౧. మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనా

అబ్భన్తరనిదానవణ్ణనా

౧. ఏవం బాహిరనిదానే వత్తబ్బం అతిదిసిత్వా ఇదాని అభన్తరనిదానం ఆదితో పట్ఠాయ సంవణ్ణేతుం ‘‘యం పనేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యస్మా సంవణ్ణనం కరోన్తేన సంవణ్ణేతబ్బే ధమ్మే పదవిభాగం పదత్థఞ్చ దస్సేత్వా తతో పరం పిణ్డత్తాదిదస్సనవసేన సంవణ్ణనా కాతబ్బా, తస్మా పదాని తావ దస్సేన్తో ‘‘ఏవన్తి నిపాతపద’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పదవిభాగోతి పదానం విసేసో, న పదవిగ్గహో. అథ వా పదాని చ పదవిభాగో చ పదవిభాగో, పదవిగ్గహో చ పదవిభాగో చ పదవిభాగోతి వా ఏకసేసవసేన పదపదవిగ్గహా పదవిభాగసద్దేన వుత్తాతి వేదితబ్బం. తత్థ పదవిగ్గహో ‘‘సుభగఞ్చ తం వనఞ్చాతి సుభగవనం, సాలానం రాజా, సాలో చ సో రాజా చ ఇతిపి సాలరాజా’’తిఆదివసేన సమాసపదేసు దట్ఠబ్బో.

అత్థతోతి పదత్థతో. తం పన పదత్థం అత్థుద్ధారక్కమేన పఠమం ఏవంసద్దస్స దస్సేన్తో ‘‘ఏవం-సద్దో తావా’’తిఆదిమాహ. అవధారణాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఇదమత్థపుచ్ఛాపరిమాణాదిఅత్థానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తథా హి ‘‘ఏవంగతాని పుథుసిప్పాయతనాని (దీ. ని. ౧.౧౬౩), ఏవవిధో ఏవమాకారో’’తి చ ఆదీసు ఇదం-సద్దస్స అత్థే ఏవం-సద్దో. గత-సద్దో హి పకారపరియాయో, తథా విధాకార-సద్దా చ. తథా హి విధయుత్తగత-సద్దే లోకియా పకారత్థే వదన్తి. ‘‘ఏవం సు తే సున్హాతా సువిలిత్తా కప్పితకేసమస్సూ ఆముక్కమణికుణ్డలాభరణా ఓదాతవత్థవసనా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేన్తి, సేయ్యథాపి త్వం ఏతరహి సాచరియకోతి. నో హిదం, భో గోతమా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౮౬) పుచ్ఛాయం. ‘‘ఏవంలహుపరివత్తం (అ. ని. ౧.౪౮) ఏవమాయుపరియన్తో’’తి (పారా. ౧౨) చ ఆదీసు పరిమాణే.

నను చ ‘‘ఏవం సు తే సున్హాతా సువిలిత్తా, ఏవమాయుపరియన్తో’’తి ఏత్థ ఏవం-సద్దేన పుచ్ఛనాకారపరిమాణాకారానం వుత్తత్తా ఆకారత్థో ఏవ ఏవం-సద్దోతి? న, విసేససబ్భావతో. ఆకారమత్తవాచకో హి ఏవం-సద్దో ఆకారత్థోతి అధిప్పేతో యథా ‘‘ఏవం బ్యా ఖో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౩౪, ౩౯౬), న పన ఆకారవిసేసవాచకో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేనా’’తిఆదీని ఉపమాదిఉదాహరణాని ఉపపన్నాని హోన్తి. తథా హి ‘‘యథాపి…పే… బహు’’న్తి (ధ. ప. ౫౩) ఏత్థ పుప్ఫరాసిట్ఠానియతో మనుస్సూపపత్తి-సప్పురిసూపనిస్సయ-సద్ధమ్మస్సవన-యోనిసోమనసికార- భోగసమ్పత్తి-ఆదిదానాది-పుఞ్ఞకిరియహేతుసముదాయతో సోభా-సుగన్ధతాదిగుణయోగతో మాలాగుణసదిసియో పహూతా పుఞ్ఞకిరియా మరితబ్బసభావతాయ మచ్చేన సత్తేన కత్తబ్బాతి జోతితత్తా పుప్ఫరాసిమాలాగుణావ ఉపమా, తేసం ఉపమాకారో యథా-సద్దేన అనియమతో వుత్తోతి ‘‘ఏవం-సద్దో ఉపమాకారనిగమనత్థో’’తి వత్తుం యుత్తం. సో పన ఉపమాకారో నియమియమానో అత్థతో ఉపమావ హోతీతి ఆహ ‘‘ఉపమాయం ఆగతో’’తి. తథా ‘‘ఏవం ఇమినా ఆకారేన అభిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదినా ఉపదిసియమానాయ సమణసారుప్పాయ ఆకప్పసమ్పత్తియా యో తత్థ ఉపదిసనాకారో, సో అత్థతో ఉపదేసో ఏవాతి వుత్తం ‘‘ఏవం తే…పే… ఉపదేసే’’తి. తథా ‘‘ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతా’’తి ఏత్థ చ భగవతా యథావుత్తమత్థం అవిపరీతతో జానన్తేహి కతం తత్థ సంవిజ్జమానగుణానం పకారేహి హంసనం ఉదగ్గతాకరణం సమ్పహంసనం. యో తత్థ సమ్పహంసనాకారోతి యోజేతబ్బం.

ఏవమేవం పనాయన్తి ఏత్థ గరహణాకారోతి యోజేతబ్బం, సో చ గరహణాకారో ‘‘వసలీ’’తిఆదిఖుంసనసద్దసన్నిధానతో ఇధ ఏవం-సద్దేన పకాసితోతి విఞ్ఞాయతి. యథా చేత్థ, ఏవం ఉపమాకారాదయోపి ఉపమాదివసేన వుత్తానం పుప్ఫరాసిఆదిసద్దానం సన్నిధానతో దట్ఠబ్బం. ఏవం, భన్తేతి పన ధమ్మస్స సాధుకం సవనమనసికారే సన్నియోజితేహి భిక్ఖూహి అత్తనో తత్థ ఠితభావస్స పటిజాననవసేన వుత్తత్తా ఏత్థ ఏవం-సద్దో వచనసమ్పటిచ్ఛనత్థో వుత్తో. తేన ఏవం, భన్తే సాధు, భన్తే, సుట్ఠు, భన్తేతి వుత్తం హోతి. ఏవఞ్చ వదేహీతి ‘‘యథాహం వదామి, ఏవం సమణం ఆనన్దం వదేహీ’’తి యో ఏవం వదనాకారో ఇదాని వత్తబ్బో. సో ఏవంసద్దేన నిదస్సీయతీతి ‘‘నిదస్సనే’’తి వుత్తోతి. ఏవం నోతి ఏత్థాపి తేసం యథావుత్తధమ్మానం అహితదుక్ఖావహభావే సన్నిట్ఠానజననత్థం అనుమతిగహణవసేన ‘‘సంవత్తన్తి వా నో వా, కథం వో ఏత్థ హోతీ’’తి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి వుత్తత్తా తదాకారసన్నిట్ఠానం ఏవం-సద్దేన విభావితన్తి విఞ్ఞాయతి. సో పన తేసం ధమ్మానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తనాకారో నియమియమానో అవధారణత్థో హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీతిఆదీసు అవధారణే’’తి.

నానానయనిపుణన్తి ఏకత్తనానత్తఅబ్యాపారఏవంధమ్మతాసఙ్ఖాతా, నన్దియావత్తతిపుక్ఖలసీహవిక్కీళితఅఙ్కుసదిసాలోచనసఙ్ఖాతా వా ఆధారాదిభేదవసేన నానావిధా నయా నానానయా, నయా వా పాళిగతియో, తా చ పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిఆదివసేన సంకిలేసభాగియాదిలోకియాదితదుభయవోమిస్సకాదివసేన కుసలాదివసేన ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహాదివసేన సమయవిముత్తాదివసేన ఠపనాదివసేన కుసలమూలాదివసేన తికప్పట్ఠానాదివసేన చ నానప్పకారాతి నానానయా. తేహి నిపుణం సణ్హం సుఖుమన్తి నానానయనిపుణం. ఆసయోవ అజ్ఝాసయో, తే చ సస్సతాదిభేదేన, తత్థ చ అప్పరజక్ఖతాదిభేదేన అనేకే, అత్తజ్ఝాసయాదయో ఏవ వా సముట్ఠానం ఉప్పత్తిహేతు ఏతస్సాతి అనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం. అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నన్తి అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణం ఉపనేతబ్బాభావతో, సఙ్కాసనపకాసన-వివరణ-విభజన-ఉత్తానీకరణ-పఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి, అక్ఖర-పదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతన్తి వా అత్థో దట్ఠబ్బో.

వివిధపాటిహారియన్తి ఏత్థ పాటిహారియపదస్స వచనత్థం (ఉదా. అట్ఠ. ౧; ఇతివు. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧ దేవతాసంయుత్త) ‘‘పటిపక్ఖహరణతో, రాగాదికిలేసాపనయనతో చ పాటిహారియ’’న్తి వదన్తి, భగవతో పన పటిపక్ఖా రాగాదయో న సన్తి, యే హరితబ్బా. పుథుజ్జనానమ్పి విగతూపక్కిలేసే అట్ఠగుణసమన్నాగతే చిత్తే హతపటిపక్ఖే ఇద్ధివిధం పవత్తతి, తస్మా తత్థ పవత్తవోహారేన చ న సక్కా ఇధ ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వత్తుం. సచే పన మహాకారుణికస్స భగవతో వేనేయ్యగతా చ కిలేసా పటిపక్ఖా, తేసం హరణతో ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వుత్తం, ఏవం సతి యుత్తమేతం. అథ వా భగవతో చ సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పాటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన దిట్ఠిపకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తీతి. ‘‘పటీ’’తి వా అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮౫; చూళని. ౪) వియ, తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతూపక్కిలేసే చ కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పాటిహారియం, అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛా హరణం పాటిహారియం, ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో చ విగతూపక్కిలేసేన కతకిచ్చేన చ సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపక్కిలేసేసు పరసత్తానం ఉపకిలేసహరణాని హోన్తీతి పాటిహారియాని భవన్తి. పాటిహారియమేవ పాటిహారియం, పాటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనిసముదాయే భవం ఏకమేకం పాటిహారియన్తి వుచ్చతి. పాటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం, తస్మిం వా నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం. తస్స పన ఇద్ధిఆదిభేదేన విసయభేదేన చ బహువిధస్స భగవతో దేసనాయం లబ్భమానత్తా ఆహ ‘‘వివిధపాటిహారియ’’న్తి.

న అఞ్ఞథాతి భగవతో సమ్ముఖా సుతాకారతో న అఞ్ఞథాతి అత్థో, న పన భగవతో దేసితాకారతో. అచిన్తేయ్యానుభావా హి భగవతో దేసనా. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతు’’న్తి ఇదం వచనం సమత్థితం భవతి, ధారణబలదస్సనఞ్చ న విరుజ్ఝతి సుతాకారావిరజ్ఝనస్స అధిప్పేతత్తా. న హేత్థ అత్థన్తరతాపరిహారో ద్విన్నమ్పి అత్థానం ఏకవిసయత్తా. ఇతరథా థేరో భగవతో దేసనాయ సబ్బథా పటిగ్గహణే సమత్థో అసమత్థో చాతి ఆపజ్జేయ్యాతి.

‘‘యో పరో న హోతి, సో అత్తా’’తి ఏవం వుత్తాయ నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతాయ ససన్తతియా వత్తనతో తివిధోపి మే-సద్దో కిఞ్చాపి ఏకస్మింయేవ అత్థే దిస్సతి, కరణసమ్పదానసామినిద్దేసవసేన పన విజ్జమానం భేదం సన్ధాయాహ ‘‘మే-సద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతీ’’తి.

కిఞ్చాపి ఉపసగ్గో కిరియం విసేసేతి, జోతకభావతో పన సతిపి తస్మిం సుతసద్దో ఏవ తం తమత్థం వదతీతి అనుపసగ్గస్స సుతసద్దస్స అత్థుద్ధారే సఉపసగ్గస్స గహణం న విరుజ్ఝతీతి దస్సేన్తో ‘‘సఉపసగ్గో చ అనుపసగ్గో చా’’తిఆదిమాహ. అస్సాతి సుతసద్దస్స. కమ్మభావసాధనాని ఇధ సుతసద్దే సమ్భవన్తీతి వుత్తం ‘‘ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వా అత్థో’’తి. మయాతి అత్థే సతీతి యదా మే-సద్దస్స కత్తువసేన కరణనిద్దేసో, తదాతి అత్థో. మమాతి అత్థే సతీతి యదా సమ్బన్ధవసేన సామినిద్దేసో, తదా.

సుత-సద్దసన్నిధానే పయుత్తేన ఏవం-సద్దేన సవనకిరియాజోతకేన భవితబ్బన్తి వుత్తం ‘‘ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సన’’న్తి. ఆది-సద్దేన సమ్పటిచ్ఛనాదీనం పఞ్చద్వారికవిఞ్ఞాణానం తదభినీహటానఞ్చ మనోద్వారికవిఞ్ఞాణానం గహణం వేదితబ్బం. సబ్బేసమ్పి వాక్యానం ఏవ-కారత్థసహితత్తా ‘‘సుత’’న్తి ఏతస్స సుతమేవాతి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి. ఏతేన అవధారణేన నిరాసఙ్కతం దస్సేతి. యథా చ సుతం సుతమేవాతి నియమేతబ్బం, తం సమ్మా సుతం హోతీతి ఆహ ‘‘అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. అథ వా సద్దన్తరత్థాపోహనవసేన సద్దో అత్థం వదతీతి సుతన్తి అసుతం న హోతీతి అయమేతస్స అత్థోతి వుత్తం ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి. ఇమినా దిట్ఠాదివినివత్తనం కరోతి. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘న ఇదం మయా దిట్ఠం, న సయమ్భుఞాణేన సచ్ఛికతం, అథ ఖో సుతం, తఞ్చ ఖో సమ్మదేవా’’తి. తేనేవాహ – ‘‘అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. అవధారణత్థే వా ఏవం-సద్దే అయమత్థయోజనా కరీయతీతి తదపేక్ఖస్స సుత-సద్దస్స అయమత్థో వుత్తో ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి. తేనేవాహ ‘‘అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. సవనసద్దో చేత్థ కమ్మత్థో వేదితబ్బో ‘‘సుయ్యతీ’’తి.

ఏవం సవనహేతుసుణన్తపుగ్గలసవనవిసేసవసేన పదత్తయస్స ఏకేన పకారేన అత్థయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని పకారన్తరేహిపి తం దస్సేతుం ‘‘తథా ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్సాతి యా సా భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మస్సవనాకారేన పవత్తా మనోద్వారవిఞ్ఞాణవీథి, తస్సా. సా హి నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తితుం సమత్థా. తథా చ వుత్తం ‘‘సోతద్వారానుసారేనా’’తి. నానప్పకారేనాతి వక్ఖమానానం అనేకవిహితానం బ్యఞ్జనత్థగ్గహణానం నానాకారేన. ఏతేన ఇమిస్సా యోజనాయ ఆకారత్థో ఏవం-సద్దో గహితోతి దీపేతి. పవత్తిభావప్పకాసనన్తి పవత్తియా అత్థిభావప్పకాసనం. సుతన్తి ధమ్మప్పకాసనన్తి యస్మిం ఆరమ్మణే వుత్తప్పకారా విఞ్ఞాణవీథి నానప్పకారేన పవత్తా, తస్స ధమ్మత్తా వుత్తం, న సుతసద్దస్స ధమ్మత్థత్తా. వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటీకరణం ‘‘అయఞ్హేత్థా’’తిఆది. తత్థ విఞ్ఞాణవీథియాతి కరణత్థే కరణవచనం. మయాతి కత్తుఅత్థే.

ఏవన్తి నిద్దిసితబ్బప్పకాసనన్తి నిదస్సనత్థం ఏవం-సద్దం గహేత్వా వుత్తం నిదస్సేతబ్బస్స నిద్దిసితబ్బత్తాభావాభావతో. తేన ఏవం-సద్దేన సకలమ్పి సుత్తం పచ్చామట్ఠన్తి దస్సేతి. సుత-సద్దస్స కిరియాసద్దత్తా సవనకిరియాయ చ సాధారణవిఞ్ఞాణపబన్ధపటిబద్ధత్తా తత్థ చ పుగ్గలవోహారోతి వుత్తం ‘‘సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసన’’న్తి. న హి పుగ్గలవోహారరహితే ధమ్మపబన్ధే సవనకిరియా లబ్భతీతి.

యస్స చిత్తసన్తానస్సాతిఆదిపి ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా పురిమయోజనాయ అఞ్ఞథా అత్థయోజనం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ఆకారపఞ్ఞత్తీతి ఉపాదాపఞ్ఞత్తి ఏవ ధమ్మానం పవత్తిఆకారూపాదానవసేన తథా వుత్తా. సుతన్తి విసయనిద్దేసోతి సోతబ్బభూతో ధమ్మో సవనకిరియాకత్తుపుగ్గలస్స సవనకిరియావసేన పవత్తిట్ఠానన్తి కత్వా వుత్తం. చిత్తసన్తానవినిముత్తస్స పరమత్థతో కస్సచి కత్తు అభావేపి సద్దవోహారేన బుద్ధిపరికప్పితభేదవచనిచ్ఛాయ చిత్తసన్తానతో అఞ్ఞం వియ తంసమఙ్గిం కత్వా వుత్తం ‘‘చిత్తసన్తానేన తంసమఙ్గినో’’తి. సవనకిరియావిసయోపి సోతబ్బధమ్మో సవనకిరియావసేన పవత్తచిత్తసన్తానస్స ఇధ పరమత్థతో కత్తుభావతో, సవనవసేన చిత్తప్పవత్తియా ఏవ వా సవనకిరియాభావతో తంకిరియాకత్తు చ విసయో హోతీతి వుత్తం ‘‘తంసమఙ్గినో కత్తువిసయే’’తి. సుతాకారస్స చ థేరస్స సమ్మానిచ్ఛితభావతో ఆహ ‘‘గహణసన్నిట్ఠాన’’న్తి. ఏతేన వా అవధారణత్థం ఏవం-సద్దం గహేత్వా అయమత్థయోజనా కతాతి దట్ఠబ్బం.

పుబ్బే సుతానం నానావిహితానం సుత్తసఙ్ఖాతానం అత్థబ్యఞ్జనానం ఉపధారితరూపస్స ఆకారస్స నిదస్సనస్స, అవధారణస్స వా పకాసనసభావో ఏవం-సద్దోతి తదాకారాదిఉపధారణస్స పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతధమ్మపబన్ధబ్యాపారతాయ వుత్తం – ‘‘ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో’’తి. సవనకిరియా పన పుగ్గలవాదినోపి విఞ్ఞాణనిరపేక్ఖా నత్థీతి విసేసతో విఞ్ఞాణబ్యాపారోతి ఆహ ‘‘సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. ‘‘మే’’తి సద్దప్పవత్తియా ఏకన్తేనేవ సత్తవిసయత్తా విఞ్ఞాణకిచ్చస్స చ తత్థేవ సమోదహితబ్బతో ‘‘మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో’’తి వుత్తం. అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తివిజ్జమానపఞ్ఞత్తిసభావా యథాక్కమం ఏవం-సద్ద – సుత-సద్దానం అత్థాతి తే తథారూప-పఞ్ఞత్తి-ఉపాదానభూత-ధమ్మపబన్ధబ్యాపారభావేన దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో, సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. ఏత్థ చ కరణకిరియాకత్తుకమ్మవిసేసప్పకాసనవసేన పుగ్గలబ్యాపారవిసయపుగ్గలబ్యాపారనిదస్సనవసేన గహణాకారగాహకతబ్బిసయవిసేసనిద్దేసవసేన కత్తుకరణబ్యాపారకత్తునిద్దేసవసేన చ దుతియాదయో చతస్సో అత్థయోజనా దస్సితాతి దట్ఠబ్బం.

సబ్బస్సపి సద్దాధిగమనీయస్స అత్థస్స పఞ్ఞత్తిముఖేనేవ పటిపజ్జితబ్బత్తా సబ్బపఞ్ఞత్తీనఞ్చ విజ్జమానాదివసేన ఛసు పఞ్ఞత్తిభేదేసు అన్తోగధత్తా తేసు ‘‘ఏవ’’న్తిఆదీనం పఞ్ఞత్తీనం సరూపం నిద్ధారేన్తో ఆహ – ‘‘ఏవన్తి చ మేతి చా’’తిఆది. తత్థ ‘‘ఏవ’’న్తి చ ‘‘మే’’తి చ వుచ్చమానస్సత్థస్స ఆకారాదినో ధమ్మానం అసల్లక్ఖణభావతో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావోతి ఆహ – ‘‘సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. తత్థ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేనాతి భూతత్థఉత్తమత్థవసేన. ఇదం వుత్తం హోతి – యో మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతత్థో, అనుస్సవాదీహి గహేతబ్బో వియ అనుత్తమత్థో చ న హోతి, సో రూపసద్దాదిసభావో, రుప్పనానుభవనాదిసభావో వా అత్థో సచ్చికట్ఠో పరమత్థో చాతి వుచ్చతి, న తథా ‘‘ఏవం మే’’తి పదానం అత్థోతి. ఏతమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘కిఞ్హేత్థ త’’న్తిఆది వుత్తం. సుతన్తి పన సద్దాయతనం సన్ధాయాహ ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. తేనేవ హి ‘‘యఞ్హి తం ఏత్థ సోతేన ఉపలద్ధ’’న్తి వుత్తం, ‘‘సోతద్వారానుసారేన ఉపలద్ధ’’న్తి పన వుత్తే అత్థబ్యఞ్జనాదిసబ్బం లబ్భతి.

