయో’’తి. సయగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘మం గచ్ఛన్త’’న్తిఆది వుత్తం. అనేకత్థత్తా ధాతూనం వత్తనత్థో దట్ఠబ్బో. మమ వత్థుస్మిం సయనకోతి మయ్హం ఠానే విసయే వత్తనకో. బాహిత్వాతి నీచం కత్వా, అభిభవిత్వా వా. జజ్ఝరికాగుమ్బతోతి ఏత్థ జజ్ఝరికా నామ పథవిం పత్థరిత్వా జాతా ఏకా గచ్ఛజాతి.
ఇమినాతి ‘‘సచే ఖో త్వం భిక్ఖూ’’తిఆదివచనేన. ఏస బ్రహ్మా. ఉపలాపేతీతి సఙ్గణ్హాతి. అపసాదేతీతి నిగ్గణ్హాతి. సేసపదేహీతి వత్థుసాయికో యథాకామకరణీయో బాహితేయ్యోతి ఇమేహి పదేహి. మయ్హం ఆరక్ఖం గణ్హిస్ససీతి మమ ఆరక్ఖకో భవిస్ససి. లకుణ్డకతరన్తి నీచతరం నిహీనవుత్తిసరీరం.
ఫుసితుమ్పి సమత్థం కిఞ్చి న పస్సతి, పగేవ ఞాణవిభవన్తి అధిప్పాయో. నిప్ఫత్తిన్తి నిప్ఫజ్జనం, ఫలన్తి అత్థో. తఞ్హి కారణవసేన గన్తబ్బతో అధిగన్తబ్బతో గతీతి వుచ్చతి. ఆనుభావన్తి పభావం. సో హి జోతనట్ఠేన విరోచనట్ఠేన జుతీతి వుచ్చతి. మహతా ఆనుభావేన పరేసం అభిభవనతో మహేసోతి అక్ఖాయతీతి మహేసక్ఖో. తయిదం అభిభవనం కిత్తిసమ్పత్తియా పరివారసమ్పత్తియా చాతి ఆహ ‘‘మహాయసో మహాపరివారో’’తి.
పరిహరన్తీతి సినేరుం దక్ఖిణతో కత్వా పరివత్తన్తి. దిసాతి భుమ్మత్థే ఏతం పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘దిసాసు విరోచమానా’’తి. అత్తనో జుతియా దిబ్బమానాయ వా. తేహీతి చన్దిమసూరియేహి. తత్తకేన పమాణేనాతి యత్తకే చన్దిమసూరియేహి ఓభాసియమానో లోకధాతుసఙ్ఖాతో ఏకో లోకో, తత్తకేన పమాణేన. ఇదం చక్కవాళం బుద్ధానం ఉప్పత్తిట్ఠానభూతం సేట్ఠం ఉత్తమం పధానం, తస్మా యేభుయ్యేన ఏత్థుపపన్నా దేవతా అఞ్ఞేసు చక్కవాళేసు దేవతా అభిభుయ్య వత్తన్తి. తథా హి బ్రహ్మా సహమ్పతి దససహస్సబ్రహ్మపరివారో భగవతో సన్తికం ఉపగఞ్ఛి. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చక్కవాళసహస్సే తుయ్హం వసో వత్తతీ’’తి. ఇదాని ‘‘ఏత్థ తే వత్తతే వసో’’తి వుత్తం వసే వత్తనం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘పరోపరఞ్చ జానాసీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పఠమగాథాయం వుత్తం ఏత్థ-సద్దం ఆనేత్వా అత్థో వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘ఏత్థ చక్కవాళసహస్సే’’తి ఆహ. ఉచ్చనీచేతి జాతికులరూపభోగపరివారాదివసేన ఉళారే చ అనుళారే చ. అయం ఇద్ధోఅయం పకతిమనుస్సోతి ఇమినా ‘‘సరూపతో ఏవస్స సత్తానం పరోపరజాననం, న సముదాగమతో’’తి దస్సేతి. యం పన వక్ఖతి ‘‘సత్తానం ఆగతిం గతిన్తి, తం కామలోకే సత్తానం ఆదాననిక్ఖేపజాననమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న కమ్మవిపాకజాననం. యది హి సముదాగమతో జానేయ్య, అత్తనోపి జానేయ్య, న చస్స తం అత్థీతి, తథా ఆహ ‘‘ఇత్థమ్భావోతి ఇదం చక్కవాళ’’న్తిఆది. రాగయోగతో రాగో ఏతస్స అత్థీతి వా రాగో, విరజ్జనసీలో విరాగీ, తం రాగవిరాగినం. సహస్సిబ్రహ్మా నామ త్వం చూళనియా ఏవ లోకధాతుయా జాననతో. తయాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. చతుహత్థాయాతి అనేకహత్థేన సాణిపాకారేన కాతబ్బపటప్పమాణం దీఘతో చతుహత్థాయ, విత్థారతో ద్విహత్థాయ పిలోతికాయ కాతుం వాయమన్తో వియ గోప్ఫకే ఉదకే నిముజ్జితుకామో వియ చ పమాణం అజానన్తో విహఞ్ఞతీతి నిగ్గణ్హాతి.
