౭. చూళతణ్హాసఙ్ఖయసుత్తవణ్ణనా

౩౯౦. తత్రాతి తస్మిం పుబ్బారామమిగారమాతుపాసాదానం అత్థవిభావనే అయం ఇదాని వుచ్చమానా అనుపుబ్బీ కథా. మణీనన్తి ఏత్థ పదుమరాగమణీనం అధిప్పేతత్తా ఆహ ‘‘అఞ్ఞేహి చా’’తి. తేన ఇన్దనీలాదిమణీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరకబరవణ్ణవసేన సత్తవణ్ణేహి.

తణ్హా సబ్బసో ఖీయన్తి ఏత్థాతి తణ్హాసఙ్ఖయో (అ. ని. టీ. ౩.౭.౬౧), తస్మిం. తణ్హాసఙ్ఖయేతి చ విసయే ఇదం భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘తం ఆరమ్మణం కత్వా’’తి. విముత్తచిత్తతాయాతి సబ్బసంకిలేసేహి విముత్తచిత్తతాయ. అపరభాగపటిపదా నామ అరియసచ్చాభిసమయో, సా సాసనచారిగోచరా పచ్చత్తం వేదితబ్బతోతి ఆహ ‘‘పుబ్బభాగప్పటిపదం సంఖిత్తేన దేసేథాతి పుచ్ఛతీ’’తి. అకుప్పధమ్మతాయ ఖయవయసఙ్ఖాతం అన్తం అతీతాతి అచ్చన్తా, సో ఏవ అపరిహానసభావత్తా అచ్చన్తా నిట్ఠా ఏతస్సాతి అచ్చన్తనిట్ఠో. తేనాహ ‘‘ఏకన్తనిట్ఠో సతతనిట్ఠోతి అత్థో’’తి. న హి పటివిద్ధస్స లోకుత్తరధమ్మస్స దస్సనం కుప్పనం నామ అత్థి. అచ్చన్తమేవ చతూహి యోగేహి ఖేమో ఏతస్స అత్థీతి అచ్చన్తయోగక్ఖేమీ. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వుసితత్తా, తస్స చ అపరిహానసభావత్తా అచ్చన్తం బ్రహ్మచారీతి అచ్చన్తబ్రహ్మచారీ. తేనాహ ‘‘నిచ్చబ్రహ్మచారీతి అత్థో’’తి. పరియోసానన్తి బ్రహ్మచరియస్స పరియోసానం.

వేగాయతీతి తురితాయతి. సల్లక్ఖేసీతి చిన్తేసి, అత్తనా యథా సుతాయ సత్థు దేసనాయ అనుస్సరణవసేన ఉపధారేసి. అనుగ్గణ్హిత్వావాతి అత్థవినిచ్ఛయవసేన అనుగ్గహేత్వా ఏవ. ఛసు ద్వారేసు నియుత్తాతి ఛద్వారికా, తేహి.

పఞ్చక్ఖన్ధాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. సక్కాయసబ్బఞ్హి సన్ధాయ ఇధ ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తి వుత్తం విపస్సనావిసయస్స అధిప్పేతత్తా, తస్మా ఆయతనధాతుయోపి తగ్గతికా ఏవ దట్ఠబ్బా. తేనాహ భగవా ‘‘నాలం అభినివేసాయా’’తి. న యుత్తా అభినివేసాయ ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి అజ్ఝోసానాయ. ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితుం అలం విరజ్జితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౨౪-౧౨౫, ౧౨౮, ౧౩౪, ౧౪౩) వియ అలం-సద్దో యుత్తత్థోపి హోతీతి ఆహ ‘‘న యుత్తా’’తి. సమ్పజ్జన్తీతి భవన్తి. యదిపి ‘‘తతియా, చతుత్థీ’’తి ఇదం విసుద్ధిద్వయం అభిఞ్ఞాపఞ్ఞా, తస్సా పన సప్పచ్చయనామరూపదస్సనభావతో, సతి చ పచ్చయపరిగ్గహే సప్పచ్చయత్తా (నామరూపస్స అనిచ్చతా, అనిచ్చం దుక్ఖం, దుక్ఖఞ్చ అనత్తాతి అత్థతో) లక్ఖణత్తయం సుపాకటమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ అభిజానాతీ’’తి. తథేవ తీరణపరిఞ్ఞాయాతి ఇమినా అనిచ్చాదిభావేన నాలం అభినివేసాయాతి నామరూపస్స ఉపసంహరతి, న అభిఞ్ఞాపఞ్ఞానం సమ్భారధమ్మానం. పురిమాయ హి అత్థతో ఆపన్నలక్ఖణత్తయం గణ్హాతి సలక్ఖణసల్లక్ఖణపరత్తా తస్సా, దుతియాయ సరూపతో తస్సా లక్ఖణత్తయారోపనవసేన సమ్మసనభావతో. ఏకచిత్తక్ఖణికతాయ అభినిపాతమత్తతాయ చ అప్పమత్తకమ్పి. రూపపరిగ్గహస్స ఓళారికభావతో అరూపపరిగ్గహం దస్సేతి. దస్సేన్తో చ వేదనాయ ఆసన్నభావతో, విసేసతో సుఖసారాగితాయ, భవస్సాదగధితమానసతాయ చ సక్కస్స వేదనావసేన నిబ్బత్తేత్వా దస్సేతి.