తం తం ఉపాదాయ వత్తబ్బతోతి సోతపథమాగతే ధమ్మే ఉపాదాయ తేసం ఉపధారితాకారాదినో పచ్చామసనవసేన ‘‘ఏవ’’న్తి, ససన్తతిపరియాపన్నే ఖన్ధే ఉపాదాయ ‘‘మే’’తి వత్తబ్బత్తాతి అత్థో. దిట్ఠాదిసభావరహితే సద్దాయతనే పవత్తమానోపి సుతవోహారో ‘‘దుతియం తతియ’’న్తిఆదికో వియ పఠమాదీని దిట్ఠముతవిఞ్ఞాతే అపేక్ఖిత్వావ పవత్తోతి ఆహ ‘‘దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో’’తి అసుతం న హోతీతి హి సుతన్తి పకాసితోయమత్థోతి. అత్తనా పటివిద్ధా సుత్తస్స పకారవిసేసా ‘‘ఏవ’’న్తి థేరేన పచ్చామట్ఠాతి ఆహ ‘‘అసమ్మోహం దీపేతీ’’తి. నానప్పకారపటివేధసమత్థో హోతీతి ఏతేన వక్ఖమానస్స సుత్తస్స నానప్పకారతం దుప్పటివిజ్ఝతఞ్చ దస్సేతి. సుతస్స అసమ్మోసం దీపేతీతి సుతాకారస్స యాథావతో దస్సియమానత్తా వుత్తం. అసమ్మోహేనాతి సమ్మోహాభావేన, పఞ్ఞాయ ఏవ వా సవనకాలసమ్భూతాయ తదుత్తరకాలపఞ్ఞాసిద్ధి. ఏవం అసమ్మోసేనాతి ఏత్థాపి వత్తబ్బం. బ్యఞ్జనానం పటివిజ్ఝితబ్బో ఆకారో నాతిగమ్భీరో, యథాసుతధారణమేవ తత్థ కరణీయన్తి సతియా బ్యాపారో అధికో, పఞ్ఞా తత్థ గుణీభూతాతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయా’’తిఆది ‘‘పఞ్ఞాయ పుబ్బఙ్గమా’’తి కత్వా. పుబ్బఙ్గమతా చేత్థ పధానతా ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧, ౨) వియ. పుబ్బఙ్గమతాయ వా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు ఆవజ్జనాదీనం వియ అప్పధానత్తే పఞ్ఞా పుబ్బఙ్గమా ఏతిస్సాతి అయమ్పి అత్థో యుజ్జతి. ఏవం సతిపుబ్బఙ్గమాయాతి ఏత్థాపి వుత్తనయానుసారేన యథాసమ్భవమత్థో వేదితబ్బో. అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్సాతి అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణస్స, సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి, అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతస్సాతి వా అత్థో దట్ఠబ్బో.

యోనిసోమనసికారం దీపేతి ఏవం-సద్దేన వుచ్చమానానం ఆకారనిదస్సనావధారణత్థానం అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయత్తాతి అధిప్పాయో. అవిక్ఖేపం దీపేతీతి ‘‘మూలపరియాయం కత్థ భాసిత’’న్తిఆదిపుచ్ఛావసేన పకరణప్పత్తస్స వక్ఖమానస్స సుత్తస్స సవనం సమాధానమన్తరేన న సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం. విక్ఖిత్తచిత్తస్సాతిఆది తస్సేవత్థస్స సమత్థనవసేన వుత్తం. సబ్బసమ్పత్తియాతి అత్థబ్యఞ్జనదేసకపయోజనాదిసమ్పత్తియా. అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయేహి వియ ఆకారనిదస్సనావధారణత్థేహి యోనిసోమనసికారస్స, సద్ధమ్మస్సవనేన వియ చ అవిక్ఖేపస్స యథా యోనిసోమనసికారేన ఫలభూతేన అత్తసమ్మాపణిధిపుబ్బేకతపుఞ్ఞతానం సిద్ధి వుత్తా తదవినాభావతో, ఏవం అవిక్ఖేపేన ఫలభూతేన కారణభూతానం సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయానం సిద్ధి దస్సేతబ్బా సియా అస్సుతవతో సప్పురిసూపనిస్సయరహితస్స చ తదభావతో. న హి విక్ఖిత్తచిత్తోతిఆదినా సమత్థనవచనేన పన అవిక్ఖేపేన కారణభూతేన సప్పురిసూపనిస్సయేన చ ఫలభూతస్స సద్ధమ్మస్సవనస్స సిద్ధి దస్సితా. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో సియా – సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయా న ఏకన్తేన అవిక్ఖేపస్స కారణం బాహిరఙ్గత్తా, అవిక్ఖేపో పన సప్పురిసూపనిస్సయో వియ సద్ధమ్మస్సవనస్స ఏకన్తకారణన్తి. ఏవమ్పి అవిక్ఖేపేన సప్పురిసూపనిస్సయసిద్ధిజోతనా న సమత్థితావ, నో న సమత్థితా విక్ఖిత్తచిత్తానం సప్పురిసపయిరుపాసనాభావస్స అత్థసిద్ధత్తా. ఏత్థ చ పురిమం ఫలేన కారణస్స సిద్ధిదస్సనం నదీపూరేన వియ ఉపరి వుట్ఠిసబ్భావస్స, దుతియం కారణేన ఫలస్స సిద్ధిదస్సనం దట్ఠబ్బం ఏకన్తవస్సినా వియ మేఘవుట్ఠానేన వుట్ఠిప్పవత్తియా.

భగవతో వచనస్స అత్థబ్యఞ్జనపభేదపరిచ్ఛేదవసేన సకలసాసనసమ్పత్తిఓగాహనాకారో నిరవసేసపరహితపారిపూరికారణన్తి వుత్తం ‘‘ఏవం భద్దకో ఆకారో’’తి. యస్మా న హోతీతి సమ్బన్ధో. పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిన్తి అత్తసమ్మాపణిధిపుబ్బేకతపుఞ్ఞతాసఙ్ఖాతం గుణద్వయం. అపరాపరవుత్తియా చేత్థ చక్కభావో, చరన్తి ఏతేహి సత్తా సమ్పత్తిభవేసూతి వా. యే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౩౧). పురిమపచ్ఛిమభావో చేత్థ దేసనాక్కమవసేన దట్ఠబ్బో. పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియాతి పచ్ఛిమచక్కద్వయస్స అత్థితాయ. సమ్మాపణిహితత్తో పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞో సుద్ధాసయో హోతి తదసుద్ధిహేతూనం కిలేసానం దూరీభావతోతి ఆహ – ‘‘ఆసయసుద్ధి సిద్ధా హోతీ’’తి. తథా హి వుత్తం ‘‘సమ్మాపణిహితం చిత్తం, సేయ్యసో నం తతో కరే’’తి (ధ. ప. ౪౩), ‘‘కతపుఞ్ఞోసి త్వం ఆనన్ద, పధానమనుయుఞ్జ, ఖిప్పం హోహిసి అనాసవో’’తి (దీ. ని. ౨.౨౦౭) చ. తేనేవాహ ‘‘ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధీ’’తి. పయోగసుద్ధియాతి యోనిసోమనసికారపుబ్బఙ్గమస్స ధమ్మస్సవనపయోగస్స విసదభావేన. తథా చాహ ‘‘ఆగమబ్యత్తిసిద్ధీ’’తి. సబ్బస్స వా కాయవచీపయోగస్స నిద్దోసభావేన. పరిసుద్ధకాయవచీపయోగో హి విప్పటిసారాభావతో అవిక్ఖిత్తచిత్తో పరియత్తియం విసారదో హోతీతి.

నానప్పకారపటివేధదీపకేనాతిఆదినా అత్థబ్యఞ్జనేసు థేరస్స ఏవంసద్దసుత-సద్దానం అసమ్మోహాసమ్మోసదీపనతో చతుపటిసమ్భిదావసేన అత్థయోజనం దస్సేతి. తత్థ సోతబ్బభేదపటివేధదీపకేనాతి ఏతేన అయం సుత-సద్దో ఏవం-సద్దసన్నిధానతో, వక్ఖమానాపేక్ఖాయ వా సామఞ్ఞేనేవ సోతబ్బధమ్మవిసేసం ఆమసతీతి దస్సేతి. మనోదిట్ఠికరణా పరియత్తిధమ్మానం అనుపేక్ఖనసుప్పటివేధా విసేసతో మనసికారపటిబద్ధాతి తే వుత్తనయేన యోనిసోమనసికారదీపకేన ఏవంసద్దేన యోజేత్వా, సవనధారణవచీపరిచయా పరియత్తిధమ్మానం విసేసేన సోతావధానపటిబద్ధాతి తే అవిక్ఖేపదీపకేన సుత-సద్దేన యోజేత్వా దస్సేన్తో సాసనసమ్పత్తియా ధమ్మస్సవనే ఉస్సాహం జనేతి. తత్థ ధమ్మాతి పరియత్తిధమ్మా. మనసానుపేక్ఖితాతి ‘‘ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా, ఏత్తకా ఏత్థ అనుసన్ధియో’’తిఆదినా నయేన మనసా అను అను పేక్ఖితా. దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్ఝానక్ఖన్తిభూతాయ, ఞాతపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ వా దిట్ఠియా తత్థ తత్థ వుత్తరూపారూపధమ్మే ‘‘ఇతి రూపం, ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా సుట్ఠు వవత్థపేత్వా పటివిద్ధా.

సకలేన వచనేనాతి పుబ్బే తీహి పదేహి విసుం విసుం యోజితత్తా వుత్తం. అత్తనో అదహన్తోతి ‘‘మమేద’’న్తి అత్తని అట్ఠపేన్తో. అసప్పురిసభూమిన్తి అకతఞ్ఞుతం ‘‘ఇధేకచ్చో పాపభిక్ఖు తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం పరియాపుణిత్వా అత్తనో దహతీ’’తి (పారా. ౧౯౫) ఏవం వుత్తం అనరియవోహారావత్థం, సా ఏవ అనరియవోహారావత్థా అసద్ధమ్మో. నను చ ఆనన్దత్థేరస్స ‘‘మమేదం వచన’’న్తి అధిమానస్స, మహాకస్సపత్థేరాదీనఞ్చ తదాసఙ్కాయ అభావతో అసప్పురిసభూమిసమతిక్కమాదివచనం నిరత్థకన్తి? నయిదమేవం ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి వదన్తేన అయమ్పి అత్థో విభావితోతి దస్సనతో. కేచి పన ‘‘దేవతానం పరివితక్కాపేక్ఖం తథావచనన్తి ఏదిసీ చోదనా అనవకాసావా’’తి వదన్తి. తస్మిం కిర ఖణే ఏకచ్చానం దేవతానం ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘భగవా చ పరినిబ్బుతో, అయఞ్చ ఆయస్మా దేసనాకుసలో, ఇదాని ధమ్మం దేసేతి సక్యకులప్పసుతో తథాగతస్స భాతా చూళపితుపుత్తో, కిం ను ఖో సయం సచ్ఛికతం ధమ్మం దేసేతి, ఉదాహు భగవతోయేవ వచనం యథాసుత’’న్తి. ఏవం తదాసఙ్కితప్పకారతో అసప్పురిసభూమిసమోక్కమాదితో అతిక్కమాది విభావితన్తి. అప్పేతీతి నిదస్సేతి. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేసు యథారహం సత్తే నేతీతి నేత్తి, ధమ్మోయేవ నేత్తి ధమ్మనేత్తి.

దళ్హతరనివిట్ఠా విచికిచ్ఛా కఙ్ఖా. నాతిసంసప్పనా మతిభేదమత్తా విమతి. అస్సద్ధియం వినాసేతి భగవతా దేసితత్తా, సమ్ముఖావస్స పటిగ్గహితత్తా, ఖలితదురుత్తాదిగహణదోసాభావతో చ. ఏత్థ చ పఠమాదయో తిస్సో అత్థయోజనా ఆకారాదిఅత్థేసు అగ్గహితవిసేసమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా దస్సితా, తతో పరా చతస్సో ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా విభావితా, పచ్ఛిమా పన తిస్సో యథాక్కమం ఆకారత్థం నిదస్సనత్థం అవధారణత్థఞ్చ ఏవం-సద్దం గహేత్వా యోజితాతి దట్ఠబ్బం.

ఏక-సద్దో అఞ్ఞసేట్ఠాసహాయసఙ్ఖ్యాదీసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭) అఞ్ఞత్థే దిస్సతి, ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౨౮) సేట్ఠత్థే, ‘‘ఏకో వూపకట్ఠో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౦౫) అసహాయే, ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు సఙ్ఖ్యాయం. ఇధాపి సఙ్ఖ్యాయన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో’’తి. కాలఞ్చ సమయఞ్చాతి యుత్తకాలఞ్చ పచ్చయసామగ్గిఞ్చ ఖణోతి ఓకాసో. తథాగతుప్పాదాదికో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో తప్పచ్చయపటిలాభహేతుత్తా. ఖణో ఏవ చ సమయో. యో ‘‘ఖణో’’తి చ ‘‘సమయో’’తి చ వుచ్చతి, సో ఏకోవాతి హి అత్థో మహాసమయోతి మహాసమూహో. సమయోపి ఖోతి సిక్ఖాపదపూరణస్స హేతుపి. సమయప్పవాదకేతి దిట్ఠిప్పవాదకే. తత్థ హి నిసిన్నా తిత్థియా అత్తనో అత్తనో సమయం పవదన్తీతి. అత్థాభిసమయాతి హితపటిలాభా. అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, అభిసమయో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి పీళనాదీని అభిసమేతబ్బభావేన ఏకీభావం ఉపనేత్వా వుత్తాని. అభిసమయస్స వా పటివేధస్స విసయభూతో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి. తానేవ తథా ఏకత్తేన వుత్తాని. తత్థ పీళనం దుక్ఖసచ్చస్స తంసమఙ్గినో హింసనం అవిప్ఫారికతాకరణం. సన్తాపో దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తాపనం పరిదహనం.

తత్థ సహకారీకారణం సన్నిజ్ఝం సమేతి సమవేతీతి సమయో, సమవాయో. సమేతి సమాగచ్ఛతి మగ్గబ్రహ్మచరియం ఏత్థ తదాధారపుగ్గలేహీతి సమయో, ఖణో. సమేతి ఏత్థ, ఏతేన వా సంగచ్ఛతి సత్తో, సభావధమ్మో వా సహజాతాదీహి ఉప్పాదాదీహి వాతి సమయో, కాలో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం కరణం వియ చ కప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరీయతీతి. సమం, సహ వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమయో, సమూహో యథా ‘‘సముదాయో’’తి. అవయవసహావట్ఠానమేవ హి సమూహోతి. అవసేసపచ్చయానం సమాగమే ఏతి ఫలం ఏతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతి చాతి సమయో, హేతు యథా ‘‘సముదయో’’తి. సమేతి సంయోజనభావతో సమ్బన్ధో ఏతి అత్తనో విసయే పవత్తతి, దళ్హగ్గహణభావతో వా సంయుత్తా అయన్తి పవత్తన్తి సత్తా యథాభినివేసం ఏతేనాతి సమయో, దిట్ఠి; దిట్ఠిసఞ్ఞోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తీతి. సమితి సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో, పటిలాభో. సమయనం, సమ్మా వా అయనం అపగమోతి సమయో, పహానం. అభిముఖం ఞాణేన సమ్మా ఏతబ్బో అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతో సభావో. అభిముఖభావేన సమ్మా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతసభావావబోధో. ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే సమయ-సద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా. సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారే అభిసమయసద్దస్స ఉదాహరణం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అస్సాతి సమయసద్దస్స. కాలో అత్థో సమవాయాదీనం అత్థానం ఇధ అసమ్భవతో, దేసదేసకపరిసానం వియ సుత్తస్స నిదానభావేన కాలస్స అపదిసితబ్బతో చ.

కస్మా పనేత్థ అనియమితవసేనేవ కాలో నిద్దిట్ఠో, న ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమేత్వాతి? ఆహ – ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమం అకత్వా సమయసద్దస్స వచనేన అయమ్పి గుణో లద్ధో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘యే వా ఇమే’’తిఆదిమాహ. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతీతి. తత్థ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో దేవసికం ఝానఫలసమాపత్తీహి వీతినామనకాలో, విసేసతో సత్తసత్తాహాని. సుప్పకాసాతి దససహస్సిలోకధాతుసంకమ్పనఓభాసపాతుభావాదీహి పాకటా. యథావుత్తభేదేసు ఏవ సమయేసు ఏకదేసం పకారన్తరేహి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘యో చాయ’’న్తిఆదిమాహ. తథా హి ఞాణకిచ్చసమయో అత్తహితపటిపత్తిసమయో చ అభిసమ్బోధిసమయో, అరియతుణ్హీభావసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో, కరుణాకిచ్చపరహితపటిపత్తిధమ్మికథాసమయో దేసనాసమయో ఏవ.

కరణవచనేన నిద్దేసో కతోతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి అభిధమ్మతదఞ్ఞసుత్తపదవినయేసు. తథాతి భుమ్మకరణేహి. అధికరణత్థో ఆధారత్థో. భావో నామ కిరియా, తాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం. తత్థ యథా కాలో సభావధమ్మపరిచ్ఛిన్నో సయం పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి ఆధారభావేన పఞ్ఞాతో తఙ్ఖణప్పవత్తానం తతో పుబ్బే పరతో చ అభావతో ‘‘పుబ్బణ్హే జాతో, సాయన్హే గచ్ఛతీ’’తి చ ఆదీసు, సమూహో చ అవయవవినిముత్తో అవిజ్జమానోపి కప్పనామత్తసిద్ధో అవయవానం ఆధారభావేన పఞ్ఞాపీయతి ‘‘రుక్ఖే సాఖా, యవరాసియం సమ్భూతో’’తిఆదీసు, ఏవం ఇధాపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అధికరణఞ్హి…పే… ధమ్మాన’’న్తి. యస్మిం కాలే ధమ్మపుఞ్జే వా కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మిం ఏవ కాలే ధమ్మపుఞ్జే చ ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి అయఞ్హి తత్థ అత్థో. యథా చ ‘‘గావీసు దుయ్హమానాసు గతో, దుద్ధాసు ఆగతో’’తి దోహనకిరియాయ గమనకిరియా లక్ఖీయతి, ఏవం ఇధాపి ‘‘యస్మిం సమయే, తస్మిం సమయే’’తి చ వుత్తే ‘‘సతీ’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయమానో ఏవ హోతి పదత్థస్స సత్తావిరహాభావతోతి సమయస్స సత్తాకిరియాయ చిత్తస్స ఉప్పాదకిరియా ఫస్సాదీనం భవనకిరియా చ లక్ఖీయతి. యస్మిం సమయేతి యస్మిం నవమే ఖణే, యస్మిం యోనిసోమనసికారాదిహేతుమ్హి, పచ్చయసమవాయే వా సతి కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ ఖణే, హేతుమ్హి, పచ్చయసమవాయే వా ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి ఉభయత్థ సమయసద్దే భుమ్మనిద్దేసో కతో లక్ఖణభూతభావయుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఖణ…పే… లక్ఖీయతీ’’తి.

హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి ‘‘అన్నేన వసతి, అజ్ఝేనేన వసతి, ఫరసునా ఛిన్దతి, కుదాలేన ఖణతీ’’తిఆదీసు వియ. వీతిక్కమఞ్హి సుత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా ఓతిణ్ణవత్థుకం పుగ్గలం పటిపుచ్ఛిత్వా విగరహిత్వా చ తం తం వత్థుం ఓతిణ్ణకాలం అనతిక్కమిత్వా తేనేవ కాలేన సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞపేన్తో భగవా విహరతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో తతియపారాజికాదీసు వియ.

అచ్చన్తమేవ ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ దేసనానిట్ఠానం పరహితపటిపత్తిసఙ్ఖాతేన కరుణావిహారేన. తదత్థజోతనత్థన్తి అచ్చన్తసంయోగత్థజోతనత్థం. ఉపయోగవచననిద్దేసో కతో యథా ‘‘మాసం అజ్ఝేతీ’’తి.

పోరాణాతి అట్ఠకథాచరియా. అభిలాపమత్తభేదోతి వచనమత్తేన విసేసో. తేన సుత్తవినయేసు విభత్తిబ్యత్తయో కతోతి దస్సేతి.

సేట్ఠన్తి సేట్ఠవాచకం వచనం ‘‘సేట్ఠ’’న్తి వుత్తం సేట్ఠగుణసహచరణతో. తథా ఉత్తమన్తి ఏత్థాపి. గారవయుత్తోతి గరుభావయుత్తో గరుగుణయోగతో, గరుకరణారహతాయ వా గారవయుత్తో. వుత్తోయేవ, న పన ఇధ వత్తబ్బో విసుద్ధిమగ్గస్స ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ ఏకదేసభావతోతి అధిప్పాయో.

అపరో నయో (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧; సారత్థ. టీ. ౧.వినయానిసంసకథావణ్ణనా; విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪౪; ఇతివు. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా) – భాగవాతి భగవా, భతవాతి భగవా, భాగే వనీతి భగవా, భగే వనీతి భగవా, భత్తవాతి భగవా, భగే వమీతి భగవా, భాగే వమీతి భగవా.

భగవా భతవా భాగే, భగే చ వని భత్తవా;

భగే వమి తథా భాగే, వమీతి భగవా జినో.