౫౦౪. తం కాయన్తి తదేవ నికాయం. జానితబ్బట్ఠానం పత్వాపీతి అనఞ్ఞసాధారణా మయ్హం సీలాదయో గుణవిసేసా తావ తిట్ఠన్తు, ఈదిసం లోకియం పరిత్తకం జానితబ్బట్ఠానమ్పి పత్వా. అయం ఇమేసం అతిసయేన నీచోతి నీచేయ్యో, తస్స భావో నీచేయ్యన్తి ఆహ ‘‘తయా నీచతరభావో పన మయ్హం కుతో’’తి.
హేట్ఠూపపత్తికోతి ఉపరూపరితో చవిత్వా హేట్ఠా లద్ధూపపత్తికో. ఏవం సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘అనుప్పన్నే బుద్ధుప్పాదే’’తి ఆహ. హేట్ఠూపపత్తికం కత్వాతి హేట్ఠూపపత్తికం పత్థనం కత్వా. యథా కేనచి బహూసు ఆనన్తరియేసు కతేసు యం తత్థ గరుతరం బలవం, తదేవ పటిసన్ధిం దేతి, ఇతరాని పన తస్స అనుబలప్పదాయకాని హోన్తి, న పటిసన్ధిదాయకాని, ఏవం చతూసు రూపజ్ఝానేసు భావితేసు యం తత్థ గరుతరం ఛన్దపణిధిఅధిమోక్ఖాదివసేన సాభిసఙ్ఖారఞ్చ, తదేవ చ పటిసన్ధిం దేతి, ఇతరాని పన అలద్ధోకాసతాయ తస్స అనుబలప్పదాయకాని హోన్తి, న పటిసన్ధిదాయకాని, తన్నిబ్బత్తితజ్ఝానేనేవ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి హోతీతి ఆహ ‘‘తతియజ్ఝానం పణీతం భావేత్వా’’తి. తత్థాతి సుభకిణ్హబ్రహ్మలోకే. పున తత్థాతి ఆభస్సరబ్రహ్మలోకే. పఠమకాలేతి తస్మిం భవే పఠమస్మిం కాలే. ఉభయన్తి అతీతం అత్తనో నిబ్బత్తట్ఠానం, తత్థ నిబ్బత్తియా హేతుభూతం అత్తనో కతకమ్మన్తి ఉభయం. పముస్సిత్వా కాలస్స చిరతరభావతో. వీతినామేతి పటిపజ్జన్తీతి చ తదా తస్సా కిరియాయ పవత్తిక్ఖణం ఉపాదాయ పవత్తమానపయోగో.
అపాయేసీతి పాయేసి. పిపాసితేతి తసితే. ఘమ్మనీతి ఘమ్మకాలే. సమ్పరేతేతి ఘమ్మపరిళాహేన పిపాసాయ అభిభూతే. న్తి పానీయదానం. వతసీలవత్తన్తి సమాదానవసేన వతభూతం చారిత్తసీలభావేన సమాచిణ్ణత్తా సీలవత్తం. సుత్తప్పబుద్ధోవ అనుస్సరామీతి సుపిత్వా పబుద్ధమత్తో వియ సుపినం తవ పుబ్బనివుత్థం మమ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన అనుస్సరామి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన వియ పచ్చక్ఖతో పస్సామీతి అత్థో.
కరమరేతి విలుమ్పిత్వా ఆనీతే. కమ్మసజ్జన్తి యుద్ధసజ్జం, ఆవుధాదాయినిన్తి అత్థో.
ఏణీకూలస్మిన్తి ఏణీమిగబాహుల్లేన ‘‘ఏణీకూల’’న్తి సఙ్ఖం గతే గఙ్గాయ తీరప్పదేసే. గయ్హక నీయమానన్తి గయ్హవసేన కరమరభావేన చోరేహి అత్తనో ఠానం నీయమానం.
ఆవాహవివాహవసేన మిత్తసన్థవం కత్వా. ‘‘ఏవం అమ్హేసు కీళన్తేసు గఙ్గేయ్యకో నాగో కుపితో’’తి మయి సఞ్ఞమ్పి న కరోన్తీతి. సుసుకారన్తి సుసూతి పవత్తం భేరవనాగనిస్సాసం.