ఉప్పాదవయట్ఠేనాతి ఉదయబ్బయసభావేన ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనేన. అనిచ్చాతి అద్ధు వా. అనిచ్చలక్ఖణం అనిచ్చతా ఉదయవయతా. తస్మాతి యస్మా పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఖయతో వయతో దస్సనఞాణం అనిచ్చానుపస్సనా, తంసమఙ్గీ చ పుగ్గలో అనిచ్చానుపస్సీ, తస్మా. ఖయవిరాగోతి ఖయసఙ్ఖాతో విరాగో సఙ్ఖారానం పలుజ్జనా. యం ఆగమ్మ సబ్బసో సఙ్ఖారేహి విరజ్జనా హోతి, తం నిబ్బానం అచ్చన్తవిరాగో. నిరోధానుపస్సిమ్హిపీతి నిరోధానుపస్సిపదేపి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి అభిదిసిత్వా తం ఏకదేసేన వివరన్తో ‘‘నిరోధోపి హి…పే… దువిధోయేవా’’తి ఆహ. సబ్బాసవసంవరే వుత్తవోస్సగ్గోవ ఇధ ‘‘పటినిస్సగ్గో’’తి వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘పటినిస్సగ్గో వుచ్చతి వోస్సగ్గో’’తిఆదిమాహ. పరిచ్చాగవోస్సగ్గో విపస్సనా. పక్ఖన్దనవసేన అప్పనతో పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో మగ్గో అఞ్ఞస్స తదభావతో. సోతి మగ్గో. ఆరమ్మణతోతి కిచ్చసాధనవసేన ఆరమ్మణకరణతో. ఏవఞ్హి మగ్గతో అఞ్ఞేసం నిబ్బానారమ్మణానం పక్ఖన్దనవోస్సగ్గాభావో సిద్ధో హోతి. పరిచ్చజనేన పక్ఖన్దనేన చాతి ద్వీహిపి వా కారణేహి. సబ్బేసం ఖన్ధానం వోస్సజ్జనం తప్పటిబద్ధసంకిలేసప్పహానేన దట్ఠబ్బం. చిత్తం పక్ఖన్దతీతి మగ్గసమ్పయుత్తం చిత్తం సన్ధాయాహ. ఉభయమ్పేతం వోస్సజ్జనం. తదుభయసమఙ్గీతి విపస్సనాసమఙ్గీ మగ్గసమఙ్గీ చ. ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆదివచనతో (పటి. మ. ౧.౫౨) యథా విపస్సనాయ కిలేసానం పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో లబ్భతి, ఏవం ఆయతిం తేహి కిలేసేహి ఉప్పాదేతబ్బఖన్ధానమ్పి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో వత్తబ్బో, పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో పన మగ్గే లబ్భమానాయ ఏకన్తకారణభూతాయ వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ వసేన వేదితబ్బో, మగ్గే పన తదుభయమ్పి ఞాయాగతమేవ నిప్పరియాయతోవ లబ్భమానత్తా. తేనాహ ‘‘తదుభయసమఙ్గీ పుగ్గలో’’తిఆది.

పుచ్ఛన్తస్స అజ్ఝాసయవసేన ‘‘న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతీ’’తి ఏత్థ కాముపాదానవసేన ఉపాదియనం పటిక్ఖిపీయతీతి ఆహ ‘‘తణ్హావసేన న ఉపాదియతీ’’తి. తణ్హావసేన వా అసతి ఉపాదియనే దిట్ఠివసేన ఉపాదియనం అనవకాసమేవాతి ‘‘తణ్హావసేన’’ఇచ్చేవ వుత్తం. న పరామసతీతి నాదియతి, దిట్ఠిపరామాసవసేన వా ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా న పరామసతి. సంఖిత్తేనేవ ఖిప్పం కథేసీతి తస్స అజ్ఝాసయవసేన పపఞ్చం అకత్వా కథేసి.