తత్థ కథం భాగవాతి భగవా? యే తే సీలాదయో ధమ్మక్ఖన్ధా గుణభాగా గుణకోట్ఠాసా, తే అనఞ్ఞసాధారణా నిరతిసయా తథాగతస్స అత్థి ఉపలబ్భన్తి. తథా హిస్స సీలం, సమాధి, పఞ్ఞా, విముత్తి, విముత్తిఞాణదస్సనం, హిరీ, ఓత్తప్పం, సద్ధా, వీరియం, సతి సమ్పజఞ్ఞం, సీలవిసుద్ధి, దిట్ఠివిసుద్ధి, సమథో, విపస్సనా, తీణి కుసలమూలాని, తీణి సుచరితాని, తయో సమ్మావితక్కా, తిస్సో అనవజ్జసఞ్ఞా, తిస్సో ధాతుయో, చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, చత్తారో అరియమగ్గా, చత్తారి అరియఫలాని, చతస్సో పటిసమ్భిదా, చతుయోనిపటిచ్ఛేదకఞాణం, చత్తారో అరియవంసా, చత్తారి వేసారజ్జఞాణాని, పఞ్చ పధానియఙ్గాని, పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధి, పఞ్చఞాణికో సమ్మాసమాధి, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, పఞ్చ నిస్సారణీయా ధాతుయో, పఞ్చ విముత్తాయతనఞాణాని, పఞ్చ విముత్తిపరిపాచనీయా సఞ్ఞా, ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని, ఛ గారవా, ఛ నిస్సారణీయా ధాతుయో, ఛ సతతవిహారా, ఛ అనుత్తరియాని, ఛ నిబ్బేధభాగియా సఞ్ఞా, ఛ అభిఞ్ఞా, ఛ అసాధారణఞాణాని, సత్త అపరిహానియా ధమ్మా, సత్త అరియధమ్మా, సత్త అరియధనాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, సత్త సప్పురిసధమ్మా, సత్త నిజ్జరవత్థూని, సత్త సఞ్ఞా, సత్త దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలదేసనా, సత్త ఖీణాసవబలదేసనా, అట్ఠ పఞ్ఞాపటిలాభహేతుదేసనా, అట్ఠ సమ్మత్తాని, అట్ఠ లోకధమ్మాతిక్కమా, అట్ఠ ఆరమ్భవత్థూని, అట్ఠ అక్ఖణదేసనా, అట్ఠ మహాపురిసవితక్కా, అట్ఠ అభిభాయతనదేసనా, అట్ఠ విమోక్ఖా, నవ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా, నవ పారిసుద్ధిపధానియఙ్గాని, నవ సత్తావాసదేసనా, నవ ఆఘాతపటివినయా, నవ సఞ్ఞా, నవ నానత్తా, నవ అనుపుబ్బవిహారా, దస నాథకరణా ధమ్మా, దస కసిణాయతనాని, దస కుసలకమ్మపథా, దస సమ్మత్తాని, దస అరియవాసా, దస అసేక్ఖధమ్మా, దస తథాగతబలాని, ఏకాదస మేత్తానిసంసా, ద్వాదస ధమ్మచక్కాకారా, తేరస ధుతగుణా, చుద్దస బుద్ధఞాణాని, పఞ్చదస విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా, సోళసవిధా ఆనాపానస్సతి, సోళస అపరన్తపనీయా ధమ్మా, అట్ఠారస బుద్ధధమ్మా, ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని, చతుచత్తాలీస ఞాణవత్థూని, పఞ్ఞాస ఉదయబ్బయఞాణాని, పరోపణ్ణాస కుసలధమ్మా, సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూని, చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖాసమాపత్తిసఞ్చారిమహావజిరఞాణం, అనన్తనయసమన్తపట్ఠానపవిచయపచ్చవేక్ఖణదేసనాఞాణాని తథా అనన్తాసు లోకధాతూసు అనన్తానం సత్తానం ఆసయాదివిభావనఞాణాని చాతి ఏవమాదయో అనన్తాపరిమాణభేదా అనఞ్ఞసాధారణా నిరతిసయా గుణభాగా గుణకోట్ఠాసా సంవిజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తి, తస్మా యథావుత్తవిభాగా గుణభాగా అస్స అత్థీతి ‘‘భాగవా’’తి వత్తబ్బే ఆ-కారస్స రస్సత్తం కత్వా ‘‘భగవా’’తి వుత్తో. ఏవం తావ భాగవాతి భగవా.

యస్మా సీలాదయో సబ్బే, గుణభాగా అసేసతో;

విజ్జన్తి సుగతే తస్మా, భగవాతి పవుచ్చతీతి.

కథం భతవాతి భగవా? యే తే సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నేహి మనుస్సత్తాదికే అట్ఠ ధమ్మే సమోధానేత్వా సమ్మాసమ్బోధియా కతమహాభినీహారేహి మహాబోధిసత్తేహి పరిపూరితబ్బా దానపారమీ, సీల, నేక్ఖమ్మ, పఞ్ఞా, వీరియ, ఖన్తి, సచ్చ, అధిట్ఠాన, మేత్తా, ఉపేక్ఖాపారమీతి దస పారమియో దస ఉపపారమియో దస పరమత్థపారమియోతి సమతింస పారమియో, దానాదీని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని, సచ్చాదీని చత్తారి అధిట్ఠానాని, అఙ్గపరిచ్చాగో నయనధనరజ్జపుత్తదారపరిచ్చాగోతి పఞ్చ మహాపరిచాగా, పుబ్బయోగో, పుబ్బచరియా, ధమ్మక్ఖానం, ఞాతత్థచరియా, లోకత్థచరియా, బుద్ధిచరియాతి ఏవమాదయో, సఙ్ఖేపతో వా సబ్బే పుఞ్ఞఞాణసమ్భారా బుద్ధకరధమ్మా, తే మహాభినీహారతో పట్ఠాయ కప్పానం సతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖేయ్యాని యథా హానభాగియా సంకిలేసభాగియా ఠితిభాగియా వా న హోన్తి, అథ ఖో ఉత్తరుత్తరి విసేసభాగియావ హోన్తి, ఏవం సక్కచ్చం నిరన్తరం అనవసేసతో భతా సమ్భతా అస్స అత్థీతి ‘‘భతవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుత్తో నిరుత్తినయేన త-కారస్స గ-కారం కత్వా. అథ వా భతవాతి తేయేవ యథావుత్తే బుద్ధకరధమ్మే వుత్తనయేనేవ భరి సమ్భరి, పరిపూరేసీతి అత్థో. ఏవమ్పి భతవాతి భగవా.

సమ్మాసమ్బోధియా సబ్బే, దానపారమిఆదికే;

సమ్భారే భతవా నాథో, తేనాపి భగవా మతోతి.

కథం భాగే వనీతి భగవా? యే తే చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా దేవసికం వళఞ్జనకసమాపత్తిభాగా, తే అనవసేసతో లోకహితత్థం అత్తనో చ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం నిచ్చకప్పం వని భజి సేవి బహులమకాసీతి భాగే వనీతి భగవా. అథ వా అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మేసు కుసలాదీసు ఖన్ధాదీసు చ యే తే పరిఞ్ఞేయ్యాదివసేన సఙ్ఖేపతో వా చతుబ్బిధా అభిసమయభాగా, విత్థారతో పన ‘‘చక్ఖు పరిఞ్ఞేయ్యం సోతం…పే… జరామరణం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౨౧) అనేకే పరిఞ్ఞేయ్యభాగా, ‘‘చక్ఖుస్స సముదయో పహాతబ్బో…పే… జరామరణస్స సముదయో పహాతబ్బో’’తిఆదినా పహాతబ్బభాగా, ‘‘చక్ఖుస్స నిరోధో…పే… జరామరణస్స నిరోధో సచ్ఛికాతబ్బో’’తిఆదినా సచ్ఛికాతబ్బభాగా, ‘‘చక్ఖుస్స నిరోధగామినీ పటిపదా’’తిఆదినా, ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా చ అనేకభేదా భావేతబ్బభాగా చ ధమ్మా, తే సబ్బే వని భజి యథారహం గోచరభావనాసేవనానం వసేన సేవి. ఏవమ్పి భాగే వనీతి భగవా. అథ వా ‘‘యే ఇమే సీలాదయో ధమ్మక్ఖన్ధా సావకేహి సాధారణా గుణభాగా గుణకోట్ఠాసా, కిన్తి ను ఖో తే వినేయ్యసన్తానేసు పతిట్ఠపేయ్య’’న్తి మహాకరుణాయ వని అభిపత్థయి, సా చస్స అభిపత్థనా యథాధిప్పేతఫలావహా అహోసి. ఏవమ్పి భాగే వనీతి భగవా.

యస్మా ఞేయ్యసమాపత్తిగుణభాగే అసేసతో;

భజి పత్థయి సత్తానం, హితాయ భగవా తతోతి.

కథం భగే వనీతి భగవా? సమాసతో తావ కతపుఞ్ఞేహి పయోగసమ్పన్నేహి యథావిభవం భజీయన్తీతి భగా, లోకియలోకుత్తరా సమ్పత్తియో. తత్థ లోకియే తావ తథాగతో సమ్బోధితో పుబ్బే బోధిసత్తభూతో పరముక్కంసగతే వని భజి సేవి, యత్థ పతిట్ఠాయ నిరవసేసతో బుద్ధకరధమ్మే సమన్నానేన్తో బుద్ధధమ్మే పరిపాచేసి, బుద్ధభూతో పన తే నిరవజ్జసుఖూపసంహితే అనఞ్ఞసాధారణే లోకుత్తరేపి వని భజి సేవి, విత్థారతో పన పదేసరజ్జఇస్సరియచక్కవత్తిసమ్పత్తి-దేవరజ్జసమ్పత్తిఆదివసేన- ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తిఞాణదస్సన-మగ్గభావనాఫలసచ్ఛి- కిరియాది-ఉత్తరిమనుస్సధమ్మవసేన చ అనేకవిహితే అనఞ్ఞసాధారణే భగే వని భజి సేవి. ఏవమ్పి భగే వనీతి భగవా.

యా తా సమ్పత్తియో లోకే, యా చ లోకుత్తరా పుథు;

సబ్బా తా భజి సమ్బుద్ధో, తస్మాపి భగవా మతోతి.

కథం భత్తవాతి భగవా? భత్తా దళ్హభత్తికా అస్స బహూ అత్థీతి భత్తవా. తథాగతో హి మహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిఅపరిమితనిరుపమపభావగుణవిసేససమఙ్గిభావతో సబ్బసత్తుత్తమో, సబ్బానత్థపరిహారపుబ్బఙ్గమాయ నిరవసేసహితసుఖవిధానతప్పరాయ నిరతిసయాయ పయోగసమ్పత్తియా సదేవమనుస్సాయ పజాయ అచ్చన్తూపకారితాయ ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణ-అసీతిఅనుబ్యఞ్జన-బ్యామప్పభాదిఅనఞ్ఞసాధారణ- విసేసపటిమణ్డిత-రూపకాయతాయ యథాభుచ్చ-గుణాధిగతేన ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినయప్పవత్తేన లోకత్తయబ్యాపినా సువిపులేన సువిసుద్ధేన చ థుతిఘోసేన సమన్నాగతత్తా ఉక్కంసపారమిప్పత్తాసు అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠిఆదీసు సుప్పతిట్ఠితభావతో దసబలచతువేసారజ్జాదినిరతిసయగుణవిసేస-సమఙ్గిభావతో చ రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో, ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో, లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో, ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నోతి ఏవం చతుప్పమాణికే లోకసన్నివాసే సబ్బథాపి పసాదావహభావేన సమన్తపాసాదికత్తా అపరిమాణానం సత్తానం సదేవమనుస్సానం ఆదరబహుమానగారవాయతనతాయ పరమపేమసమ్భత్తిట్ఠానం. యే తస్స ఓవాదే పతిట్ఠితా అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా హోన్తి, కేనచి అసంహారియా తేసం పసాదభత్తి సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా. తథా హి తే అత్తనో జీవితపరిచ్చాగేపి తత్థ పసాదం న పరిచ్చజన్తి, తస్స వా ఆణం దళ్హభత్తిభావతో. తేనేవాహ –

‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో;

కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతీ’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౮);

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహాసముద్దో ఠితధమ్మో వేలం నాతివత్తతి, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యం మయా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం మమ సావకా జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తీ’’తి (అ. ని. ౮.౨౦; ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౫) చ.

ఏవం భత్తవాతి భగవా నిరుత్తినయేన ఏకస్స త-కారస్స లోపం కత్వా ఇతరస్స గ-కారం కత్వా.

గుణాతిసయయుత్తస్స, యస్మా లోకహితేసినో;

సమ్భత్తా బహవో సత్థు, భగవా తేన వుచ్చతీతి.

కథం భగే వమీతి భగవా? యస్మా తథాగతో బోధిసత్తభూతోపి పురిమాసు జాతీసు పారమియో పూరేన్తో భగసఙ్ఖాతం సిరిం ఇస్సరియం యసఞ్చ వమి, ఉగ్గిరి, ఖేళపిణ్డం వియ అనపేక్ఖో ఛడ్డయి; పచ్ఛిమత్తభావేపి హత్థాగతం చక్కవత్తిసిరిం దేవలోకాధిపచ్చసదిసం చతుదీపిస్సరియం చక్కవత్తిసమ్పత్తిసన్నిస్సయం సత్తరతనసముజ్జలం యసఞ్చ తిణాయపి అమఞ్ఞమానో నిరపేక్ఖో పహాయ అభినిక్ఖమిత్వా సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, తస్మా ఇమే సిరిఆదికే భగే వమీతి భగవా. అథ వా భాని నామ నక్ఖత్తాని, తేహి సమం గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి భగా, సినేరుయుగన్ధరఉత్తరకురుహిమవన్తాదిభాజనలోకవిసేససన్నిస్సయా సోభా కప్పట్ఠియభావతో, తేపి భగే వమి తన్నివాసిసత్తావాససమతిక్కమనతో, తప్పటిబద్ధఛన్దరాగపహానేన పజహీతి. ఏవమ్పి భగే వమీతి భగవా.

చక్కవత్తిసిరిం యస్మా, యసం ఇస్సరియం సుఖం;

పహాసి లోకచిత్తఞ్చ, సుగతో భగవా తతోతి.

కథం భాగే వమీతి భగవా? భాగా నామ సభాగధమ్మకోట్ఠాసా, తే ఖన్ధాయతనధాతాదివసేన, తత్థాపి రూపవేదనాదివసేన, పథవియాదిఅతీతాదివసేన చ అనేకవిధా. తే భగవా సబ్బం పపఞ్చం సబ్బం యోగం సబ్బం గన్థం సబ్బం సంయోజనం సముచ్ఛిన్దిత్వా అమతం ధాతుం సమధిగచ్ఛన్తో వమి ఉగ్గిరి, అనపేక్ఖో ఛడ్డయి న పచ్చాగమి. తథా హేస ‘‘సబ్బత్థమేవ పథవిం ఆపం తేజం వాయం, చక్ఖుం సోతం ఘానం జివ్హం కాయం మనం, రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే ధమ్మే, చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం, చక్ఖుసమ్ఫస్సం…పే… మనోసమ్ఫస్సం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం చేతనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం చేతనం, రూపతణ్హం…పే… ధమ్మతణ్హం, రూపవితక్కం…పే… ధమ్మవితక్కం, రూపవిచారం…పే… ధమ్మవిచార’’న్తిఆదినా అనుపదధమ్మవిభాగవసేనపి సబ్బేవ ధమ్మకోట్ఠాసే అనవసేసతో వమి ఉగ్గిరి, అనపేక్ఖపరిచ్చాగేన ఛడ్డయి. వుత్తం హేతం ‘‘యం తం, ఆనన్ద, చత్తం వన్తం ముత్తం పహీనం పటినిస్సట్ఠం, తం తథాగతో పున పచ్చాగమిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౮౩). ఏవమ్పి భాగే వమీతి భగవా. అథ వా భాగే వమీతి సబ్బేపి కుసలాకుసలే సావజ్జానవజ్జే హీనపణీతే కణ్హసుక్కసప్పటిభాగే ధమ్మే అరియమగ్గఞాణముఖేన వమి ఉగ్గిరి అనపేక్ఖో పరిచ్చజి పజహి, పరేసఞ్చ తథత్తాయ ధమ్మం దేసేసి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘ధమ్మాపి వో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా, పగేవ అధమ్మా (మ. ని. ౧.౨౪౦), కుల్లూపమం వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి నిత్థరణత్థాయ, నో గహణత్థాయా’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨౪౦). ఏవమ్పి భాగే వమీతి భగవా.

ఖన్ధాయతనధాతాది-ధమ్మభాగామహేసినా;

కణ్హసుక్కా యతో వన్తా, తతోపి భగవా మతోతి.

తేన వుత్తం –

‘‘భాగవా భతవా భాగే, భగే చ వని భత్తవా;

భగే వమి తథా భాగే, వమీతి భగవా జినో’’తి.

ధమ్మసరీరం పచ్చక్ఖం కరోతీతి ‘‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬) వచనతో ధమ్మస్స సత్థుభావపరియాయో విజ్జతీతి కత్వా వుత్తం. వజిరసఙ్ఘాతసమానకాయో పరేహి అభేజ్జసరీరత్తా. న హి భగవతో రూపకాయే కేనచి సక్కా అన్తరాయో కాతున్తి.

దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి వక్ఖమానస్స సకలస్స సుత్తస్స ‘‘ఏవ’’న్తి నిదస్సనతో. సావకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి పటిసమ్భిదాప్పత్తేన పఞ్చసు ఠానేసు భగవతా ఏతదగ్గే ఠపితేన మయా మహాసావకేన సుతం, తఞ్చ ఖో మయావ సుతం, న అనుస్సుతికం, న పరమ్పరాభతన్తి ఇమస్స అత్థస్స దీపనతో. కాలసమ్పత్తిం నిద్దిసతి భగవా-సద్దసన్నిధానే పయుత్తస్స సమయ-సద్దస్స కాలస్స బుద్ధుప్పాదపటిమణ్డితభావదీపనతో. బుద్ధుప్పాదపరమా హి కాలసమ్పదా. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘కప్పకసాయే కలియుగే, బుద్ధుప్పాదో అహో మహచ్ఛరియం;

హుతావహమజ్ఝే జాతం, సముదితమకరన్దమరవిన్ద’’న్తి. (దీ. ని. టీ. ౧.౧; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧; అ. ని. టీ. ౧.౧.౧ రూపాదివగ్గవణ్ణనా);

భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమగరుగారవాధివచనభావతో.

మఙ్గలదివసో సుఖణో సునక్ఖత్తన్తి అజ్జ మఙ్గలదివసో, తస్మా సునక్ఖత్తం, తత్థాపి అయం సుఖణో. మా అతిక్కమీతి మా రత్తివిభాయనం అనుదిక్ఖన్తానం రత్తి అతిక్కమీతి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఉక్కాసు ఠితాసు ఠితాతి ఉక్కట్ఠా (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౫; అ. ని. టీ. ౨.౪.౩౬). ఉక్కాసు విజ్జోతలన్తీసు ఠితా పతిట్ఠితాతి మూలవిభూజాదిపక్ఖేపేన (పాణిని ౩.౨.౫) సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. నిరుత్తినయేన వా ఉక్కాసు ఠితాసు ఠితా ఆసీతి ఉక్కట్ఠా. అపరే పన భణన్తి ‘‘భూమిభాగసమ్పత్తియా మనుస్ససమ్పత్తియా ఉపకరణసమ్పత్తియా చ సా నగరీ ఉక్కట్ఠగుణయోగతో ‘ఉక్కట్ఠా’తి నామం లభీ’’తి.

అవిసేసేనాతి న విసేసేన, విహారభావసామఞ్ఞేనాతి అత్థో. ఇరియాపథ…పే… విహారేసూతి ఇరియాపథవిహారో దిబ్బవిహారో బ్రహ్మవిహారో అరియవిహారోతి ఏతేసు చతూసు విహారేసు. సమఙ్గిపరిదీపనన్తి సమఙ్గీభావపరిదీపనం. ఏతన్తి ‘‘విహరతీ’’తి ఏతం పదం. తథా హి తం ‘‘ఇధేకచ్చో గిహీహి సంసట్ఠో విహరతి సహనన్దీ సహసోకీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౧) ఇరియాపథవిహారే ఆగతం; ‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౬౦; విభ. ౬౨౪) దిబ్బవిహారే; ‘‘సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౫౫౬; ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭; ౨.౩౦౯; ౩.౨౩౦) బ్రహ్మవిహారే; ‘‘సో ఖో అహం అగ్గివేస్సన తస్సాయేవ కథాయ పరియోసానే తస్మిం ఏవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేమి సన్నిసాదేమి ఏకోదిం కరోమి సమాదహామి, యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) అరియవిహారే.