గహీతనావన్తి విహేఠేతుకామతాయ గతినివారణవసేన గహితం నిగ్గహితం నావం. లుద్దేనాతి కురూరేన. మనుస్సకప్పాతి నావాగతానం మనుస్సానం విహేఠేతుకామతాయ.
బద్ధచరోతి పటిబద్ధచరియో. తేనాహ ‘‘అన్తేవాసికో’’తి. తం నిస్సాయేవాతి రఞ్ఞా ఉపట్ఠియమానోపి రాజానం పహాయ తం కప్పం అన్తేవాసిం నిస్సాయేవ.
సమ్బుద్ధిమన్తం వతినం అమఞ్ఞీతి అయం సమ్మదేవ బుద్ధిమా వతసమ్పన్నోతి అమఞ్ఞి సమ్భావేసి చ.
నానత్తభావేసూతి నానా విసుం విసుం అత్తభావేసు.
అద్ధాతి ఏకంసేన. మమేతమాయున్తి మయ్హం ఏతం యథావుత్తం తత్థ తత్థ భవే పవత్తం ఆయుం. న కేవలం మమ ఆయుమేవ, అథ ఖో అఞ్ఞమ్పి సబ్బఞ్ఞేయ్యం జానాసి, న తుయ్హం అవిదితం నామ అత్థి. తథా హి బుద్ధో సమ్మాసమ్బుద్ధో తువం. నో చే కథమయమత్థో ఞాతో? తథా హి సమ్మాసమ్బుద్ధత్తా ఏవ తే అయం జలితో జోతమానో ఆనుభావో ఓభాసయం సబ్బమ్పి బ్రహ్మలోకం ఓభాసేన్తో దిబ్బమానో తిట్ఠతీతి సత్థు అసమసమతం పవేదేసి.
పథవత్తేనాతి పథవీఅత్తేన. తేనాహ ‘‘పథవీసభావేనా’’తి. ఏత్థ చ యస్మా – ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి’’ఆదినా (మహావ. ౭; దీ. ని. ౨.౬౪, ౬౭; మ. ని. ౧.౨౮౧; సం. ని. ౧.౧౭౨) సాధారణతో, ‘‘యత్థ నేవ పథవీ’’తి అసాధారణతో చ పథవియా అసభావేన నిబ్బానస్స గహేతబ్బతా అత్థి, తం నివత్తేత్వా పథవియా అనఞ్ఞసాధారణం సభావం గహేతుం ‘‘పథవియా పథవత్తేనా’’తి వుత్తం. నాపహోసిన్తి న పాపుణిం. ఇధ పథవియా పాపుణనం నామ ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా గహణన్తి ఆహ ‘‘తణ్హాదిట్ఠిమానగ్గాహేహి న గణ్హి’’న్తి.
వాదితాయాతి వాదసీలతాయ. సబ్బన్తి అక్ఖరం నిద్దిసిత్వాతి ‘‘సబ్బం ఖో అహం బ్రహ్మే’’తిఆదినా భగవతా వుత్తం సబ్బ-సద్దం – ‘‘సచే ఖో తే మారిస సబ్బస్స సబ్బత్తేన అననుభూత’’న్తి పచ్చనుభాసనవసేన నిద్దిసిత్వా. అక్ఖరే దోసం గణ్హన్తోతి భగవతా సక్కాయసబ్బం సన్ధాయ సబ్బ-సద్దే గహితే సబ్బసబ్బవసేన తదత్థపరివత్తనేన సబ్బ-సద్దవచనీయతాసామఞ్ఞేన చ దోసం గణ్హన్తో. తేనాహ ‘‘సత్థా పనా’’తిఆది. తత్థ యది సబ్బం అననుభూతం ‘‘నత్థి సబ్బ’’న్తి లోకే అనవసేసం పుచ్ఛతి. సచే సబ్బస్స సబ్బత్తేన అనవసేససభావేన అననుభూతం అప్పత్తం, తం గగనకుసుమం వియ కిఞ్చి న సియా. అథస్స అననుభూతం అత్థీతి అస్స సబ్బత్తేన అననుభూతం యది అత్థి, ‘‘సబ్బ’’న్తి ఇదం వచనం మిచ్ఛా, సబ్బం నామ తం న హోతీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘మా హేవ తే రిత్తకమేవా’’తిఆది.