౩౯౧. అభిసమాగన్త్వాతి అభిముఖఞాణేన ఞేయ్యం సమాగన్త్వా యాథావతో విదిత్వా. తేనాహ ‘‘జానిత్వా’’తి. యథాపరిసవిఞ్ఞాపకత్తాతి యథాపరిసం ధమ్మసమ్పటిగ్గాహికాయ మహతియా, అప్పకాయ వా పరిసాయ అనురూపమేవ విఞ్ఞాపనతో. పరియన్తం న నిచ్ఛరతీతి న పవత్తతి. మా నిరత్థకా అగమాసీతి ఇదం ధమ్మతావసేన వుత్తం, న సత్థు అజ్ఝాసయవసేన. ఏకఞ్హేతం సత్థు వచీఘోసస్స అట్ఠసు అఙ్గేసు, యదిదం పరిసపరియన్తతా. ఛిద్దవివరోకాసోతి ఛిద్దభూతో, వివరభూతో వా ఓకాసోపి నత్థి, భగవతో సద్దాసవనకారణం వుత్తమేవ. తస్మాతి యథావుత్తకారణతో.

పఞ్చ అఙ్గాని ఏతస్సాతి పఞ్చఙ్గం, పఞ్చఙ్గం ఏవ పఞ్చఙ్గికం. మహతీఆది వీణావిసేసోపి ఆతతమేవాతి ‘‘చమ్మపరియోనద్ధేసూ’’తి విసేసితం. ఏకతలం కుమ్భథూణదద్దరాది. చమ్మపరియోనద్ధం హుత్వా తన్తిబద్ధం ఆతతవితతం. తేనాహ ‘‘తన్తిబద్ధపణవాదీ’’తి. గోముఖీఆదీనమ్పి ఏత్థేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. వంసాదీతి ఆది-సద్దేన సఙ్ఖసిఙ్గాదీనం సఙ్గహో. సమ్మాదీతి సమ్మతాళకంసతాళసిలాసలాకతాళాది. తత్థ సమ్మతాళం నామ దణ్డమయతాళం. కంసతాళం లోహమయం. సిలాయ అయోపత్తేన చ వాదనతాళం సిలాసలాకతాళం. సమప్పితోతి సమ్మా అప్పితో ఉపేతో. తేనాహ ‘‘ఉపగతో’’తి. ఉపట్ఠానవసేన పఞ్చహి తూరియసతేహి ఉపేతో. ఏవంభూతో చ యస్మా తేహి ఉపట్ఠితో సమన్నాగతో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సమఙ్గీభూతోతి తస్సేవ వేవచన’’న్తి. పరిచారేతీతి పరితో చారేతి. కాని పన చారేతి, కథం వా చారేతీతి ఆహ ‘‘సమ్పత్తిం…పే… చారేతీ’’తి. తత్థ తతో తతోతి తస్మిం తస్మిం వాదితే తత్థ తత్థ చ వాదకజనే. అపనేత్వాతి వాదకజనే నిసేధేత్వా. తేనాహ ‘‘నిస్సద్దాని కారాపేత్వా’’తి. దేవచారికం గచ్ఛతియేవ దేవతానం మనుస్సానఞ్చ అనుకమ్పాయ. స్వాయమత్థో విమానవత్థూహి (వి. వ. ౧) దీపేతబ్బో.

౩౯౨. అప్పేవ సకేన కరణీయేనాతి మారిస, మోగ్గల్లాన, మయం సకేన కరణీయేన అప్పేవ బహుకిచ్చాపి న హోమ. అపిచ దేవానంయేవాతి అపిచ ఖో పన దేవానంయేవ తావతింసానం కరణీయేన విసేసతో బహుకిచ్చాతి అత్థయోజనా. భుమ్మట్ఠకదేవతానమ్పి కేచి అట్టా సక్కేన వినిచ్ఛితబ్బా హోన్తీతి ఆహ ‘‘పథవితో పట్ఠాయా’’తి. నియమేన్తోతి అవధారేన్తో. తం పన కరణీయం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘దేవానం హీ’’తిఆది వుత్తం. తాసన్తి దేవధీతుదేవపుత్తపాదపరిచారికానం. మణ్డనపసాధనకారికాతి మణ్డనపసాధనసంవిధాయికా. అట్టకరణం నత్థి సంసయస్సేవ అభావతో.