తత్థ ఇరియనం వత్తనం ఇరియా, కాయప్పయోగో. తస్సా పవత్తనుపాయభావతో ఠానాది ఇరియాపథో. ఠానసమఙ్గీ వా హి కాయేన కిఞ్చి కరేయ్య గమనాదీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ వా. అథ వా ఇరియతి పవత్తతి ఏతేన అత్తభావో, కాయకిచ్చం వాతి ఇరియా, తస్సా పవత్తియా ఉపాయభావతో పథోతి ఇరియాపథో, ఠానాది ఏవ. సో చ అత్థతో గతినివత్తిఆదిఆకారేన పవత్తో చతుసన్తతిరూపపబన్ధో ఏవ. విహరణం, విహరతి ఏతేనాతి వా విహారో, ఇరియాపథో ఏవ విహారో ఇరియాపథవిహారో. దివి భవోతి దిబ్బో. తత్థ బహులప్పవత్తియా బ్రహ్మపారిసజ్జాదిదేవలోకే భవోతి అత్థో. తత్థ యో దిబ్బానుభావో, తదత్థాయ సంవత్తతీతి వా దిబ్బో, అభిఞ్ఞాభినీహారవసేన మహాగతికత్తా వా దిబ్బో, దిబ్బో చ సో విహారో చాతి దిబ్బవిహారో, చతస్సో రూపావచరసమాపత్తియో. ఆరుప్పసమాపత్తియోపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. బ్రహ్మూనం, బ్రహ్మానో వా విహారా బ్రహ్మవిహారా, చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో. అరియానం, అరియా వా విహారా అరియవిహారా, చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని. సో హి భగవా ఏకం ఇరియాపథబాధనన్తిఆది యదిపి భగవా ఏకేనపి ఇరియాపథేన చిరతరం కాలం అత్తభావం పవత్తేతుం సక్కోతి, తథాపి ‘‘ఉపాదిన్నకసరీరస్స నామ అయం సభావో’’తి దస్సేతుం వుత్తం. యస్మా వా భగవా యత్థ కత్థచి వసన్తో వేనేయ్యానం ధమ్మం దేసేన్తో, నానాసమాపత్తీహి చ కాలం వీతినామేన్తో వసతీతి వేనేయ్యసత్తానం అత్తనో చ వివిధం హితసుఖం హరతి ఉపనేతి ఉప్పాదేతి, తస్మా వివిధం హరతీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

సుభగత్తాతి సిరీకామానవసేన సోభనత్తా. తేనేవాహ ‘‘సున్దరసిరికత్తా సున్దరకామత్తా చా’’తి. ఛణసమజ్జఉస్సవేతి ఏత్థ ఛణం నామ ఫగ్గునమాసాదీసు ఉత్తరఫగ్గునాది-అభిలక్ఖితదివసేసు సపరిజనానం మనుస్సానం మఙ్గలకరణం. సమజ్జం నామ నటసమజ్జాది. ఉస్సవో నక్ఖత్తం. యత్థ గామనిగమవాసినో తయో సత్త వా దివసే నక్ఖత్తఘోసనం కత్వా యథావిభవం అలఙ్కతపటియత్తా భోగే పరిభుఞ్జన్తా నక్ఖత్తకీళనం కీళన్తి. తేసం తం తథేవ హోతీతి తేసం మనుస్సానం తం పత్థనం తన్నివాసిదేవతానుభావేన యేభుయ్యేన తథేవ హోతి, పత్థనా సమిజ్ఝతీతి అత్థో. బహుజనకన్తతాయాతి ఇమినా ‘‘సున్దరకామత్తా’’తి ఏతస్సేవ పదస్స పకారన్తరేన అత్థం విభావేతి. తత్రాయం వచనత్థో – కమనీయట్ఠేన సుట్ఠు భజీయతీతి సుభగం, సుభా అగా రుక్ఖా ఏత్థాతి వా సుభగం, సున్దరకిత్తియోగతో వా ‘‘సుభగ’’న్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థం వణ్ణేన్తి. కేచి పన ‘‘సుభాగవనే’’తి పఠన్తి, ‘‘సున్దరభూమిభాగే వనే’’తి చస్స అత్థం వదన్తి. సుభగస్స నామ యక్ఖస్స వనం తేన పరిగ్గహితత్తాతి ‘‘సుభగవన’’న్తి అఞ్ఞే. వననం భత్తీతిఅత్థే తం వననం కారేతీతి ఏతస్మిం అత్థే వనయతీతి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. తేనేవాహ ‘‘అత్తని సినేహం ఉప్పాదేతీ’’తి. యాచనత్థే వనుతే ఇతి వనన్తి ఉపచారకప్పనావసేన వన-సద్దో వేదితబ్బో.

ఉజువంసాతి ఉజుభూతవిటపా. మహాసాలాతి మహారుక్ఖా. అఞ్ఞతరస్మిం సాలమూలేతి అఞ్ఞతరస్స రుక్ఖస్స మూలే. వనప్పతిజేట్ఠకరుక్ఖోతి వనప్పతిభూతో జేట్ఠకరుక్ఖో. తమేవ జేట్ఠకభావన్తి వనప్పతిభావేనాగతం సేట్ఠభావం పధానభావం. తేన హి సో ‘‘సాలరాజా’’తి వుత్తో. ఉపగతానం రఞ్జనట్ఠేన రాజా, అఞ్ఞస్మిమ్పి తాదిసే రుక్ఖే రాజవోహారం దస్సేతుం ‘‘సుపతిట్ఠితస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బ్రాహ్మణ ధమ్మికాతి ఆలపనం. నిప్పరియాయేన సాఖాదిమతో సఙ్ఘాతస్స సుప్పతిట్ఠితభావసాధనే అవయవవిసేసే పవత్తమానో మూల-సద్దో. యస్మా తంసదిసేసు తన్నిస్సయే పదేసే చ రుళ్హీవసేన పరియాయతో పవత్తతి, తస్మా ‘‘మూలాని ఉద్ధరేయ్యా’’తి ఏత్థ నిప్పరియాయమూలం అధిప్పేతన్తి ఏకేన మూల-సద్దేన విసేసేత్వా ఆహ ‘‘మూలమూలే దిస్సతీ’’తి యథా ‘‘దుక్ఖదుక్ఖం (సం. ని. ౪.౩౨౭), రూపరూప’’న్తి (విసుద్ధి. ౨.౪౪౯) చ. అసాధారణహేతుమ్హీతి అసాధారణకారణే. లోభసహగతచిత్తుప్పాదానం ఏవ ఆవేణికే నేసం సుప్పతిట్ఠితభావసాధనతో మూలట్ఠేన ఉపకారకే పచ్చయధమ్మే దిస్సతీతి అత్థో.

తత్థాతి ‘‘ఏకం సమయం భగవా ఉక్కట్ఠాయం విహరతి సుభగవనే సాలరాజమూలే’’తి యం వుత్తం వాక్యం, తత్త. సియాతి కస్సచి ఏవం పరివితక్కో సియా, వక్ఖమానాకారేన కదాచి చోదేయ్య వాతి అత్థో. అథ తత్థ విహరతీతి యది సుభగవనే సాలరాజమూలే విహరతి. న వత్తబ్బన్తి నానాఠానభూతత్తా ఉక్కట్ఠాసుభగవనానం, ఏకం సమయన్తి చ వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ఇదాని చోదకో తమేవ అత్తనో అధిప్పాయం ‘‘న హి సక్కా’’తిఆదినా వివరతి. ఇతరో సబ్బమేతం అవిపరీతం అత్థం అజానన్తేన వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బ’’న్తి ఆహ. తత్థ ఏతన్తి ‘‘ఉక్కట్ఠాయం విహరతి సుభగవనే సాలరాజమూలే’’తి ఏతం వచనం. ఏవన్తి ‘‘యది తావ భగవా’’తిఆదినా యం తం భవతా చోదితం, తం అత్థతో ఏవం న ఖో పన దట్ఠబ్బం, న ఉభయత్థ అపుబ్బఅచరిమం విహారదస్సనత్థన్తి అత్థో.

ఇదాని అత్తనో యథాధిప్పేతం అవిపరీతం అత్థం, తస్స చ పటికచ్చేవ వుత్తభావం, తేన చ అప్పటివిద్ధత్తం పకాసేన్తో ‘‘నను అవోచుమ్హ…పే… సాలరాజమూలే’’తి ఆహ. ఏవమ్పి ‘‘సుభగవనే సాలరాజమూలే విహరతీ’’చ్చేవ వత్తబ్బం, న ‘‘ఉక్కట్ఠాయ’’న్తి చోదనం మనసి కత్వా వుత్తం ‘‘గోచరగామనిదస్సనత్థ’’న్తిఆది.

అవస్సం చేత్థ గోచరగామకిత్తనం కాతబ్బం. తథా హి తం యథా సుభగవనాదికిత్తనం పబ్బజితానుగ్గహకరణాదిఅనేకప్పయోజనం, ఏవం గహట్ఠానుగ్గహకరణాదివివిధప్పయోజనన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఉక్కట్ఠాకిత్తనేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పచ్చయగ్గహణేన ఉపసఙ్కమనపయిరుపాసనానం ఓకాసదానేన ధమ్మదేసనాయ సరణేసు సీలేసు చ పతిట్ఠాపనేన యథూపనిస్సయం ఉపరివిసేసాధిగమావహనేన చ గహట్ఠానగ్గహకరణం, ఉగ్గహపరిపుచ్ఛానం కమ్మట్ఠానానుయోగస్స చ అనురూపవసనట్ఠానపరిగ్గహేనేత్థ పబ్బజితానుగ్గహకరణం వేదితబ్బం. కరుణాయ ఉపగమనం, న లాభాదినిమిత్తం, పఞ్ఞాయ అపగమనం, న విరోధాదినిమిత్తన్తి ఉపగమనాపగమనానం నిరుపక్కిలేసతం విభావేతి. ధమ్మికసుఖం నామ అనవజ్జసుఖం. దేవానం ఉపకారబహులతా జనవివిత్తతాయ. పచురజనవివిత్తం హి ఠానం దేవా ఉపసఙ్కమితబ్బం మఞ్ఞన్తి. తదత్థపరినిప్ఫాదనన్తి లోకత్థనిప్ఫాదనం, బుద్ధకిచ్చసమ్పాదనన్తి అత్థో. ఏవమాదినాతి ఆది-సద్దేన ఉక్కట్ఠాకిత్తనతో రూపకాయస్స అనుగ్గణ్హనం దస్సేతి, సుభగవనాదికిత్తనతో ధమ్మకాయస్స. తథా పురిమేన పరాధీనకిరియాకరణం, దుతియేన అత్తాధీనకిరియాకరణం. పురిమేన వా కరుణాకిచ్చం, ఇతరేన పఞ్ఞాకిచ్చం. పురిమేన చస్స పరమాయ అనుకమ్పాయ సమన్నాగమం, పచ్ఛిమేన పరమాయ ఉపేక్ఖాయ సమన్నాగమం దీపేతి. భగవా హి సబ్బసత్తే పరమాయ అనుకమ్పాయ అనుకమ్పతి, న చ తత్థ సినేహదోసానుపతితో పరముపేక్ఖకభావతో, ఉపేక్ఖకో చ న చ పరహితసుఖకరణే అప్పోసుక్కో మహాకారుణికభావతో.

తస్స మహాకారుణికతాయ లోకనాథతా, ఉపేక్ఖకతాయ అత్తనాథతా. తథా హేస బోధిసత్తభూతో మహాకరుణాయ సఞ్చోదితమానసో సకలలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నో మహాభినీహారతో పట్ఠాయ తదత్థనిప్ఫాదనత్థం పుఞ్ఞఞాణసమ్భారే సమ్పాదేన్తో అపరిమితం కాలం అనప్పకం దుక్ఖమనుభోసి, ఉపేక్ఖకతాయ సమ్మా పతితేహి దుక్ఖేహి న వికమ్పి. తథా మహాకారుణికతాయ సంసారాభిముఖతా, ఉపేక్ఖకతాయ తతో నిబ్బిన్దనా. తథా ఉపేక్ఖకతాయ నిబ్బానాభిముఖతా, మహాకారుణికతాయ తదధిగమో. తథా మహాకారుణికతాయ పరేసం అభింసాపనం, ఉపేక్ఖకతాయ సయం పరేహి అభాయనం. మహాకారుణికతాయ పరం రక్ఖతో అత్తనో రక్ఖణం, ఉపేక్ఖకతాయ అత్తానం రక్ఖతో పరేసం రక్ఖణం. తేనస్స అత్తహితాయ పటిపన్నాదీసు చతుత్థపుగ్గలభావో సిద్ధో హోతి. తథా మహాకారుణికతాయ సచ్చాధిట్ఠానస్స చాగాధిట్ఠానస్స చ పారిపూరి, ఉపేక్ఖకతాయ ఉపసమాధిట్ఠానస్స పఞ్ఞాధిట్ఠానస్స చ పారిపూరి. ఏవం పరిసుద్ధాసయపయోగస్స మహాకారుణికతాయ లోకహితత్థమేవ రజ్జసమ్పదాదిభవసమ్పత్తియా ఉపగమనం, ఉపేక్ఖకతాయ తిణాయపి అమఞ్ఞమానస్స తతో అపగమనం. ఇతి సువిసుద్ధఉపగమాపగమస్స మహాకారుణికతాయ లోకహితత్థమేవ దానవసేన సమ్పత్తీనం పరిచ్చజనా, ఉపేక్ఖకతాయ చస్స ఫలస్స అత్తనో అపచ్చాసీసనా. ఏవం సముదాగమనతో పట్ఠాయ అచ్ఛరియబ్భుతగుణసమన్నాగతస్స మహాకారుణికతాయ పరేసం హితసుఖత్థం అతిదుక్కరకారితా, ఉపేక్ఖకతాయ కాయమ్పి అనలంకారితా.

తథా మహాకారుణికతాయ చరిమత్తభావే జిణ్ణాతురమతదస్సనేన సఞ్జాతసంవేగో, ఉపేక్ఖకతాయ ఉళారేసు దేవభోగసదిసేసు భోగేసు నిరపేక్ఖో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమి. తథా మహాకారుణికతాయ ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౫౭; సం. ని. ౨.౪, ౧౦) కరుణాముఖేనేవ విపస్సనారమ్భో, ఉపేక్ఖకతాయ బుద్ధభూతస్స సత్త సత్తాహాని వివేకసుఖేనేవ వీతినామనం. మహాకారుణికతాయ ధమ్మగమ్భీరతం పచ్చవేక్ఖిత్వా ధమ్మదేసనాయ అప్పోసుక్కతం ఆపజ్జిత్వాపి మహాబ్రహ్మునో అజ్ఝేసనాపదేసేన ఓకాసకరణం, ఉపేక్ఖకతాయ పఞ్చవగ్గియాది వేనేయ్యానం అననురూపసముదాచారేపి అనఞ్ఞథాభావో. మహాకారుణికతాయ కత్థచి పటిఘాతాభావేనస్స సబ్బత్థ అమిత్తసఞ్ఞాయ అభావో, ఉపేక్ఖకతాయ కత్థచిపి అనురోధాభావేన సబ్బత్థ సినేహసన్థవాభావో. మహాకారుణికతాయ గామాదీనం ఆసన్నట్ఠానే వసన్తస్సపి ఉపేక్ఖకతాయ అరఞ్ఞట్ఠానే ఏవ విహరణం. తేన వుత్తం ‘‘పురిమేన చస్స పరమాయ అన్నుకమ్పాయ సమన్నాగమం, పచ్ఛిమేన పరమాయ ఉపేక్ఖాయ సమన్నాగమం దీపేతీ’’తి.

తన్తి ‘‘తత్రా’’తి పదం. దేసకాలపరిదీపనన్తి యే దేసకాలా ఇధ విహరణకిరియావిసేసనభావేన వుత్తా, తేసం పరిదీపనన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం సమయం…పే… దీపేతీ’’తి ఆహ. తం-సద్దో హి వుత్తస్స అత్థస్స పటినిద్దేసో, తస్మా ఇధ కాలస్స, దేసస్స వా పటినిద్దేసో భవితుం అరహతి, న అఞ్ఞస్స. అయం తావ తత్ర-సద్దస్స పటినిద్దేసభావే అత్థవిభావనా. యస్మా పన ఈదిసేసు ఠానేసు తత్ర-సద్దో ధమ్మదేసనావిసిట్ఠం దేసం కాలఞ్చ విభావేతి, తస్మా వుత్తం ‘‘భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే దీపేతీ’’తి. తేన తత్రాతి యత్థ భగవా ధమ్మదేసనత్థం భిక్ఖూ ఆలపి అభాసి, తాదిసే దేసే, కాలే వాతి అత్థో. న హీతిఆదినా తమేవత్థం సమత్థేతి. నను చ యత్థ ఠితో భగవా ‘‘అకాలో ఖో తావా’’తిఆదినా బాహియస్స ధమ్మదేసనం పటిక్ఖిపి, తత్థేవ అన్తరవీథియం ఠితో తస్స ధమ్మం దేసేతీతి? సచ్చమేతం, అదేసేతబ్బకాలే అదేసనాయ ఇదం ఉదాహరణం. తేనేవాహ ‘‘అకాలో ఖో తావా’’తి. యం పన తత్థ వుత్తం ‘‘అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా’’తి (ఉదా. ౧౦), తమ్పి తస్స అకాలభావస్సేవ పరియాయేన దస్సనత్థం వుత్తం. తస్స హి తదా అద్ధానపరిస్సమేన రూపకాయే అకమ్మఞ్ఞతా అహోసి, బలవపీతివేగేన నామకాయే, తదుభయస్స వూపసమం ఆగమేన్తో పపఞ్చపరిహారత్థం భగవా ‘‘అకాలో ఖో’’తి పరియాయేన పటిక్ఖిపి. అదేసేతబ్బదేసే అదేసనాయ పన ఉదాహరణం ‘‘అథ ఖో భగవా మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది (సం. ని. ౨.౧౫౪), విహారతో నిక్ఖమిత్వా విహారపచ్ఛాయాయం పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీ’’తి (దీ. ని. ౧.౩౬౩) చ ఏవమాదికం ఇధ ఆది-సద్దేన సఙ్గహితం.

‘‘అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, బాలో ఇధ పుబ్బే రసాదో ఇధ పాపాని కమ్మాని కరిత్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౫౧) పదపూరణమత్తే ఖో-సద్దో, ‘‘దుక్ఖం ఖో అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౨౧) అవధారణే, ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, సత్థు పవివిత్తస్స విహరతో సావకా వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౧) ఆదికాలత్థే. వాక్యారమ్భేతి అత్థో. తత్థ పదపూరణేన వచనాలఙ్కారమత్తం కతం హోతి, ఆదికాలత్థేన వాక్యస్స ఉపఞ్ఞాసమత్తం, అవధారత్థేన పన నియమదస్సనం, తస్మా ఆమన్తేసి ఏవాతి ఆమన్తనే నియమో దస్సితో హోతీతి.

‘‘భగవాతి లోకగరుదీపన’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను పుబ్బేపి భగవా-సద్దస్స అత్థో వుత్తోతి? యదిపి పుబ్బే వుత్తో, తం పనస్స యథావుత్తే ఠానే విహరణకిరియాయ కత్తువిసేసదస్సనత్థం కతం, న ఆమన్తనకిరియాయ, ఇధ పన ఆమన్తనకిరియాయ, తస్మా తదత్థం పున ‘‘భగవా’’తి పాళియం వుత్తన్తి తస్సత్థం దస్సేతుం ‘‘భగవాతి లోకగరుదీపన’’న్తి ఆహ. కథాసవనయుత్తపుగ్గలవచనన్తి వక్ఖమానాయ మూలపరియాయదేసనాయ సవనయోగ్యపుగ్గలవచనం. చతూసుపి పరిసాసు భిక్ఖూ ఏవ ఏదిసానం దేసనానం విసేసేన భాజనభూతా, ఇతి సాతిసయసాసనసమ్పటిగ్గాహకభావదస్సనత్థం ఇధ భిక్ఖుగహణన్తి దస్సేత్వా ఇదాని సద్దత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ భిక్ఖకోతి భిక్ఖూతి భిక్ఖనధమ్మతాయ భిక్ఖూతి అత్థో. భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి బుద్ధాదీహిపి అజ్ఝుపగతం భిక్ఖాచరియం ఉఞ్ఛాచరియం అజ్ఝుపగతత్తా అనుట్ఠితత్తా భిక్ఖూ. యో హి కోచి అప్పం వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, సో కసిగోరక్ఖాదీహి జీవికాకప్పనం హిత్వా లిఙ్గసమ్పటిచ్ఛనేనేవ భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతత్తా భిక్ఖు, పరపటిబద్ధజీవికత్తా వా విహారమజ్ఝే కాజభత్తం భుఞ్జమానోపి భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు, పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయ పబ్బజ్జాయ ఉస్సాహజాతత్తా వా భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖూతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఆదినా నయేనాతి ‘‘భిన్నపటధరోతి భిక్ఖు, భిన్దతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి భిక్ఖు, భిన్నత్తా పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం భిక్ఖూ’’తిఆదినా విభఙ్గే (విభ. ౫౧౦) ఆగతనయేన. ఞాపనేతి అవబోధనే, పటివేదనేతి అత్థో.

భిక్ఖనసీలతాతిఆదీసు భిక్ఖనసీలతా భిక్ఖనేన ఆజీవనసీలతా, న కసివణిజ్జాదీహి ఆజీవనసీలతా. భిక్ఖనధమ్మతా ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తీ’’తి (పటి. మ. ౧౫౩; మి. ప. ౪.౫.౯) ఏవం వుత్తభిక్ఖనసభావతా, న సమ్భావనాకోహఞ్ఞసభావతా. భిక్ఖనే సాధుకారితా ‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్యా’’తి (ధ. ప. ౧౬౮) వచనం అనుస్సరిత్వా తత్థ అప్పమజ్జనా. అథ వా సీలం నామ పకతిసభావో, ఇధ పన తదధిట్ఠానం. ధమ్మోతి వతం. అపరే పన ‘‘సీలం నామ వతసమాదానం, ధమ్మో నామ పవేణీఆగతం చారిత్తం, సాధుకారితాతి సక్కచ్చకారితా ఆదరకిరియా’’తి వణ్ణేన్తి. హీనాధికజనసేవితన్తి యే భిక్ఖుభావే ఠితాపి జాతిమదాదివసేన ఉద్ధతా ఉన్నళా. యే చ గిహిభావే పరేసు అత్థికభావమ్పి అనుపగతతాయ భిక్ఖాచరియం పరమకాపఞ్ఞతం మఞ్ఞన్తి, తేసం ఉభయేసమ్పి యథాక్కమం ‘‘భిక్ఖవో’’తి వచనేన హీనజనేహి దలిద్దేహి పరమకాపఞ్ఞతం పత్తేహి పరకులేసు భిక్ఖాచరియాయ జీవికం కప్పేన్తేహి సేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతభావనిగ్గహం కరోతి, అధికజనేహి ఉళారభోగఖత్తియకులాదితో పబ్బజితేహి బుద్ధాదీహి ఆజీవవిసోధనత్థం సేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో దీనభావనిగ్గహం కరోతీతి యోజేతబ్బం. యస్మా ‘‘భిక్ఖవో’’తి వచనం ఆమన్తనభావతో అభిముఖీకరణం, పకరణతో సామత్థియతో చ సుస్సూసాజననం సక్కచ్చసవనమనసికారనియోజనఞ్చ హోతి. తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖవోతి ఇమినా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ సాధుకసవనమనసికారేతి సాధుకసవనే సాధుకమనసికారే చ. కథం పన పవత్తితా సవనాదయో సాధుకం పవత్తితా హోన్తీతి? ‘‘అద్ధా ఇమాయ సమ్మాపటిపత్తియా సకలసాసనసమ్పత్తి హత్థగతా భవిస్సతీ’’తి ఆదరగారవయోగేన, కథాదీసు అపరిభవనాదినా చ. వుత్తం హి ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? న కథం పరిభోతి, న కథికం పరిభోతి, న అత్తానం పరిభోతి, అవిక్ఖిత్తచిత్తో ధమ్మం సుణాతి ఏకగ్గచిత్తో, యోనిసో చ మనసి కరోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్త’’న్తి (అ. ని. ౫.౧౫౧). తేనేవాహ ‘‘సాధుకసవనమనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తీ’’తి. సాసనసమ్పత్తి నామ సీలాదినిప్ఫత్తి.