అహం సబ్బఞ్చ వక్ఖామి, అననుభూతఞ్చ వక్ఖామీతి అహం ‘‘సబ్బ’’న్తి చ వక్ఖామి, ‘‘అననుభూత’’న్తి చ వక్ఖామి, ఏత్థ కో దోసోతి అధిప్పాయో. కారణం ఆహరన్తోతి సబ్బస్స సబ్బత్తేన అననుభూతస్స అత్థిభావే కారణం నిద్దిసన్తో. విజానితబ్బన్తి మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణఞాణేహి విసేసతో సబ్బసఙ్ఖతవిసిట్ఠతాయ జానితబ్బం. అనిదస్సనన్తి ఇదం నిబ్బానస్స సనిదస్సనదుకే దుతియపదసహితతాదస్సనన్తి అధిప్పాయేన ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆపాథం అనుపగమనతో అనిదస్సనం నామా’’తి వుత్తం. సబ్బసఙ్ఖతవిధురతాయ వా నత్థి ఏతస్స నిదస్సనన్తి అనిదస్సనం. నత్థి ఏతస్స అన్తోతి అనన్తం. తేన వుత్తం ‘‘తయిద’’న్తిఆది.
భూతానీతి పచ్చయసమ్భూతాని. అసమ్భూతన్తి పచ్చయేహి అసమ్భూతం, నిబ్బానన్తి అత్థో. అపభస్సరభావహేతూనం సబ్బసో అభావా సబ్బతో పభాతి సబ్బతోపభం. తేనాహ ‘‘నిబ్బానతో హీ’’తిఆది. తథా హి వుత్తం – ‘‘తమో తత్థ న విజ్జతీ’’తి. (నేత్తి. ౧౦౪) పభూతమేవాతి పకట్ఠభావేన ఉక్కట్ఠభావేన విజ్జమానమేవ. అరూపీభావేన అదేసికత్తా సబ్బతో పభవతి విజ్జతీతి సబ్బతోపభం. తేనాహ ‘‘పురత్థిమదిసాదీసూ’’తిఆది. పవిసన్తి ఏత్థాతి పవిసం, తదేవ స-కారస్స భ-కారం, వి-కారస్స చ లోపం కత్వా వుత్తం ‘‘పభ’’న్తి. తేనాహ ‘‘తిత్థస్స నామ’’న్తి. వాదం పతిట్ఠపేసీతి ఏవం మయా సబ్బఞ్చ వుత్తం, అననుభూతఞ్చ వుత్తం, తత్థ యం తయా అధిప్పాయం అజానన్తేన సహసా అప్పటిసఙ్ఖాయ దోసగ్గహణం, తం మిచ్ఛాతి బ్రహ్మానం నిగ్గణ్హన్తో భగవా అత్తనో వాదం పతిట్ఠపేసి.
గహితగహితన్తి ‘‘ఇదం నిచ్చ’’న్తిఆదినా గహితగహితం గాహం. తత్థ తత్థ దోసదస్సనముఖేన నిగ్గణ్హన్తేన సత్థారా విస్సజ్జాపితో కిఞ్చి గహేతబ్బం అత్తనో పటిసరణం అదిస్వా పరాజయం పటిచ్ఛాదేతుం లళితకంకాతుకామో వాదం పహాయ ఇద్ధియా పాటిహారియలీళం దస్సేతుకామో. యది సక్కోసి మయ్హం అన్తరధాయితుం, న పన సక్ఖిస్ససీతి అధిప్పాయో. మూలపటిసన్ధిం గన్తుకామోతి అత్తనో పాకతికేన అత్తభావేన ఠాతుకామో. సో హి పటిసన్ధికాలే నిబ్బత్తసదిసతాయ మూలపటిసన్ధీతి వుత్తో. అఞ్ఞేసన్తి హేట్ఠా అఞ్ఞకాయికానం బ్రహ్మూనం. న అదాసి అభిసఙ్ఖతకాయేనేవాయం తిట్ఠతు, న పాకతికరూపేనాతి చిత్తం ఉప్పాదేసి. తేన సో అభిసఙ్ఖతకాయం అపనేతుం అవిసహన్తో అత్తభావపటిచ్ఛాదకం అన్ధకారం నిమ్మినితుం ఆరభి. సత్థా తం తమం విద్ధంసేతి. తేన వుత్తం ‘‘మూలపటిసన్ధిం వా’’తిఆది.