యన్తి సవనుగ్గహణాదివసేన సుపరిచితమ్పి యం అత్థజాతం. న దిస్సతి, పఞ్ఞాచక్ఖునో సబ్బసో న పటిభాతీతి అత్థో. కేచీతి సారసమాసాచరియా. సోమనస్ససంవేగన్తి సోమనస్ససముట్ఠానం సంవేగం, న చిత్తసన్తాసం.

సముపబ్యూళ్హోతి యుజ్ఝనవసేన సహపతితో సమోగాళ్హో. ఏవంభూతో చ యస్మా సమూహవసేన సమ్పిణ్డితో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సన్నిపతితో రాసిభూతో’’తి. అనన్తరే అత్తభావేతి ఇదం దుతియం సక్కత్తభావం తతో అనన్తరాతీతేన సక్కత్తభావేన సక్కత్తభావసామఞ్ఞతో ఏకమివ కత్వా గహణవసేన వుత్తం, అఞ్ఞథా ‘‘తతియే అత్తభావే’’తి వత్తబ్బం సియా. మఘత్తభావో హి ఇతో తతియోతి. అథ వా యస్మిం అత్తభావే సో దేవాసురసఙ్గామో అహోసి, తస్స అనన్తరత్తా మఘత్తభావస్స వుత్తం ‘‘అనన్తరే అత్తభావే’’తి. సత్తానం హితేసితాయ మాతాపితుఉపట్ఠానాదినా చరియాహి బోధిసత్తచరియా వియస్స చరియా అహోసి. సత్త వతపదానీతి సత్త వతకోట్ఠాసే.

మహాపానన్తి మహన్తం సురాపానం. గణ్డపానన్తి గణ్డసురాపానం, అధిమత్తపానన్తి అత్థో. పరిహరమానాతి పరివారేన్తా. వేదికాపాదాతి సినేరుస్స పరియన్తే వేదికాపరిక్ఖేపా. పఞ్చసు ఠానేసూతి పఞ్చసు పరిభణ్డట్ఠానేసు నాగసేనాదీహి ఆరక్ఖం ఠపేసి.

౩౯౩. రామణేయ్యకన్తి రమణీయభావం. మసారగల్లత్థమ్భేతి కబరమణిమయే థమ్భే. సువణ్ణాదిమయే ఘటకేతి ‘‘రజతత్థమ్భేసు సువణ్ణమయే, సువణ్ణత్థమ్భేసు రజతమయే’’తిఆదినా సువణ్ణాదిమయే ఘటకే వాళరూపకాని చ. పబాళ్హం మత్తోతి పమత్తో. తేనాహ ‘‘అతివియ మత్తో’’తి. నాటకపరివారేనాతి అచ్ఛరాపరివారేన.

అచ్ఛరియబ్భుతన్తి పదద్వయేనపి విమ్హయనాకారోవ వుత్తో, తస్మా సఞ్జాతం అచ్ఛరియబ్భుతం విమ్హయనాకారో ఏతేసన్తి సఞ్జాతఅచ్ఛరియఅబ్భుతా, తథా పవత్తచిత్తుప్పాదా. అచ్ఛరియబ్భుతహేతుకా సఞ్జాతా తుట్ఠి ఏతేసన్తి సఞ్జాతతుట్ఠినో. సంవిగ్గన్తి సఞ్జాతసంవేగం. స్వాయం సంవేగో యస్మా పురిమావత్థాయ చిత్తస్స చలనం హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చలిత’’న్తి.

౩౯౪. తమం వినోదితన్తి పాటిహారియదస్సనేన ‘‘అహో థేరస్స ఇద్ధానుభావో’’తి సమ్మాపటిపత్తియం సఞ్జాతబహుమానో, ఈదిసం నామ సాసనం లభిత్వాపి మయం నిరత్థకేన భోగమదేన సమ్మత్తా భవామాతి యోనిసో మనసికారుప్పాదనేన సమ్మోహతమం వినోదితం విధమితం. ఏతేతి మహాథేరో సక్కో చాతి తే ద్వేపి సమానబ్రహ్మచరియతాయ సబ్రహ్మచారినో.

౩౯౫. పఞ్ఞాతానన్తి పాకటానం చాతుమహారాజ-సుయామ-సన్తుసిత-పరనిమ్మితవసవత్తిమహాబ్రహ్మానం అఞ్ఞతరో, న యేసం కేసఞ్చీతి అధిప్పాయో. ఆరద్ధధమ్మవసేనేవ పరియోసాపితత్తా యథానుసన్ధినావ నిట్ఠపేసి.

చూళతణ్హాసఙ్ఖయసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.