పఠమం ఉప్పన్నత్తా అధిగమవసేన. సత్థుచరియానువిధాయకత్తా సీలాదిగుణానుట్ఠానేన. తిణ్ణం యానానం వసేన అనుధమ్మపటిపత్తిసబ్భావతో సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా. సన్తికత్తాతి సమీపభావతో. సన్తికావచరత్తాతి సబ్బకాలం సమ్పయుత్తభావతో. యథానుసిట్ఠన్తి అనుసాసనిఅనురూపం, అనుసాసనిం అనవసేసతో పటిగ్గహేత్వాతి అత్థో. ఏకచ్చే భిక్ఖూయేవ సన్ధాయాతి యే సుత్తపరియోసానే ‘‘తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దు’’న్తి వుత్తా పఞ్చసతా బ్రాహ్మణపబ్బజితా, తే సన్ధాయ.

పుబ్బే సబ్బపరిససాధారణత్తేపి భగవతో ధమ్మదేసనాయ ‘‘జేట్ఠసేట్ఠా’’తిఆదినా భిక్ఖూనం ఏవ ఆమన్తనే కారణం దస్సేత్వా ఇదాని భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వావ ధమ్మదేసనాయ పయోజనం దస్సేతుం ‘‘కిమత్థం పన భగవా’’తి చోదనం సముట్ఠాపేసి. తత్థ అఞ్ఞం చిన్తేన్తాతి అఞ్ఞవిహితా. విక్ఖిత్తచిత్తాతి అసమాహితచిత్తా. ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాతి తదా హియ్యో తతో పరదివసేసు వా సుతధమ్మం పతి పతి మనసా అవేక్ఖన్తా. భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ధమ్మే దేసియమానే ఆదితో పట్ఠాయ దేసనం సల్లక్ఖేతుం సక్కోన్తీతి ఇమమేవత్థం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘తే అనామన్తేత్వా’’తిఆది వుత్తం.

భిక్ఖవోతీతి చ సన్ధివసేన ఇ-కారలోపో దట్ఠబ్బో ‘‘భిక్ఖవో ఇతీ’’తి. అయం హి ఇతి-సద్దో హేతు-పరిసమాపనాదిపదత్థవిపరియాయ-పకారావధారణనిదస్సనాదిఅనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస ‘‘రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘రూప’న్తి వుచ్చతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౭౯) హేతుఅత్థే దిస్సతి; ‘‘తస్మా తిహ మే, భిక్ఖవే, ధమ్మదాయాదా భవథ, మా ఆమిసదాయాదా, అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా ‘కిన్తి మే సావకా ధమ్మదాయాదా భవేయ్యుం, నో ఆమిసదాయాదా’తి’’ఆదీసు పరిసమాపనే; ‘‘ఇతి వా, ఇతి ఏవరూపా నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౩) ఆదిఅత్థే; ‘‘మాగణ్ఠియోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనమభిలాపో’’తిఆదీసు (మహాని. ౭౩) పదత్థవిపరియాయే; ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో, సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో, సఉపసగ్గో బాలో, అనుపసగ్గో పణ్డితో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౪) పకారే; ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం, కిం పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి చే వదేయ్య, జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౯౬) అవధారణే; ‘‘సబ్బమత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో, సబ్బం నత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయం దుతియో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫) నిదస్సనే. ఇధాపి నిదస్సనేవ దట్ఠబ్బో. భిక్ఖవోతి హి ఆమన్తితాకారో, తమేస ఇతి-సద్దో నిదస్సేతి ‘‘భిక్ఖవోతి ఆమన్తేసీ’’తి. ఇమినా నయేన ‘‘భద్దన్తే’’తిఆదీసుపి యథారహం ఇతి-సద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో. పుబ్బే ‘‘భగవా ఆమన్తేసీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘భగవతో పచ్చస్సోసు’’న్తి ఇధ ‘‘భగవతో’’తి సామివచనం ఆమన్తనమేవ సమ్బన్ధీఅన్తరం అపేక్ఖతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘భగవతో ఆమన్తనం పటిఅస్సోసు’’న్తి వుత్తం. ‘‘భగవతో’’తి పన ఇదం పటిస్సవసమ్బన్ధనేన సమ్పదానవచనం యథా ‘‘దేవదత్తస్స పటిస్సుణోతీ’’తి.

యం నిదానం భాసితన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాహ – కిమత్థం పన ధమ్మవినయసఙ్గహే కరియమానే నిదానవచనం, నను భగవతా భాసితవచనస్సేవ సఙ్గహో కాతబ్బోతి? వుచ్చతే – దేసనాయ ఠితిఅసమ్మోససద్ధేయ్యభావసమ్పాదనత్థం. కాలదేసదేసకనిమిత్తపరిసాపదేసేహి ఉపనిబన్ధిత్వా ఠపితా హి దేసనా చిరట్ఠితికా హోతి అసమ్మోసధమ్మా సద్ధేయ్యా చ, దేసకాలకత్తుసోతునిమిత్తేహి ఉపనిబద్ధో వియ వోహారవినిచ్ఛయో. తేనేవ చ ఆయస్మతా మహాకస్సపేన ‘‘మూలపరియాయసుత్తం ఆవుసో, ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తిఆదినా దేసాదిపుచ్ఛాసు కతాసు తాసం విస్సజ్జనం కరోన్తేన ధమ్మభణ్డాగారికేన ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదినా ఇమస్స సుత్తస్స నిదానం భాసితం. అపిచ సత్థుసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచనం. తథాగతస్స హి భగవతో పుబ్బరచనానుమానాగమతక్కాభావతో సమ్మాసమ్బుద్ధభావసిద్ధి. న హి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పుబ్బరచనాదీహి అత్థో అత్థి సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాయ ఏకప్పమాణత్తా చ ఞేయ్యధమ్మేసు. తథా ఆచరియముట్ఠిధమ్మమచ్ఛరియసాసనసావకానురోధాభావతో ఖీణాసవభావసిద్ధి. న హి సబ్బసో ఖీణాసవస్స తే సమ్భవన్తీతి సువిసుద్ధస్స పరానుగ్గహప్పవత్తి. ఏవం దేసకసంకిలేసభూతానం దిట్ఠిసీలసమ్పదాదూసకానం అవిజ్జాతణ్హానం అచ్చన్తాభావసంసూచకేహి ఞాణసమ్పదాపహానసమ్పదాభిబ్యఞ్జకేహి చ సమ్బుద్ధవిసుద్ధభావేహి పురిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధి, తతో ఏవ చ అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మేసు సమ్మోహాభావసిద్ధితో పచ్ఛిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధీతి భగవతో చతువేసారజ్జసమన్నాగమో అత్తహితపరహితపటిపత్తి చ నిదానవచనేన పకాసితా హోతి తత్థ తత్థ సమ్పత్తపరియాయ అజ్ఝాసయానురూపం ఠానుప్పత్తికపటిభానేన ధమ్మదేసనాదీపనతో, ఇధ పన పథవీఆదీసు వత్థూసు పుథుజ్జనానం పటిపత్తివిభాగవవత్థాపకదేసనాదీపనతోతి యోజేతబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘సత్థుసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి.

తథా సాసనసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచనం. ఞాణకరుణాపరిగ్గహితసబ్బకిరియస్స హి భగవతో నత్థి నిరత్థికా పటిపత్తి, అత్తహితత్థా వా. తస్మా పరేసం ఏవ అత్థాయ పవత్తసబ్బకిరియస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సకలమ్పి కాయవచీమనోకమ్మం యథాపవత్తం వుచ్చమానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం సత్తానం అనుసాసనట్ఠేన సాసనం, న కబ్యరచనా, తయిదం సత్థుచరితం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసేహి సద్ధిం తత్థ తత్థ నిదానవచనేహి యథారహం పకాసీయతి, ఇధ పన ‘‘పథవియాదీసు వత్థూసూ’’తి సబ్బం పురిమసదిసమేవ. తేన వుత్తం ‘‘సాసనసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి. అపిచ సత్థునో పమాణభావప్పకాసనేన సాసనస్స పమాణభావదస్సనత్థం నిదానవచనం, తఞ్చ దేసకప్పమాణభావదస్సనం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన ‘‘భగవా’’తి చ ఇమినా పదేన విభావితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘భగవా’’తి ఇమినా తథాగతస్స రాగదోసమోహాదిసబ్బకిలేసమలదుచ్చరితాదిదోసప్పహానదీపనేన వచనేన అనఞ్ఞసాధారణసుపరిసుద్ధఞాణకరుణాదిగుణవిసేసయోగపరిదీపనేన తతో ఏవ సబ్బసత్తుత్తమభావదీపనేన అయమత్థో సబ్బథా పకాసితో హోతీతి ఇదమేత్థ నిదానవచనప్పయోజనస్స ముఖమత్తదస్సనం.

అబ్భన్తరనిదానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తనిక్ఖేపవణ్ణనా

నిక్ఖిత్తస్సాతి దేసితస్స. దేసనాపి హి దేసేతబ్బస్స సీలాదిఅత్థస్స వినేయ్యసన్తానేసు నిక్ఖిపనతో ‘‘నిక్ఖేపో’’తి వుచ్చతి. సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతీతి సామఞ్ఞతో భగవతో దేసనాసముట్ఠానస్స విభాగం దస్సేత్వా ‘‘ఏత్థాయం దేసనా ఏవంసముట్ఠానా’’తి దేసనాయ సముట్ఠానే దస్సితే సుత్తస్స సమ్మదేవ నిదానపరిజాననేన వణ్ణనాయ సువిఞ్ఞేయ్యత్తా వుత్తం. ఏవఞ్హి ‘‘అస్సుతవా భిక్ఖవే పుథుజ్జనో’’తిఆదినా, ‘‘యోపి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౮), ‘‘తథాగతోపి ఖో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౨) చ పవత్తదేసనా అనుసన్ధిదస్సనసుఖతాయ సువిఞ్ఞేయ్యా హోతి. తత్థ యథా అనేకసతఅనేకసహస్సభేదానిపి సుత్తన్తాని సంకిలేసభాగియాదిపధాననయవసేన సోళసవిధతం నాతివత్తన్తి, ఏవం అత్తజ్ఝాసయాదిసుత్తనిక్ఖేపవసేన చతుబ్బిధభావన్తి ఆహ ‘‘చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా’’తి.

ఏత్థ చ యథా అత్తజ్ఝాసయస్స అట్ఠుప్పత్తియా చ పరజ్ఝాసయపుచ్ఛాహి సద్ధిం సంసగ్గభేదో సమ్భవతి ‘‘అత్తజ్ఝాసయో చ పరజ్ఝాసయో చ, అత్తజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పరజ్ఝాసయో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పుచ్ఛావసికో చా’’తి అజ్ఝాసయపుచ్ఛానుసన్ధిసబ్భావతో, ఏవం యదిపి అట్ఠుప్పత్తియా అత్తజ్ఝాసయేనపి సంసగ్గభేదో సమ్భవతి, అత్తజ్ఝాసయాదీహి పన పురతో ఠితేహి అట్ఠుప్పత్తియా సంసగ్గో నత్థీతి నయిధ నిరవసేసో విత్థారనయో సమ్భవతీతి ‘‘చత్తారో సుత్తనిక్ఖేపా’’తి వుత్తం, తదన్తోగధత్తా వా సమ్భవన్తానం సేసనిక్ఖేపానం మూలనిక్ఖేపవసేన చత్తారోవ దస్సితా. తథాదస్సనఞ్చేత్థ అయం సంసగ్గభేదో గహేతబ్బోతి.

తత్రాయం వచనత్థో – నిక్ఖిపీయతీతి నిక్ఖేపో, సుత్తం ఏవ నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో. అథ వా నిక్ఖిపనం నిక్ఖేపో, సుత్తస్స నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో, సుత్తదేసనాతి అత్థో. అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో, సో అస్స అత్థి కారణభూతోతి అత్తజ్ఝాసయో. అత్తనో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి వా అత్తజ్ఝాసయో. పరజ్ఝాసయేపి ఏసేవ నయో. పుచ్ఛాయ వసో పుచ్ఛావసో, సో ఏతస్స అత్థీతి పుచ్ఛావసికో. సుత్తదేసనావత్థుభూతస్స అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తియేవ అట్ఠుప్పత్తి త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా. సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. అథ వా నిక్ఖిపీయతి సుత్తం ఏతేనాతి సుత్తనిక్ఖేపో, అత్తజ్ఝాసయాది ఏవ. ఏతస్మిం పన అత్తవికప్పే అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో. పరేసం అజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో. పుచ్ఛీయతీతి పుచ్ఛా, పుచ్ఛితబ్బో అత్థో. పుచ్ఛనవసేన పవత్తం ధమ్మపటిగ్గాహకానం వచనం పుచ్ఛావసికం, తదేవ నిక్ఖేప-సద్దాపేక్ఖాయ పుల్లిఙ్గవసేన ‘‘పుచ్ఛావసికో’’తి వుత్తం. తథా అట్ఠుప్పత్తి ఏవ అట్ఠుప్పత్తికోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అపిచేత్థ పరేసం ఇన్ద్రియపరిపాకాదికారణనిరపేక్ఖత్తా అత్తజ్ఝాసయస్స విసుం సుత్తనిక్ఖేపభావో యుత్తో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ ధమ్మతన్తిఠపనత్థం పవత్తితదేసనత్తా. పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం పన పరేసం అజ్ఝాసయపుచ్ఛానం దేసనాపవత్తిహేతుభూతానం ఉప్పత్తియం పవత్తితానం కథమట్ఠుప్పత్తియం అనవరోధో, పుచ్ఛావసికఅట్ఠుప్పత్తికానం వా పరజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తికానం కథం పరజ్ఝాసయే అనవరోధోతి? న చోదేతబ్బమేతం. పరేసఞ్హి అభినీహారపరిపుచ్ఛాదివినిముత్తస్సేవ సుత్తదేసనాకారణుప్పాదస్స అట్ఠుప్పత్తిభావేన గహితత్తా పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం విసుం గహణం. తథా హి బ్రహ్మజాల (దీ. ని. ౧.౧) ధమ్మదాయాదసుత్తాదీనం (మ. ని. ౧.౨౯) వణ్ణావణ్ణఆమిసుప్పాదాదిదేసనానిమిత్తం ‘‘అట్ఠుప్పత్తీ’’తి వుచ్చతి. పరేసం పుచ్ఛం వినా అజ్ఝాసయం ఏవ నిమిత్తం కత్వా దేసితో పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసేన దేసితో పుచ్ఛావసికోతి పాకటోయమత్థోతి.

అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేసి ధమ్మతన్తిఠపనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. సమ్మప్పధానసుత్తన్తహారకోతి అనుపుబ్బేన నిక్ఖిత్తానం సంయుత్తకే సమ్మప్పధానపటిసంయుత్తానం సుత్తానం ఆవళి. తథా ఇద్ధిపాదహారకాదయో.

విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా సద్ధిన్ద్రియాదయో. అజ్ఝాసయన్తి అధిముత్తిం. ఖన్తిన్తి దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తిం. మనన్తి చిత్తం. అభినిహారన్తి పణిధానం. బుజ్ఝనభావన్తి బుజ్ఝనసభావం, పటివిజ్ఝనాకారం వా.

ఉప్పన్నే మానే నిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఇత్థిలిఙ్గాదీని తీణి లిఙ్గాని. నామాదీని చత్తారి పదాని. పఠమాదయో సత్త విభత్తియో. ముఞ్చిత్వా న కిఞ్చి కథేతి సభావనిరుత్తియా తథేవ పవత్తనతో. గణ్ఠిభూతం పదం. యథా హి రుక్ఖస్స గణ్ఠిట్ఠానం దుబ్బినిబ్బేధం దుత్తచ్ఛితఞ్చ హోతి, ఏవమేవం యం పదం అత్థతో వివరితుం న సక్కా, తం ‘‘గణ్ఠిపద’’న్తి వుచ్చతి. అనుపహచ్చాతి అనుద్ధరిత్వా.

యేన యేన సమ్బన్ధం గచ్ఛతి, తస్స తస్స అనవసేసతం దీపేతీతి ఇమినా ఇమస్స సబ్బ-సద్దస్స సప్పదేసతం దస్సేతి. సబ్బ-సద్దో హి సబ్బసబ్బం పదేససబ్బం ఆయతనసబ్బం సక్కాయసబ్బన్తి చతూసు విసయేసు దిట్ఠప్పయోగో. తథా హేస ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథమాగచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు (మహాని. ౧౫౬; చూళని. ౮౫; పటి. మ. ౩.౬) సబ్బసబ్బస్మిం ఆగతో. ‘‘సబ్బేసం వో, సారిపుత్త, సుభాసితం పరియాయేనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౫) పదేససబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి…పే… చక్ఖుఞ్చేవ రూపా చ…పే… మనో చేవ ధమ్మా చా’’తి (సం. ని. ౪.౨౩) ఏత్థ ఆయతనసబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బం సబ్బతో సఞ్జానాతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౫) సక్కాయసబ్బస్మిం. తత్థ సబ్బసబ్బస్మిం ఆగతో నిప్పదేసో, ఇతరేసు తీసుపి ఆగతో సప్పదేసో, ఇధ పన సక్కాయసబ్బస్మిం వేదితబ్బో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సక్కాయపరియాపన్నా పన తేభూమకధమ్మావ అనవసేసతో వేదితబ్బా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧ సుత్తనిక్ఖేపవణ్ణనా).

సచ్చేసూతి అరియసచ్చేసు. ఏతే చతురో ధమ్మాతి ఇదాని వుచ్చమానే సచ్చాదికే చత్తారో ధమ్మే సన్ధాయ వదతి. తత్థ సచ్చన్తి వచీసచ్చం. ఠితీతి వీరియం, ‘‘ధితీ’’తి వా పాఠో, సో ఏవత్థో. చాగోతి అలోభో. దిట్ఠం సో అతివత్తతీతి యస్మిం ఏతే సచ్చాదయో ధమ్మా ఉపలబ్భన్తి, సో దిట్ఠం అత్తనో అమిత్తం అతిక్కమతి, న తస్స హత్థతం గచ్ఛతి, అథ ఖో నం అభిభవతి ఏవాతి అత్థో. సభావే వత్తతి అసభావధమ్మస్స కారణాసమ్భవతో. న హి నిస్సభావా ధమ్మా కేనచి నిబ్బత్తీయన్తి. అత్తనో లక్ఖణం ధారేన్తీతి యదిపి లక్ఖణవినిముత్తా ధమ్మా నామ నత్థి, తథాపి యథా దిట్ఠితణ్హాపరికప్పితాకారమత్తా అత్తసుభసుఖసస్సతాదయో, పకతియాదయో, దబ్బాదయో, జీవాదయో, కాయాదయో లోకవోహారమత్తసిద్ధా గగణకుసుమాదయోవ సచ్చికట్ఠపరమత్థతో న ఉపలబ్భన్తి, న ఏవమేతే, ఏతే పన సచ్చికట్ఠపరమత్థభూతా ఉపలబ్భన్తి, తతో ఏవ సత్తాదివిసేసవిరహతో ధమ్మమత్తా సభావవన్తోతి దస్సనత్థం ‘‘అత్తనో లక్ఖణం ధారేన్తీ’’తి వుత్తం. భవతి హి భేదాభావేపి సుఖావబోధనత్థం ఉపచారమత్తసిద్ధేన భేదేన నిద్దేసో యథా ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తి. ధారీయన్తి వా యథాసభావతో అవధారీయన్తి ఞాయన్తీతి ధమ్మా, కక్ఖళఫుసనాదయో.

అసాధారణహేతుమ్హీతి అసాధారణకారణే, సక్కాయధమ్మేసు తస్స తస్స ఆవేణికపచ్చయేతి అత్థో. కిం పన తన్తి? తణ్హామానదిట్ఠియో, అవిజ్జాదయోపి వా. యథేవ హి పథవీఆదీసు మఞ్ఞనావత్థూసు ఉప్పజ్జమానా తణ్హాదయో మఞ్ఞనా తేసం పవత్తియా మూలకారణం, ఏవం అవిజ్జాదయోపి. తథా హి ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తిఆదినా ‘‘అపరిఞ్ఞాతం తస్సాతి వదామీ’’తి (మ. ని. ౧.౨) ‘‘నన్దీ దుక్ఖస్స మూల’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౩) చ అన్వయతో, ‘‘ఖయా రాగస్స…పే… వీతమోహత్తా’’తి బ్యతిరేకతో చ తేసం మూలకారణభావో విభావితో.