భవేవాహన్తి భవే ఏవ అహం. అయఞ్చ ఏవ-సద్దో అట్ఠానపయుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అహం భవే భయం దిస్వాయేవా’’తి, సబ్బస్మిం భవే జాతిఆదిభయం ఞాణచక్ఖునా యాథావతో దిస్వా. సత్తభవన్తి సత్తసఙ్ఖాతం భవం. కమ్మభవపచ్చయే హి ఉపపత్తిభవే సత్తసమఞ్ఞా. విభవన్తి విముత్తిం. పరియేసమానమ్పి ఉపాయస్స అనధిగతత్తా భవేయేవ దిస్వా. భవఞ్చ విభవేసినం విభవం నిబ్బుతిం ఏసమానానం సత్తానం భవం, భవేసు ఉప్పత్తిఞ్చ దిస్వాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. న అభివదిన్తి ‘‘అహో వత సుఖ’’న్తి ఏవం అభివదాపనాకారాభావతో న అభినివిసిం, లక్ఖణవచనమేతం. గాహత్థో ఏవ వా అభివాద-సద్దోతి ఆహ ‘‘నాభివది’’న్తి, ‘‘న గవేసి’’న్తి. భవగ్గహణేనేత్థ దుక్ఖసచ్చం, నన్దీగహణేన సముదయసచ్చం, విభవగ్గహణేన నిరోధసచ్చం, నన్దిఞ్చ న ఉపాదియిన్తి ఇమినా మగ్గసచ్చం పకాసితన్తి ఆహ ‘‘ఇతి చత్తారి సచ్చాని పకాసేన్తో’’తి. తదిదం చతున్నం అరియసచ్చానం గాథాయ విభావనదస్సనం. సత్థా పన తేసం బ్రహ్మూనం అజ్ఝాసయానురూపం సచ్చాని విత్థారతో పకాసేన్తో విపస్సనం పాపేత్వా అరహత్తేన దేసనాయ కూటం గణ్హి. తే చ బ్రహ్మానో కేచి సోతాపత్తిఫలే, కేచి సకదాగామిఫలే, కేచి అనాగామిఫలే, కేచి అరహత్తే చ పతిట్ఠహింసు. తేన వుత్తం ‘‘సచ్చాని పకాసేన్తో సత్థా ధమ్మం దేసేసీ’’తిఆది. అచ్ఛరియజాతాతి సఞ్జాతచ్ఛరియా. సమూలం భవన్తి తణ్హావిజ్జాహి సమూలం భవం.
౫౦౫. మమ వసం అతివత్తితానీతి సబ్బసో కామధాతుసమతిక్కమనపటిపదాయ మయ్హం విసయం అతిక్కమితాని. కథం పనాయం తేసం అరియభూమిసమోక్కమనం జానాతీతి? నయగ్గాహతో – ‘‘సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేన్తో సంసారే ఆదీనవం, నిబ్బానే చ ఆనిసంసం పకాసేన్తో వేనేయ్యజనం నిబ్బానం దిట్ఠమేవ కరోతి, తస్స దేసనా అవఞ్ఝా అమోఘా ఇన్దేన విస్సట్ఠవజిరసదిసా, తస్స చ ఆణాయ ఠితా సంసారే న దిస్సన్తేవా’’తి నయగ్గాహేన అనుమానేన జానాతి. సచే త్వం ఏవం అనుబుద్ధోతి యథా త్వం పరేసం సచ్చాభిసమ్బోధం వదతి, ఏవం త్వం అత్తనో అనురూపతో సయమ్భుఞాణేన బుద్ధో ధమ్మం పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో. తం ధమ్మం మా ఉపనయసీతి తయా పటివిద్ధధమ్మం మా సావకపటివేధం పాపేసి. ఇదన్తి ఇదం అనన్తరం వుత్తం బ్రహ్మలోకే పతిట్ఠానంయేవ సన్ధాయ మారో వదతి, తే దస్సేన్తో ‘‘అనుప్పన్నే హీ’’తిఆదిమాహ. అపాయపతిట్ఠానం పన ఆజీవకనిగణ్ఠాదిపబ్బజ్జం ఉపగతే తిత్థకరే, యే కేచి వా పబ్బజిత్వా మిచ్ఛాపటిపన్నే జనే సన్ధాయ వదతి. అనుప్పన్నేతి అసఞ్జాతే, అప్పత్తేతి అత్థో. అనుల్లపనతాయాతి యథా మారో ఉపరి కిఞ్చి ఉత్తరం లపితుం న సక్కోతి, ఏవం తథా ఉత్తరభాసనేన. నిమన్తనవచనేనాతి విఞ్ఞాపనవచనేన. బ్రహ్మం సేట్ఠం నిమన్తనం, బ్రహ్మునో వా నిమన్తనం ఏత్థ అత్థీతి బ్రహ్మనిమన్తనికం, సుత్తం. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
బ్రహ్మనిమన్తనికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.