పరియాయేతి దేసేతబ్బమత్థం అవగమేతి బోధయతీతి పరియాయో, దేసనా. పరియాయతి అత్తనో ఫలం పరిగ్గహేత్వా వత్తతి తస్స వా కారణభావం గచ్ఛతీతి పరియాయో, కారణం. పరియాయతి అపరాపరం పరివత్తతీతి పరియాయో, వారో. ఏవం పరియాయసద్దస్స దేసనాకారణవారేసు పవత్తి వేదితబ్బా. యథారుతవసేన అగ్గహేత్వా నిద్ధారేత్వా గహేతబ్బత్థం నేయ్యత్థం. తేభూమకా ధమ్మావ అనవసేసతో వేదితబ్బా మఞ్ఞనావత్థుభూతానం సబ్బేసం పథవీఆదిధమ్మానం అధిప్పేతత్తా.

కారణదేసనన్తి కారణఞాపనం దేసనం. తం అత్థన్తి తం సబ్బధమ్మానం మూలకారణసఙ్ఖాతం, కారణదేసనాసఙ్ఖాతం వా అత్థం. తేనేవాహ ‘‘తం కారణం తం దేసన’’న్తి. ఏకత్థమేతన్తి ఏతం పదద్వయం ఏకత్థం. సాధు-సద్దో ఏవ హి క-కారేన వడ్ఢేత్వా ‘‘సాధుక’’న్తి వుత్తో. తేనేవ హి సాధుసద్దస్స అత్థం వదన్తేన అత్థుద్ధారవసేన సాధుకసద్దో ఉదాహటో. ధమ్మరుచీతి పుఞ్ఞకామో. పఞ్ఞాణవాతి పఞ్ఞవా. అద్దుబ్భోతి అదూసకో, అనుపఘాతకోతి అత్థో. ఇధాపీతి ఇమస్మిం మూలపరియాయసుత్తేపి. అయన్తి సాధుకసద్దో. ఏత్థేవ దళ్హీకమ్మేతి సక్కచ్చకిరియాయం. ఆణత్తియన్తి ఆణాపనే. ‘‘సుణాథ సాధుకం మనసి కరోథా’’తి హి వుత్తే సాధుకసద్దేన సవనమనసికారానం సక్కచ్చకిరియా వియ తదాణాపనమ్పి వుత్తం హోతి. ఆయాచనత్థతా వియ చస్స ఆణాపనత్థతా వేదితబ్బా.

ఇదానేత్థ ఏవం యోజనా వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధో. సోతిన్ద్రియవిక్ఖేపవారణం సవనే నియోజనవసేన కిరియన్తరపటిసేధనభావతో, సోతం ఓదహథాతి అత్థో. మనిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణం అఞ్ఞచిన్తాపటిసేధనతో. పురిమన్తి ‘‘సుణాథా’’తి పదం. ఏత్థాతి సుణాథ, మనసి కరోథా’’తి పదద్వయే, ఏతస్మిం వా అధికారే. బ్యఞ్జనవిపల్లాసగ్గాహవారణం సోతద్వారే విక్ఖేపపటిబాహకత్తా. న హి యాథావతో సుణన్తస్స సద్దతో విపల్లాసగ్గాహో హోతి. అత్థవిపల్లాసగ్గాహవారణం మనిన్ద్రియవిక్ఖేపపటిబాహకత్తా. న హి సక్కచ్చం ధమ్మం ఉపధారేన్తస్స అత్థతో విపల్లాసగ్గాహో హోతి. ధమ్మస్సవనే నియోజేతి సుణాథాతి విదహనతో. ధారణూపపరిక్ఖాసూతి ఉపపరిక్ఖగ్గహణేన తులనతీరణాదికే దిట్ఠియా చ సుప్పటివేధం సఙ్గణ్హాతి.

సబ్యఞ్జనోతి ఏత్థ యథాధిప్పేతమత్థం బ్యఞ్జయతీతి బ్యఞ్జనం, సభావనిరుత్తి. సహ బ్యఞ్జనేనాతి సబ్యఞ్జనో, బ్యఞ్జనసమ్పన్నోతి అత్థో. అరణీయతో ఉపగన్ధబ్బతో అనుట్ఠాతబ్బతో అత్థో, చతుపారిసుద్ధిసీలాదికో. సహ అత్థేనాతి సాత్థో, అత్థసమ్పన్నోతి అత్థో. ధమ్మగమ్భీరోతిఆదీసు ధమ్మో నామ తన్తి. దేసనా నామ తస్సా మనసా వవత్థాపితాయ తన్తియా దేసనా. అత్థో నామ తన్తియా అత్థో. పటివేధో నామ తన్తియా తన్తిఅత్థస్స చ యథాభూతావబోధో. యస్మా చేతే ధమ్మదేసనాఅత్థపటివేధా ససాదీహి వియ మహాసముద్దో మన్దబుద్ధీహి దుక్ఖోగాళ్హా అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠా చ, తస్మా గమ్భీరా. తేన వుత్తం ‘‘యస్మా అయం ధమ్మో…పే… సాధుకం మనసి కరోథా’’తి. ఏత్థ చ పటివేధస్స దుక్కరభావతో ధమ్మత్థానం దేసనాఞాణస్స దుక్కరభావతో దేసనాయ దుక్ఖోగాహతా, పటివేధస్స పన ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా తబ్బిసయఞాణుప్పత్తియా చ దుక్కరభావతో దుక్ఖోగాహతా వేదితబ్బా.

దేసనం నామ ఉద్దిసనం. తస్స నిద్దిసనం భాసనన్తి ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘విత్థారతోపి నం భాసిస్సామీతి వుత్తం హోతీ’’తి. పరిబ్యత్తం కథనం వా భాసనం. సాళికాయివ నిగ్ఘోసోతి సాళికాయ ఆలాపో వియ మధురో కణ్ణసుఖో పేమనీయో. పటిభానన్తి సద్దో. ఉదీరయీతి ఉచ్చారీయతి, వుచ్చతి వా.

ఏవం వుత్తే ఉస్సాహజాతాతి ఏవం ‘‘సుణాథ సాధుకం మనసి కరోథ భాసిస్సామీ’’తి వుత్తే న కిర సత్థా సఙ్ఖేపేనేవ దేసేస్సతి, విత్థారేనపి భాసిస్సతీతి సఞ్జాతుస్సాహా హట్ఠతుట్ఠా హుత్వా. ఇధాతి ఇమినా వుచ్చమానఅధికరణం తస్స పుగ్గలస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభూతం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘దేసాపదేసే నిపాతో’’తి. లోకన్తి ఓకాసలోకం. ఇధ తథాగతో లోకేతి హి జాతిఖేత్తం, తత్థాపి అయం చక్కవాళో అధిప్పేతో. సమణోతి సోతాపన్నో. దుతియో సమణోతి సకదాగామీ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, సమణో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧) ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, దుతియో సమణో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా సకదాగామీ హోతీ’’తి చ (అ. ని. ౪.౨౪౧). ఇధేవ తిట్ఠమానస్సాతి ఇమిస్సా ఏవ ఇన్దసాలగుహాయం తిట్ఠమానస్స.

౨. అస్సుతవాతి ఏత్థ (అ. ని. టీ. ౧.౧.౫౧) సుతన్తి సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితం, ఉపధారణం వా, సుతం అస్సత్థీతి సుతవా. వా-సద్దస్స హి అత్థో అత్థితామత్తాదివసేన అనేకవిధో. తథా హి ‘‘అన్తవా అయం లోకో పరివటుమో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౫౪; పటి. మ. ౧.౧౪౦) అత్థితామత్తం అత్థో. ‘‘ధనవా భోగవా, లాభీ అన్నస్సా’’తి చ ఆదీసు బహుభావో. ‘‘రోగవా హోతి రోగాభిభూతో’’తిఆదీసు కాయాబాధో. ‘‘కుట్ఠీ కుట్ఠచీవరేనా’’తిఆదీసు నిన్దా, ‘‘ఇస్సుకీ మచ్ఛరీ సఠో మాయావినో కేటుభినో’’తిఆదీసు అభిణ్హయోగో. ‘‘దణ్డీ ఛత్తీ అలమ్బరీ’’తిఆదీసు (విసుద్ధి. ౧.౧౪౨) సంసగ్గో. ‘‘పణ్డితో వాపి తేన సో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౬౩) ఉపమానం, సదిసభావోతి అత్థో. ‘‘తం వాపి ధీరా మునిం వేదయన్తీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౨౧౩) సముచ్చయో. ‘‘కే వా ఇమే కస్స వా’’తిఆదీసు (పారా. ౨౯౬) సంసయో. ‘‘అయం వా ఇమేసం సమణబ్రాహ్మణానం సబ్బబాలో సబ్బమూళ్హో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౮౧) విభావనో. ‘‘న వాయం కుమారో మత్తమఞ్ఞాసీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫౪) పదపూరణం. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౭౦) వికప్పో. ‘‘సక్యపుత్తస్స సిరీమతో (దీ. ని. ౩.౨౭౭), సీలవతో సీలసమ్పత్తియా కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౦; ౩.౩౧౬; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫) చ ఆదీసు పసంసా. ‘‘పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౧౭, ౩౫౫) అతిసయో. ఇధాపి అతిసయో, పసంసా వా అత్థో, తస్మా యస్స పసంసితం, అతిసయేన వా సుతం అత్థి, సో సుతవాతి సంకిలేసవిద్ధంసనసమత్థం పరియత్తిధమ్మస్సవనం, తం సుత్వా తథత్తాయ పటిపత్తి చ ‘‘సుతవా’’తి ఇమినా సద్దేన పకాసితా. అథ వా సోతబ్బయుత్తం సుత్వా కత్తబ్బనిప్ఫత్తివసేన సుణీతి సుతవా, తప్పటిక్ఖేపేన న సుతవాతి అస్సుతవా.

అయఞ్హి అ-కారో ‘‘అహేతుకా ధమ్మా (ధ. స. ౨.దుకమాతికా), అభిక్ఖుకో ఆవాసో’’తిఆదీసు (పాచి. ౧౦౪౬, ౧౦౪౭) తంసహయోగనివత్తియం ఇచ్ఛితో. ‘‘అపచ్చయా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౭.దుకమాతికా) తంసమ్బన్ధీభావనివత్తియం. పచ్చయుప్పన్నఞ్హి పచ్చయసమ్బన్ధీతి అప్పచ్చయుప్పన్నత్తా అతంసమ్బన్ధితా ఏత్థ జోతితా. ‘‘అనిదస్సనా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౯.దుకమాతికా) తంసభావనివత్తియం. నిదస్సనఞ్హి దట్ఠబ్బతా. అథ వా పస్సతీతి నిదస్సనం, చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తగ్గహేతబ్బభావనివత్తియం యథా ‘‘అనాసవా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧౫.దుకమాతికా), ‘‘అప్పటిఘా ధమ్మా (ధ. స. ౧౦.దుకమాతికా), అనారమ్మణా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౫౫.దుకమాతికా) తంకిచ్చనివత్తియం, ‘‘అరూపినో ధమ్మా (ధ. స. ౧౧.దుకమాతికా) అచేతసికా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౫౭.దుకమాతికా) తబ్భావనివత్తియం. తదఞ్ఞథా హి ఏత్థ పకాసితా. ‘‘అమనుస్సో’’తి తబ్భావమత్తనివత్తియం. మనుస్సమత్తం నత్థి, అఞ్ఞం సమానన్తి. సదిసతా హి ఏత్థ సూచితా. ‘‘అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో, అనరియో’’తి (అ. ని. ౩.౧౩) చ తంసమ్భావనీయగుణనివత్తియం. గరహా హి ఇధ ఞాయతి. ‘‘కచ్చి భోతో అనామయం, అనుదరా కఞ్ఞా’’తి (జా. ౨.౨౦.౧౨౯) తదనప్పభావనివత్తియం, ‘‘అనుప్పన్నా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧౭.తికమాతికా) తంసదిసభావనివత్తియం. అతీతానఞ్హి ఉప్పన్నపుబ్బత్తా ఉప్పాదిధమ్మానఞ్చ పచ్చయేకదేసనిప్ఫత్తియా ఆరద్ధుప్పాదిభావతో కాలవిముత్తస్స చ విజ్జమానత్తా ఉప్పన్నానుకూలతా పగేవ పచ్చుప్పన్నానన్తి తబ్బిదూరతావ ఏత్థ విఞ్ఞాయతి ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧౧.తికమాతికా) తదపరియోసాననివత్తియం. తన్నిట్ఠానఞ్హి ఏత్థ పకాసితన్తి. ఏవమనేకేసం అత్థానం జోతకో. ఇధ పన ‘‘అరూపినో ధమ్మా అచేతసికా ధమ్మా’’తిఆదీసు వియ తబ్భావనివత్తియం దట్ఠబ్బో, అఞ్ఞత్థేతి అత్థో. ఏతేనస్స సుతాదిఞాణవిరహతం దస్సేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతీ’’తి.

ఇదాని తస్స అత్థం వివరన్తో యస్మా ఖన్ధధాత్వాదికోసల్లేనపి మఞ్ఞనాపటిసేధనసమత్థం బాహుసచ్చం హోతి. యథాహ ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, బహుస్సుతో హోతి? యతో ఖో భిక్ఖు ఖన్ధకుసలో హోతి ధాతు, ఆయతన, పటిచ్చసముప్పాదకుసలో హోతి, ఏత్తావతా ఖో భిక్ఖు బహుస్సుతో హోతీ’’తి, తస్మా ‘‘యస్స హి ఖన్ధధాతుఆయతనసచ్చపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసూతిఆది వుత్తం. తత్థ వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో. అత్థపరిపుచ్ఛనం పరిపుచ్ఛా. కుసలేహి సహ చోదనాపరిహరణవసేన వినిచ్ఛయకరణం వినిచ్ఛయో. మగ్గఫలనిబ్బానాని అధిగమో.

బహూనం (ధ. స. మూలటీ. ౧౦౦౭) నానప్పకారానం కిలేససక్కాయదిట్ఠీనం అవిహతత్తా తా జనేన్తి, తాహి వా జనితాతి పుథుజ్జనా. అవిఘాతమేవ వా జన-సద్దో వదతి. పుథు సత్థారానం ముఖముల్లోకికాతి ఏత్థ పుథు జనా సత్థుపటిఞ్ఞా ఏతేసన్తి పుథుజ్జనాతి వచనత్థో. పుథు సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి ఏత్థ జనేతబ్బా, జాయన్తి వా ఏత్థ సత్తాతి జనా, నానాగతియో, తా పుథూ ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. ఇతో పరే జాయన్తి ఏతేహీతి జనా, అభిసఙ్ఖారాదయో, తే ఏతేసం పుథూ విజ్జన్తీతి పుథుజ్జనా. అభిసఙ్ఖరణాదిఅత్థో ఏవ వా జన-సద్దో దట్ఠబ్బో. ఓఘా కామోఘాదయో. రాగగ్గిఆదయో సన్తాపా. తే ఏవ, సబ్బేపి వా కిలేసా పరిళాహా. పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తాతి ఏత్థ జాయతీతి జనో, రాగో గేధోతి ఏవమాదికో, పుథు జనో ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. పుథూసు వా జనా జాతా రత్తాతి ఏవం రాగాదిఅత్థో ఏవ వా జనసద్దో దట్ఠబ్బో. రత్తాతి వత్థం వియ రఙ్గజాతేన చిత్తస్స విపరిణామకరేన ఛన్దరాగేన రత్తా సారత్తా. గిద్ధాతి అభికఙ్ఖనసభావేన అభిజ్ఝానేన గిద్ధా గేధం ఆపన్నా. గధితాతి గన్థితా వియ దుమ్మోచనీయభావేన తత్థ పటిబద్ధా. ముచ్ఛితాతి కిలేసవసేన విసఞ్ఞీభూతా వియ అనఞ్ఞకిచ్చా ముచ్ఛం మోహమాపన్నా. అజ్ఝోసన్నాతి అనఞ్ఞసాధారణే వియ కత్వా గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా ఠితా. లగ్గాతి వఙ్కదణ్డకే వియ ఆసత్తా మహాపలిపే వా యావ నాసికగ్గా పలిపన్నపురిసో వియ ఉద్ధరితుం అసక్కుణేయ్యభావేన నిముగ్గా, లగితాతి మక్కటాలేపే ఆలగ్గభావేన పచ్చుడ్డితో వియ మక్కటో పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం వసేన ఆలగ్గితా. పలిబుద్ధాతి బద్ధా, ఉపద్దుతా వా. ఆవుటాతి ఆవునితా, నివుతాతి నివారితా. ఓవుతాతి పలిగుణ్ఠితా, పరియోనద్ధా వా. పిహితాతి పిదహితా, పటిచ్ఛన్నాతి పటిచ్ఛాదితా. పటికుజ్జితాతి హేట్ఠాముఖజాతా. పుథూనం వా గణనపథమతీతానన్తిఆదినా పుథు జనో పుథుజ్జనోతి దస్సేతి.

‘‘అస్సుతవా’’తి ఏతేన అవిజ్జన్ధతా వుత్తాతి ఆహ ‘‘అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో హోతీ’’తి. ఆరకత్తా (సం. ని. టీ. ౨.౩.౧) కిలేసేహి మగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా. అనయేతి అవడ్ఢియం, అనత్థేతి అత్థో. అనయే వా అనుపాయే. నఇరియనతో అవత్తనతో. అయేతి వడ్ఢియం, అత్థే, ఉపాయే వా. అరణీయతోతి పయిరుపాసితబ్బతో. నిరుత్తినయేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా పురిమేసు అత్థవికప్పేసు. పచ్ఛిమే పన సద్దసత్థవసేనపి. యదిపి అరియ-సద్దో ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫) విసుద్ధాసయపయోగేసు పుథుజ్జనేసుపి వత్తతి. ఇధ పన అరియమగ్గాధిగమేన సబ్బలోకుత్తరభావేన చ అరియభావో అధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బుద్ధా’’తిఆది. తత్థ ‘‘పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ సప్పురిసా’’తి ఇదం అరియా సప్పురిసాతి ఇధ వుత్తపదానం అత్థం అసఙ్కరతో దస్సేతుం వుత్తం. యస్మా పన నిప్పరియాయతో అరియసప్పురిసభావా అభిన్నసభావా. తస్మా ‘‘సబ్బేవ వా’’తిఆది వుత్తం.

ఏత్తావతా హి బుద్ధసావకో వుత్తో. తస్స హి ఏకన్తేన కల్యాణమిత్తో ఇచ్ఛితబ్బో పరతోఘోసమన్తరేన పఠమమగ్గస్స అనుప్పజ్జనతో. విసేసతో చస్స భగవావ కల్యాణమిత్తో అధిప్పేతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘మమఞ్హి, ఆనన్ద, కల్యాణమిత్తం ఆగమ్మ జాతిధమ్మా సత్తా జాతియా పరిముచ్చన్తీ’’తిఆది (సం. ని. ౫.౨). సో ఏవ చ అవేచ్చపసాదాధిగమేన దళ్హభత్తి నామ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘యం మయా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం మమ సావకా జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తీ’’తి (ఉదా. ౪౫). కతఞ్ఞుతాదీహి పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధాతి ఏత్థ కతం జానాతీతి కతఞ్ఞూ. కతం విదితం పాకటం కరోతీతి కతవేదీ. అనేకేసుపి హి కప్పసతసహస్సేసు కతం ఉపకారం జానన్తి పచ్చేకబుద్ధా పాకటఞ్చ కరోన్తి సతిజననఆమిసపటిగ్గహణాదినా, తథా సంసారదుక్ఖదుక్ఖితస్స సక్కచ్చం కరోన్తి కిచ్చం, యం అత్తనా కాతుం సక్కా. సమ్మాసమ్బుద్ధో పన కప్పానం అసఙ్ఖ్యేయ్యసహస్సేసుపి కతం ఉపకారం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయఞ్చ జానాతి, పాకటఞ్చ కరోతి, సీహో వియ చ ఏవం సబ్బత్థ సక్కచ్చమేవ ధమ్మదేసనం కరోన్తో బుద్ధకిచ్చం కరోతి. యాయ పటిపత్తియా దిట్ఠా నామ హోన్తి, తస్సా అప్పటిపజ్జనభావో, తత్థ చ ఆదరాభావో అరియానం అదస్సనసీలతా చ, న చ దస్సనే సాధుకారితా చ వేదితబ్బా. చక్ఖునా అదస్సావీతి ఏత్త చక్ఖు నామ న మంసచక్ఖు ఏవ, అథ ఖో దిబ్బచక్ఖుపీతి ఆహ ‘‘దిబ్బచక్ఖునా వా’’తి. అరియభావోతి యేహి యోగతో ‘‘అరియా’’తి వుచ్చన్తి. తే మగ్గఫలధమ్మా దట్ఠబ్బా.

తత్రాతి ఞాణదస్సనస్సేవ దస్సనభావే. వత్థూతి అధిప్పేతత్థఞాపనకారణం. ఏవం వుత్తేపీతి ఏవం అఞ్ఞాపదేసేన అత్తూపనాయికం కత్వా వుత్తేపి. ధమ్మన్తి లోకుత్తరధమ్మం, చతుసచ్చధమ్మం వా. అరియకరధమ్మా అనిచ్చానుపస్సనాదయో విపస్సియమానా అనిచ్చాదయో, చత్తారి వా అరియసచ్చాని.

అవినీతోతి న వినీతో, అధిసీలసిక్ఖాదివసేన న సిక్ఖితో. యేసం సంవరవినయాదీనం అభావేన అయం అవినీతోతి వుచ్చతి, తే తావ దస్సేతుం ‘‘దువిధో వినయో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సీలసంవరోతి పాతిమోక్ఖసంవరో వేదితబ్బో, సో చ అత్థతో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. సతిసంవరోతి ఇన్ద్రియరక్ఖా, సా చ తథాపవత్తా సతి ఏవ. ఞాణసంవరోతి ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూమీ’’తి (సు. ని. ౧౦౪౦) వత్వా ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి వచనతో సోతసఙ్ఖాతానం తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితఅవిజ్జాఅవసిట్ఠకిలేసానం సంవరో పిదహనం సముచ్ఛేదఞాణన్తి వేదితబ్బం. ఖన్తిసంవరోతి అధివాసనా, సా చ తథాపవత్తా ఖన్ధా, అదోసో వా. పఞ్ఞాతి ఏకే, తం అట్ఠకథాయ విరుజ్ఝతి. వీరియసంవరో కామవితక్కాదీనం వినోదనవసేన పవత్తం వీరియమేవ. తేన తేన గుణఙ్గేన తస్స తస్స అగుణఙ్గస్స పహానం తదఙ్గపహానం. విక్ఖమ్భనేన పహానం విక్ఖమ్భనపహానం. సేసపదత్థయేపి ఏసేవ నయో.

ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేనాతిఆది సీలసంవరాదీనం వివరణం. తత్థ సముపేతోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిసత్థో. తేన ‘‘సహగతో సముపగతో’’తిఆదినా విభఙ్గే (విభ. ౫౧౧) ఆగతం సంవరవిభఙ్గం దస్సేతి. ఏస నయో సేసేసుపి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం అనన్తరసుత్తే ఆవి భవిస్సతి.

కాయదుచ్చరితాదీనన్తి దుస్సీల్యసఙ్ఖాతానం కాయవచీదుచ్చరితాదీనం ముట్ఠస్సచ్చసఙ్ఖాతస్స పమాదస్స అభిజ్ఝాదీనం వా అక్ఖన్తిఅఞ్ఞాణకోసజ్జానఞ్చ. సంవరణతోతి పిదహనతో థకనతో. వినయనతోతి కాయవాచాచిత్తానం విరూపప్పవత్తియా వినయనతో అపనయనతో, కాయదుచ్చరితాదీనం వా వినయనతో, కాయాదీనం వా జిమ్హప్పవత్తిం విచ్ఛిన్దిత్వా ఉజుకం నయనతోతి అత్థో. పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనారహానం కాయదుచ్చరితాదీనం తథా తథా అనుప్పాదనమేవ సంవరణం వినయనఞ్చ వేదితబ్బం.

యం పహానన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసూ’’తి కస్మా వుత్తం, నను నామరూపపరిచ్ఛేదపచ్చయపరిగ్గహకఙ్ఖావితరణాని న విపస్సనాఞాణాని సమ్మసనాకారేన అప్పవత్తనతో? సచ్చమేతం. విపస్సనాఞాణస్స పన అధిట్ఠానభావతో ఏవం వుత్తం. ‘‘నామరూపమత్తమిదం, నత్థి ఏత్థ అత్తా వా అత్తనియం వా’’తి ఏవం పవత్తఞాణం నామరూపవవత్థానం. సతి విజ్జమానే ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతే కాయే, సయం వా సతీ తస్మిం కాయే దిట్ఠీతి సక్కాయదిట్ఠి. ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౧; ౪.౩౪౫) ఏవం పవత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠి. తస్సేవ రూపారూపస్స కమ్మావిజ్జాదిపచ్చయపరిగ్గణ్హనఞాణం పచ్చయపరిగ్గహో. ‘‘నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮) ఆదినయప్పవత్తా అహేతుకదిట్ఠి. ‘‘ఇస్సరపురిసపజాపతిపకతిఅణుకాలాదీహి లోకో పవత్తతి నివత్తతి చా’’తి పవత్తా విసమహేతుదిట్ఠి. తస్సేవాతి పచ్చయపరిగ్గహస్సేవ. కఙ్ఖావితరణేనాతి యథా ఏతరహి నామరూపస్స కమ్మాదిపచ్చయతో ఉప్పత్తి, ఏవం అతీతానాగతేసుపీతి తీసుపి కాలేసు విచికిచ్ఛాపనయనఞాణేన. కథంకథీభావస్సాతి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) ఆదినయప్పవత్తాయ సంసయప్పవత్తియా. కలాపసమ్మసనేనాతి ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్న’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౬౧; ౨.౧౧౩; ౩.౮౬, ౮౯) ఖన్ధపఞ్చకం ఏకాదససు ఓకాసేసు పక్ఖిపిత్వా సమ్మసనవసేన పవత్తేన నయవిపస్సనాఞాణేన. అహం మమాతి గాహస్సాతి అత్తత్తనియగహణస్స. మగ్గామగ్గవవత్థానేనాతి మగ్గామగ్గఞాణవిసుద్ధియా. అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయాతి ఓభాసాదికే అమగ్గే ‘‘మగ్గో’’తి ఉప్పన్నసఞ్ఞాయ.

యస్మా సమ్మదేవ సఙ్ఖారానం ఉదయం పస్సన్తో ‘‘ఏవమేవ సఙ్ఖారా అనురూపకారణతో ఉప్పజ్జన్తి, న పన ఉచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి గణ్హాతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా’’తి. యస్మా పన సఙ్ఖారానం వయం పస్సన్తో ‘‘యదిపిమే సఙ్ఖారా అవిచ్ఛిన్నా వత్తన్తి, ఉప్పన్నుప్పన్నా పన అప్పటిసన్ధికా నిరుజ్ఝన్తే వా’’తి పస్సతి, తస్సేవం పస్సతో కుతో సస్సతగ్గాహో, తస్మా వుత్తం ‘‘వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా’’తి. భయదస్సనేనాతి భయతుపట్ఠానఞాణేన. సభయేతి సబ్బభయానం ఆకరభావతో సకలదుక్ఖవూపసమసఙ్ఖాతస్స పరమస్సాసస్స పటిపక్ఖభావతో చ సభయే ఖన్ధపఞ్చకే. అభయసఞ్ఞాయాతి ‘‘అభయం ఖేమ’’న్తి ఉప్పన్నసఞ్ఞాయ. అస్సాదసఞ్ఞా నామ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు అస్సాదవసేన పవత్తసఞ్ఞా, యా ‘‘ఆలయాభినివేసో’’తిపి వుచ్చతి. అభిరతిసఞ్ఞా తత్థేవ అభిరతివసేన పవత్తసఞ్ఞా, యా ‘‘నన్దీ’’తిపి వుచ్చతి. అముచ్చితుకమ్యతా ఆదానం. అనుపేక్ఖా సఙ్ఖారేహి అనిబ్బిన్దనం, సాలయతాతి అత్థో. ధమ్మట్ఠితియం పటిచ్చసముప్పాదే పటిలోమభావో సస్సతుచ్ఛేదగ్గాహో, పచ్చయాకారపటిచ్ఛాదకమోహో వా, నిబ్బానే పటిలోమభావో సఙ్ఖారేసు రతి, నిబ్బానపటిచ్ఛాదకమోహో వా. సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహోతి యాదిసస్స కిలేసస్స అప్పహీనత్తా విపస్సనా సఙ్ఖారనిమిత్తం న ముఞ్చతి, సో కిలేసో, యో ‘‘సంయోగాభినివేసో’’తిపి వుచ్చతి. సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గహణస్స అతిక్కమనమేవ వా పహానం.

పవత్తి ఏవ పవత్తిభావో, పరియుట్ఠానన్తి అత్థో. నీవరణాదిధమ్మానన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన నీవరణపక్ఖియా కిలేసా వితక్కవిచారాదయో చ గయ్హన్తి.

చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన యం పహానన్తి సమ్బన్ధో. కేన పహానన్తి? అరియమగ్గేహేవాతి విఞ్ఞాయమానోయమత్థో తేసం భావితత్తా అప్పవత్తివచనతో. సముదయపక్ఖికస్సాతి ఏత్థ చత్తారోపి మగ్గా చతుసచ్చాభిసమయాతి కత్వా తేహి పహాతబ్బేన తేన తేన సముదయేన సహ పహాతబ్బత్తా సముదయసభాగత్తా, సచ్చవిభఙ్గే చ సబ్బకిలేసానం సముదయభావస్స వుత్తత్తా ‘‘సముదయపక్ఖికా’’తి దిట్ఠిఆదయో వుచ్చన్తి. పటిప్పస్సద్ధత్తం వుపసన్తతా. సఙ్ఖతనిస్సటతా సఙ్ఖారసభావాభావో. పహీనసబ్బసఙ్ఖతన్తి విరహితసబ్బసఙ్ఖతం, విసఙ్ఖారన్తి అత్థో. పహానఞ్చ తం వినయో చాతి పహానవినయో పురిమేన అత్థేన, దుతియేన పన పహీయతీతి పహానం, తస్స వినయోతి యోజేతబ్బం.

భిన్నసంవరత్తాతి నట్ఠసంవరత్తా, సంవరాభావతోతి అత్థో. తేన అసమాదిన్నసంవరోపి సఙ్గహితో హోతి. సమాదానేన హి సమ్పాదేతబ్బో సంవరో తదభావే న హోతీతి. ఏవఞ్హి లోకే వత్తారో హోన్తి ‘‘మహా వత నో భోగో, సో నట్ఠో తథా అకతత్తా’’తి. అరియేతి అరియో. పచ్చత్తవచనఞ్హేతం. ఏసేసేతి ఏసో సో ఏవ, అత్థతో అనఞ్ఞోతి అత్థో. తజ్జాతేతి అత్థతో తంసభావో, సప్పురిసో అరియసభావో, అరియో చ సప్పురిససభావోతి అత్థో.

తం అత్థన్తి ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తి ఏవం వుత్తమత్థం. కస్మా పనేత్థ పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా కతాతి? యదేత్థ వత్తబ్బం, తం ‘‘యస్మా పుథుజ్జనో అపరిఞ్ఞాతవత్థుకో’’తిఆదినా (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨) సయమేవ వక్ఖతి. ధమ్మో అధిట్ఠానం ఏతిస్సాతి ధమ్మాధిట్ఠానా, సభావధమ్మే నిస్సాయ పవత్తితదేసనా. ధమ్మవసేనేవ పవత్తా పఠమా, పుగ్గలవసేన ఉట్ఠహిత్వా పుగ్గలవసేనేవ గతా తతియా, ఇతరా ధమ్మపుగ్గలానం వోమిస్సకవసేన. కస్మా పన భగవా ఏవం విభాగేన ధమ్మం దేసేతీతి? వేనేయ్యజ్ఝాసయేన దేసనావిలాసేన చ. యే హి వేనేయ్యా ధమ్మాధిట్ఠానాయ ధమ్మదేసనాయ సుఖేన అత్థం పటివిజ్ఝన్తి, తేసం తథా ధమ్మం దేసేతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. యస్సా చ ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా దేసనావిలాసప్పత్తో హోతి, సాయం సుప్పటివిద్ధా, తస్మా దేసనావిలాసప్పత్తో ధమ్మిస్సరో ధమ్మరాజా యథా యథా ఇచ్ఛతి, తథా తథా ధమ్మం దేసేతీతి ఏవం ఇమినా వేనేయ్యజ్ఝాసయేన దేసనావిలాసేన చ ఏవం విభాగేన ధమ్మం దేసేతీతి వేదితబ్బో.

ఛధాతురోతి పథవిధాతు ఆపో-తేజో-వాయో-ఆకాసధాతు విఞ్ఞాణధాతూతి ఇమేసం ఛన్నం ధాతూనం వసేన ఛధాతురో. ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా సోమనస్సట్ఠానియం రూపం ఉపవిచరతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౨౪) వుత్తానం ఛన్నం సోమనస్సూపవిచారానం, ఛన్నం దోమనస్సఉపేక్ఖూపవిచారానఞ్చ వసేన అట్ఠారసమనోపవిచారో. సచ్చాధిట్ఠానాదివసేన చతురాధిట్ఠానో. పఞ్ఞాచక్ఖునా దిట్ఠధమ్మికస్స సమ్పరాయికస్స చ అత్థస్స అదస్సనతో అన్ధో, దిట్ఠధమ్మికస్సేవ దస్సనతో ఏకచక్ఖు, ద్విన్నమ్పి దస్సనతో ద్విచక్ఖు, వేదితబ్బో.

స్వాయం నిద్దిసీతి సమ్బన్ధో. స్వాయన్తి చ సో అయం, యథావుత్తదేసనావిభాగకుసలో భగవాతి అత్థో. అపరిఞ్ఞాతవత్థుకోతి తీహి పరిఞ్ఞాహి అపరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధో. ఖన్ధా హి పరిఞ్ఞాతవత్థు. అపరిఞ్ఞామూలికాతి పరిజాననాభావనిమిత్తా తస్మిం సతి భావతో. పరిఞ్ఞానఞ్హి అవిజ్జాదయో కిలేసా పటిపక్ఖా తమ్మూలికా చ సబ్బమఞ్ఞనాతి. అరియానం అదస్సావీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘అరియధమ్మస్స అకోవిదో’’తిఆదికం పుథుజనస్స విసేసనభావేన పవత్తం పాళిసేసం గణ్హాతి పుథుజ్జననిద్దేసభావతో. తేనాహ ‘‘ఏవం పుథుజ్జనం నిద్దిసీ’’తి.

సుత్తనిక్ఖేపవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పథవీవారవణ్ణనా

తస్సాతి పుథుజ్జనస్స. వసతి ఏత్థ ఆరమ్మణకరణవసేనాతి ఆరమ్మణమ్పి వత్థూతి వుచ్చతి పవత్తిట్ఠానభావతోతి ఆహ ‘‘పథవీఆదీసు వత్థూసూ’’తి. సక్కాయధమ్మానమ్పి ఆరమ్మణాదినా సతిపి మఞ్ఞనాహేతుభావే మఞ్ఞనాహేతుకత్తేనేవ తేసం నిబ్బత్తితోతి వుత్తం ‘‘సబ్బసక్కాయధమ్మజనితం మఞ్ఞన’’న్తి. ఏత్థ చ పథవీధాతు సేసధాతూనం ససమ్భారాసమ్భారభావా సతిపి పమాణతో సమభావే సామత్థియతో అధికానధికభావేన వేదితబ్బా. సమ్భారన్తీతి సమ్భారా, పరివారా. తంతంకలాపేహి లక్ఖణపథవియా సేసధమ్మా యథారహం పచ్చయభావేన పరివారభావేన చ పవత్తన్తి. తేనాహ ‘‘సా హి వణ్ణాదీహి సమ్భారేహి సద్ధిం పథవీతి ససమ్భారపథవీ’’తి. పథవితోతి ఏత్థ పుథులట్ఠేన పుథువీ, పుథువీ ఏవ పథవీ. సా హి సతిపి పరిచ్ఛిన్నవుత్తియం సబ్బేసం సకలాపభావానం ఆధారభావేన పవత్తమానా పుథులా పత్థటా విత్థిణ్ణాతి వత్తబ్బతం అరహతి, న పన తం అనుపవిసిత్వా పవత్తమానా ఆపాదయో. ససమ్భారపథవియా పన పుథులభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఆరమ్మణపథవియం వడ్ఢనఫరణట్ఠేహి పుథులట్ఠో, ఇతరస్మిం రుళ్హియావ దట్ఠబ్బో. ఆరమ్మణపథవీతి ఝానస్స ఆరమ్మణభూతం పథవీసఙ్ఖాతం పటిభాగనిమిత్తం. తేనాహ ‘‘నిమిత్తపథవీతిపి వుచ్చతీ’’తి. ఆగమనవసేనాతి పథవీకసిణభావనాగమనవసేన. తథా హి వుత్తం ‘‘ఆపో చ దేవా పథవీ, తేజో వాయో తదాగము’’న్తి (దీ. ని. ౨.౩౪౦).

సబ్బాపీతి చతుబ్బిధా పథవీపి. అనుస్సవాదిమత్తలద్ధా మఞ్ఞనా వత్థు హోతియేవ. తథా హి ‘‘కక్ఖళం ఖరిగత’’న్తిఆదినా (విభ. ౧౭౩) లక్ఖణపథవీపి ఉద్ధరీయతి. యం పనేకే వదన్తి ‘‘లక్ఖణే దిట్ఠే మఞ్ఞనా నత్థి, సఞ్జానాతీతి వుత్తసఞ్ఞా చ దిట్ఠిగ్గాహస్స మూలభూతా పిణ్డగ్గాహితా, సా లక్ఖణే నక్ఖమతి, తస్మా లక్ఖణపథవీ న గహేతబ్బా’’తి, తదయుత్తం లక్ఖణపటివేధస్స ఇధ అనధిప్పేతత్తా. తేనాహ ‘‘లోకవోహారం గహేత్వా’’తి. న చ సబ్బసఞ్ఞా పిణ్డగ్గాహికా, నాపి దిట్ఠిగ్గాహస్సేవ మూలభూతా, తస్మా లక్ఖణపథవియాపి కాయద్వారానుసారేన అఞ్ఞథా చ ఉపట్ఠితాయ మఞ్ఞనా పవత్తతేవ. తేనేవ చ ‘‘అనుస్సవాదిమత్తలద్ధా’’తి వుత్తం. పథవితోతి పచ్చతే నిస్సక్కవచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘పథవీతి సఞ్జానాతీ’’తి ఆహ. యస్మా చతుబ్బిధమ్పి పథవిం ‘‘పథవీ’తి సఞ్జానన్తో తేన తేన నయేన పథవీకోట్ఠాసేనేవ సఞ్జానాతీతి వుచ్చతి, న ఆపాదికోట్ఠాసేన, తస్మా వుత్తం ‘‘పథవిభాగేన సఞ్జానాతీ’’తి. లోకవోహారం గహేత్వాతి లోకసమఞ్ఞం అవిజహిత్వా. ఏతేన లక్ఖణపథవియమ్పి వోహారముఖేనేవస్సా పవత్తీతి దస్సేతి.

యది లోకవోహారేన తత్థ పవత్తి, కో ఏత్థ దోసో, నను అరియాపి ‘‘అయఞ్హి భన్తే మహాపథవీ’’తిఆదినా లోకవోహారేన పవత్తన్తీతి? న ఏత్థ వోహారమత్తే అవట్ఠానం అధిప్పేతం, అథ ఖో వోహారముఖేన మిచ్ఛాభినివేసోతి దస్సేన్తో ‘‘సఞ్ఞావిపల్లాసేన సఞ్జానాతీ’’తి ఆహ. తస్సత్థో – అయోనిసోమనసికారసమ్భూతాయ ‘‘సుభ’’న్తిఆదినయప్పవత్తాయ విపరీతసఞ్ఞాయ సఞ్జానాతీతి. ఏతేన దుబ్బలా తణ్హామానదిట్ఠిమఞ్ఞనా దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. యది ఏవం కస్మా సఞ్ఞా గహితాతి? పాకటభావతో. యథా నామ అగ్గిమ్హి మథియమానే యదా ధూమో ఉపలబ్భతి, కిఞ్చాపి తదా విజ్జతేవ పావకో అవినాభావతో, పాకటభావతో పన ధూమో జాతోతి వుచ్చతి, న అగ్గి జాతోతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. యదిపి తత్థ మఞ్ఞనాకిచ్చం అత్థి, న పన విభూతం అపాకటభావతో సఞ్ఞాకిచ్చమేవ విభూతం, తం పన మఞ్ఞనానుకూలం మఞ్ఞనాసహితం చాతి ఆహ ‘‘సఞ్ఞావిపల్లాసేన సఞ్జానాతీ’’తి. ఏవం పథవీభాగం అముఞ్చన్తోయేవ వా సఞ్జానాతీతి సమ్బన్ధో. యో హి వుత్తప్పభేదాయ పథవియా పథవిభాగం అముఞ్చన్తోయేవ అవిజహన్తోయేవ సీసపిణ్డే సువణ్ణసఞ్ఞీ వియ అనత్తాదిసభావంయేవ తం అత్తాదివసేన సఞ్జానాతి, తస్స వసేన వుత్తం ‘‘పథవీ’’తిఆది. న వత్తబ్బం పుథుజ్జనగ్గాహస్స యుత్తిమగ్గననివారణతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉమ్మత్తకో వియ…పే… గణ్హాతీ’’తి. అరియానం అదస్సావితాదిభేదన్తి అరియానం అదస్సావితాదివిసేసం వదన్తేన భగవతావ ఏత్థ యథావుత్తసఞ్జాననే కారణం వుత్తన్తి యోజనా.

ఏవన్తి ‘‘పథవిభాగేన సఞ్జానాతీ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన. సఞ్జానిత్వాతి పుబ్బకాలకిరియానిద్దేసోతి ఆహ ‘‘అపరభాగే…పే… గణ్హాతీ’’తి. పపఞ్చసఙ్ఖాతి పపఞ్చకోట్ఠాసా. పపఞ్చన్తి సత్తా సంసారే చిరాయన్తి ఏతేహీతి పపఞ్చా, మఞ్ఞన్తి ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా పరికప్పేన్తి ఏతాహీతి మఞ్ఞనాతి ద్వీహిపి పరియాయేహి తణ్హాదయోవ వుత్తాతి ఆహ ‘‘తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చేహి ఇధ మఞ్ఞనానామేన వుత్తేహీ’’తి. అజఞ్ఞస్స జఞ్ఞతో, అసేయ్యాదికస్స సేయ్యాదితో గహణతో దిట్ఠిమఞ్ఞనా వియ తణ్హామానమఞ్ఞనాపి అఞ్ఞథా గాహో ఏవాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞథా గణ్హాతీ’’తి. ఆరమ్మణాభినిరోపనాదినా భిన్నసభావానమ్పి వితక్కాదీనం సాధారణో ఉపనిజ్ఝాయనసభావో వియ అనుగిజ్ఝనుణ్ణతిపరామసనసభావానమ్పి తణ్హాదీనం సాధారణేన ఆరమ్మణపరికప్పనాకారేన పవత్తి మఞ్ఞనాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘తీహి మఞ్ఞనాహి మఞ్ఞతీ’’తిఆది. అస్సాతి పుథుజ్జనస్స, ఉదయబ్బయానుపస్సనాదీసు వియ సుఖుమనయేనపి మఞ్ఞనాపవత్తి అత్థీతి విభావనసుఖతాయ థూలంయేవ తం దస్సేతుకామో ‘‘ఓళారికనయేనా’’తిఆహ. ఓళారికే హి విభాగే దస్సితే సుఖుమవిభావనా సుకరాతి దస్సేతుం అయమత్థయోజనా వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. అజ్ఝత్తికాతి ఇన్ద్రియబద్ధా సత్తసన్తానపరియాపన్నా నియకజ్ఝత్తా వుత్తా విభఙ్గే పటిసమ్భిదామగ్గే చ.

విభఙ్గేతి ధాతువిభఙ్గే (విభ. ౧౭౩). బాహిరాతి అనిన్ద్రియబద్ధా సఙ్ఖారసన్తానపరియాపన్నా. కక్ఖళన్తి థద్ధం. ఖరిగతన్తి ఫరుసం. కక్ఖళభావో కక్ఖళత్తం. కక్ఖళభావోతి కక్ఖళసభావో. బహిద్ధాతి ఇన్ద్రియబద్ధతో బహిద్ధాభూతం. అనుపాదిన్నన్తి న ఉపాదిన్నం. అయోతి కాళలోహం. లోహన్తి జాతిలోహం విజాతిలోహం కిత్తిమలోహం పిసాచలోహన్తి చతుబ్బిధం. తత్థ అయో సజ్ఝు సువణ్ణం తిపు సీసం తమ్బలోహం వేకన్తకలోహన్తి ఇమాని సత్త జాతిలోహాని నామ. నాగనాసికాలోహం విజాతిలోహం నామ. కంసలోహం వట్టలోహం ఆరకుటన్తి తీణి కిత్తిమలోహాని నామ. మోరక్ఖకం పుథుకం మలినకం చపలకం సలకం ఆటలం భత్తకం దుసిలోహన్తి అట్ఠ పిసాచలోహాని నామ. తేసు వేకన్తకలోహం నామ సబ్బలోహచ్ఛేదనసమత్థా ఏకా లోహజాతి. తథా హి తం వికన్తతి ఛిన్దతీతి వికన్తకన్తి వుచ్చతి. వికన్తకమేవ వేకన్తకం. నాగనాసికాలోహం లోహసదిసం లోహవిజాతి హలిద్దాదివిజాతి వియ. తథా హి తం లోహాకారం లోహమలం వియ ఘనసంహతం హుత్వా తిట్ఠతి, తాపేత్వా తాళితం పన భిన్నం భిన్నం హుత్వా విసరతి ముదు మట్ఠం కమ్మనియం వా న హోతి. తిపుతమ్బే మిస్సేత్వా కతం కంసలోహం. సీసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం వట్టలోహం. జసతమ్బే మిస్సేత్వా కతం ఆరకుటం. తేనేవ తం కరణేన నిబ్బత్తత్తా కిత్తిమలోహన్తి వుచ్చతి. యం పన కేవలం రసకధాతు వినిగ్గతం, తం ‘‘పిత్తల’’న్తిపి వదన్తి. తం ఇధ నాధిప్పేతం, యథావుత్తం మిస్సకమేవ కత్వా యోజితం కిత్తిమన్తి వుత్తం. మోరక్ఖకాదీని ఏవంనామానేవేతాని. తేసు యస్మా పఞ్చ జాతిలోహాని పాళియం విసుం వుత్తానేవ, తస్మా వేకన్తకలోహేన సద్ధిం వుత్తావసేసం సబ్బం ఇధ లోహన్తి వేదితబ్బం.

తిపూతి సేతతిపు. సీసన్తి కాళతిపు. సజ్ఝన్తి రజతం. ముత్తాతి హత్థికుమ్భజాదికా అట్ఠవిధాపి ముత్తా. తథా హి హత్థికుమ్భం వరాహదాఠా భూజఙ్గసీసం వలాహకూటం వేళూ మచ్ఛసీరో సఙ్ఖో సిప్పీతి అట్ఠ ముత్తాయోనియో. తత్థ హత్థికుమ్భజా పీతవణ్ణా పభాహీనా. వరాహదాఠా వరాహదాఠవణ్ణావ. భుజఙ్గసీసజా నీలాదివణ్ణా సువిసుద్ధా వట్టలా చ. వలాహకజా భాసురా దుబ్బిభాగరూపా రత్తిభాగే అన్ధకారం విధమన్తియో తిట్ఠన్తి, దేవూపభోగా ఏవ చ హోన్తి. వేళుజా కరకుపలసమానవణ్ణా న భాసురా, తే చ వేళూ అమనుస్సగోచరే ఏవ పదేసే జాయన్తి. మచ్ఛసీరజా పాఠీనపిట్ఠిసమానవణ్ణా వట్టలా లఘవో చ హోన్తి పభావిహీనా, తే చ మచ్ఛా సముద్దమజ్ఝే ఏవ జాయన్తి. సఙ్ఖజా సఙ్ఖోదరచ్ఛవివణ్ణా కోలప్పమాణాపి హోన్తి పభావిహీనావ. సిప్పిజా పభావిసేసయుత్తా హోన్తి నానాసణ్ఠానా. ఏవం జాతితో అట్ఠవిధాసుపి ముత్తాసు యా మచ్ఛసఙ్ఖసిప్పిజా, తా సాముద్దికా హోన్తి, భుజఙ్గజాపి కాచి సాముద్దికా హోన్తి, ఇతరా అసాముద్దికా. యస్మా బహులం సాముద్దికావ ముత్తా లోకే దిస్సన్తి, తత్థాపి సిప్పిజావ, ఇతరా కాదాచికా. తస్మా సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౧౭౩) ‘‘ముత్తాతి సాముద్దికా ముత్తా’’తి వుత్తం.

మణీతి ఠపేత్వా పాళిఆగతే వేళురియాదికే సేసో జోతిరసాదిభేదో సబ్బోపి మణి. వేళురియన్తి వంసవణ్ణమణి. సఙ్ఖోతి సాముద్దికసఙ్ఖో. సిలాతి కాళసిలా పణ్డుసిలా సేతసిలాదిభేదా అట్ఠపి సిలా. రజతన్తి కహాపణాదికం వుత్తావసేసం రజతసమ్మతం. జాతరూపన్తి సువణ్ణం. లోహితఙ్గోతి రత్తమణి. మసారగల్లన్తి కబరమణి తిణాదీసు బహిభారా తాలనాళికేరాదయోపి తిణం నామ. అన్తోసారం ఖదిరాది అన్తమసో దారుఖణ్డమ్పి కట్ఠం నామ. ముగ్గమత్తతో యావ ముట్ఠిప్పమాణా మరుమ్బా సక్ఖరా నామ. ముగ్గమత్తతో పట్ఠాయ హేట్ఠా వాలికా నామ. కఠలన్తి కపాలఖణ్డం. భూమీతి ససమ్భారపథవీ. పాసాణోతి అన్తోముట్ఠియం అసణ్ఠహనతో పట్ఠాయ యావ హత్థిప్పమాణం పాసాణం, హత్థిప్పమాణతో పన పట్ఠాయ ఉపరి పబ్బతోతి. అయం అయోఆదీసు విభాగనిద్దేసో. నిమిత్తపథవీతి పటిభాగనిమిత్తభూతం పథవికసిణం. తమ్పి హి ‘‘రూపావచరతికచతుక్కజ్ఝానం కుసలతో చ విపాకతో చ కిరియతో చ చతుత్థస్స ఝానస్స విపాకో ఇమే ధమ్మా బహిద్ధారమ్మణా’’తి వచనతో ‘‘బాహిరా పథవీ’’తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘యా చ అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికే నిమిత్తపథవీ, తం గహేత్వా’’తి. ఉగ్గహనిమిత్తఞ్చేత్థ తంగతికమేవ దట్ఠబ్బం, నిమిత్తుప్పత్తితో పన పుబ్బే భూమిగ్గహణేనేవ గహితన్తి.

తీహి మఞ్ఞనాహీతి వుత్తం మఞ్ఞనాత్తయం సపరసన్తానేసు సఙ్ఖేపతో యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘అహం పథవీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అహం పథవీతిఆదీనా అజ్ఝత్తవిసయం దిట్ఠిమఞ్ఞనం మానమఞ్ఞనఞ్చ దస్సేతి అత్తాభినివేసాహంకారదీపనతో. మమ పథవీతి ఇమినా తణ్హామఞ్ఞనం మానమఞ్ఞనమ్పి వా పరిగ్గహభూతాయపి పథవియా సేయ్యాదితో మానజప్పనతో. సేసపదద్వయేపి ఇమినానయేన మఞ్ఞనావిభాగో వేదితబ్బో. తత్థ పథవికసిణజ్ఝానలాభీ ఝానచక్ఖునా గహితఝానారమ్మణం ‘‘అత్తా’’తి అభినివిసన్తో తఞ్చ సేయ్యాదితో దహన్తో అత్థతో ‘‘అహం పథవీ’’తి మఞ్ఞతి నామ, తమేవ ‘‘అయం మయ్హం అత్తా’’తి గహణే పన ‘‘మమ పథవీ’’తి మఞ్ఞతి నామ. తథా తం ‘‘పరపురిసో’’తి వా ‘‘దేవో’’తి వా వాదవసేన ‘‘అయమేవ పరేసం అత్తా’’తి వా అభినివిసన్తో ‘‘పరో పథవీ, పరస్స పథవీ’’తి మఞ్ఞతి నామ. ఇమినా నయేన సేసపథవీసుపి యథారహం చతుక్కం నిద్ధారేతబ్బం.

ఏవం ‘‘పథవిం మఞ్ఞతీ’’తి ఏత్థ చతుక్కవసేన మఞ్ఞనం దస్సేత్వా ఇదాని మఞ్ఞనావత్థుం మఞ్ఞనాయో చ విభజిత్వా అనేకవిహితం తస్స మఞ్ఞనాకారం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అయన్తి యథావుత్తో పుథుజ్జనో. ఛన్దరాగన్తి బహలరాగం. అస్సాదేతీతి నికామేతి, ‘‘ఇమే కేసా ముదుసినిద్ధకుఞ్చితనీలోభాసా’’తిఆదినా తత్థ రసం విన్దతి. అభినన్దతీతి సప్పీతికాయ తణ్హాయ అభిముఖో నన్దతి పమోదతి. అభివదతీతి ఉప్పన్నం తణ్హాభినన్దనావేగం హదయేన సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో ‘‘అహో మే కేసా’’తి వాచం నిచ్ఛారేతి. అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతీతి బలవతణ్హాభినివేసేన గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా తిట్ఠతి. అఞ్ఞతరం వా పన రజ్జనీయవత్థున్తి కేసాదితో అఞ్ఞతరం వా కరచరణాదిప్పభేదం నియకజ్ఝత్తపరియాపన్నం రాగుప్పత్తిహేతుభూతం వత్థుం. ఇతీతి ఇమినా సినిద్ధాదిప్పకారేనాతి పత్థయితబ్బాకారం పరామసతి. తత్థ నన్దిం సమన్నానేతీతి తేసు భావీసు కేసాదీసు సిద్ధం వియ కత్వా నన్దిం తణ్హం సమన్నాహరతి సముపచారేతి. పణిదహతీతి పత్థనం ఠపేతి.

సమ్పత్తిం నిస్సాయ ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి, విపత్తిం నిస్సాయ ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానం జనేతీతి యోజనా. పథవీకోట్ఠాసభూతానం కేసాదీనం సమ్పత్తివిపత్తీహి మానజప్పనా పథవియా మఞ్ఞనా హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవం అజ్ఝత్తికం పథవిం మానమఞ్ఞనాయ మఞ్ఞతీ’’తి. అవయవబ్యతిరేకేన సముదాయస్స అభావతో సముదాయో జీవాభినివేసో అవయవేపి హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘తం జీవం తం సరీరన్తి ఆగతనయేన పన కేసం ‘జీవో’తి అభినివిసతీ’’తి ఆహ. ‘‘కేసా నామేతే ఇస్సరవిహితా పజాపతినిస్సితా అణుసఞ్చయో పకతిపరిణామో’’తిఆదినా నయేనపేత్థ దిట్ఠిమఞ్ఞనా వేదితబ్బా.

ఇమిస్సా పవత్తియాతి నికన్తిమానదిట్ఠీనం పరియాదానసముగ్ఘాటప్పవత్తియా. ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా యదిపి తిస్సన్నమ్పి మఞ్ఞనానం సమ్భవో దస్సితో. తణ్హామానమఞ్ఞనానం పన హేట్ఠా దస్సితత్తా దిట్ఠిమఞ్ఞనా ఏవేత్థ విసేసతో ఉద్ధటాతి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘ఏవమ్పి అజ్ఝత్తికం పథవిం దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ మఞ్ఞతీ’’తి.

బాహిరమ్పి పథవిం తీహి మఞ్ఞనాహి మఞ్ఞతీతి యోజనా. తం పన మఞ్ఞనావిధిం దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తి ఆహ. తస్సత్థో హేట్ఠా వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

అయం జీవోతి అయం కాళలోహం ‘‘జీవో అత్తా’’తి అభినివిసతి ఏకచ్చే నిగణ్ఠా వియ. ఏవం బాహిరం పథవిం దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ మఞ్ఞతీతి ఏత్థాపి ‘‘యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు, యా చ బాహిరా పథవీధాతూ’’తిఆదినా నయేన ఆనేత్వా వత్తబ్బో.

పథవీకసిణం అత్తతో సమనుపస్సతీతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అయమ్పి చ నయో ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఏత్థేవ అన్తోగధోతి దట్ఠబ్బో కసిణానమ్పి రూపసమఞ్ఞాసమ్భావతో. పథవిం మఞ్ఞతీతి ఏత్థ యాదిసో మఞ్ఞనావత్థుమఞ్ఞనానం విత్థారనయో వుత్తో, తాదిసో ఇతో పరం వుత్తనయోవాతి ఆహ ‘‘ఇతో పరం సఙ్ఖేపేనేవ కథయిస్సామా’’తి, అతాదిసో పన విత్థారతోపి కథయిస్సతీతి అత్థో.

తస్మాతి యస్మా ‘‘పథవియా’’తి ఇదం భుమ్మవచనం, తస్మా, సో అత్తపరత్తదుపకరణానం ఆధారభావేన తం మఞ్ఞనావత్థుం కప్పేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అహం పథవియా’’తిఆది. నను చ ఇన్ద్రియబద్ధానిన్ద్రియబద్ధపభేదస్స ధమ్మప్పబన్ధస్స ససమ్భారపథవీ చ ఆధారనిస్సయో, ఇతరా ఆరమ్మణనిస్సయో తదారమ్మణస్సాతి ఏత్థ నిబ్బిరోధోతి? న, మఞ్ఞనావత్థుం నిస్సయభావేన పరికప్పనతో. అయఞ్హి ‘‘అహ’’న్తి దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ మానమఞ్ఞనాయ చ వత్థుభూతస్స అత్తనో పథవిసన్నిస్సయం కత్వా ‘‘అహం పథవియా’’తి మఞ్ఞతి, తణ్హామఞ్ఞనాయ వత్థుభూతస్స ఉపకరణస్స పథవిం సన్నిస్సయం కత్వా ‘‘మయ్హం కిఞ్చనం పలిబోధో పథవియా’’తి మఞ్ఞతి. పరోతిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

య్వాయం అత్థనయోతి సమ్బన్ధో. వుత్తో పటిసమ్భిదామగ్గే. ఏతేనేవ నయేనాతి య్వాయం ‘‘సో ఖో పన మే అత్తా ఇమస్మిం రూపే’’తి సముదాయస్స ఆధారభావదీపనో అత్థనయో వుత్తో, ఏతేనేవ నయేన. న హి అవయవబ్యతిరేకేన సముదాయో లబ్భతి, తస్మా సముదాయే వుత్తవిధి అవయవేపి లబ్భతీతి అధిప్పాయో. తేనాహ సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమిస్సా పథవియాతి మఞ్ఞన్తోతి. తస్మింయేవ పనస్స అత్తనీతి ఏత్థ అస్సాతి పుథుజ్జనస్స. తస్మింయేవ అత్తనీతి అజ్ఝత్తికబాహిరపథవీసన్నిస్సయే అత్తని. ‘‘పథవియా మఞ్ఞతీ’’తి పదస్సాయం వణ్ణనా. ఏవం ‘‘పథవియా మఞ్ఞతీ’’తి ఏత్థ అత్తవసేన దిట్ఠిమానతణ్హామఞ్ఞనం దస్సేత్వా ఇదాని పరవసేన దస్సేతుం ‘‘యదా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అస్సాతి పరస్స. తదాతి పరవసేన మఞ్ఞనాయం. దిట్ఠిమఞ్ఞనా ఏవ యుజ్జతి తత్థ నిచ్చాభినివేసాదయో సమ్భవన్తీతి కత్వా. అవధారణేన మానతణ్హామఞ్ఞనా నివత్తేతి. న హి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా, ‘‘మయ్హ’’న్తి చ పవత్తలక్ఖణా మానతణ్హా పరస్మిం పరస్స సన్తకభావేన గహితే చ పవత్తన్తీతి అధిప్పాయో. ఇతరాయోపీతి మానతణ్హామఞ్ఞనాయోపి. ఇచ్ఛన్తి అట్ఠకథాచరియా. పరస్సపి హి పథవీసన్నిస్సయేన సమ్పత్తిఇస్సరియాదికస్స వసేన అత్తని సేయ్యాదిభావం దహతో పణిదహతో చ చిత్తం తథాభావాయ మానతణ్హామఞ్ఞనా సమ్భవన్తీతి ఆచరియానం అధిప్పాయో. ‘‘పరో పథవీ పరస్స పథవీ’’తి ఏత్థాపి ఇమే ద్వే పకారా సాధిప్పాయా నిద్ధారేతబ్బా.

‘‘పథవితో సఞ్జానాతీ’’తి, ‘‘ఆదితో’’తి చ ఆదీసు అనిస్సక్కవచనేపి తో-సద్దో దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘పథవితోతి నిస్సక్కవచన’’న్తి. సఉపకరణస్సాతి హిరఞ్ఞసువణ్ణగతస్స దాసపోరిసాదినా విత్తుపకరణేన సఉపకరణస్స, అత్తనో వా పరస్స వా తేసం ఉపకరణస్స వాతి అత్థో. యథావుత్తప్పభేదతోతి లక్ఖణాదిఅజ్ఝత్తికాదివుత్తప్పకారవిభాగతో. ఉప్పత్తిం వా నిగ్గమనం వాతి ‘‘తం అణ్డం అహోసి హేమమయం, తస్మిం సయం బ్రహ్మా ఉప్పన్నో’’తి బ్రహ్మణ్డవాదవసేన వా ‘‘ద్వీహి అణూహి ద్విఅణుక’’న్తి ఏవం పవత్తఅణుకవాదవసేన వా పథవితో ఉప్పత్తిం వా ‘‘సబ్బోయం లోకో ఇస్సరతో వినిగ్గతో’’తి ఇస్సరవాదవసేన ఇస్సరకుత్తతో పథవితో నిగ్గమనం వా మఞ్ఞమానోతి యోజనా. పథవితో వా అఞ్ఞో ఆపాదికో అత్తాతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ పురిమస్మిం అత్థవికప్పే కారకలక్ఖణం నిస్సక్కవచనం, దుతియస్మిం ఉపపదలక్ఖణన్తి దట్ఠబ్బం. అత్తనో పరిగ్గహభూతపథవితో సుఖప్పత్తిం తతో ఏవ చ పరేహి సేయ్యాదిభావం కప్పేన్తస్స వసేనపేత్థ తణ్హామానమఞ్ఞనా వేదితబ్బా. అపరేతి సారసమాసాచరియా. తతో అఞ్ఞం అప్పమాణం అత్తానం గహేత్వాతి పుబ్బే భావితఆపాదిఅప్పమాణకసిణవసేన వా కాపిలకాణాదదిట్ఠివసేన వా అప్పమాణం బ్యాపినం అత్తానం గహేత్వా. పథవితోతి పచ్ఛా అభావితఅవడ్ఢితపథవీకసిణసఙ్ఖాతపథవితో. బహిద్ధాపి మే అత్తాతి ఇతో పథవితో బహిపి మే అత్తాతి అధిప్పాయో.

కేవలన్తి అనవసేసం. మహాపథవిం తణ్హావసేన మమాయతి, అయఞ్చ నయో చతుదీపిస్సరియే ఠితస్స దీపచక్కవత్తినో చ లబ్భేయ్య, మణ్డలికరాజమహామత్తకుటుమ్బికానమ్పి వసేన లబ్భతేవ తేసమ్పి యథాపరిగ్గహం అనవసేసేత్వా మఞ్ఞనాయ సమ్భవతో. ‘‘ఏవం మమా’’తి గాహస్స ‘‘ఏసోహమస్మిం, ఏసో మే అత్తా’’తి గాహవిధూరతాయ వుత్తం ‘‘ఏకా తణ్హామఞ్ఞనా ఏవ లబ్భతీ’’తి. ఇమినా నయేనాతి వుత్తమతిదేసం విభావేతుం ‘‘సా చాయ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ సా చాయన్తి సా చ అయం తణ్హామఞ్ఞనా యోజేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. యథా పన దిట్ఠిమఞ్ఞనామఞ్ఞితే వత్థుస్మిం సినేహం మానఞ్చ ఉప్పాదయతో తణ్హామానమఞ్ఞనా సమ్భవన్తి, ఏవం తణ్హామఞ్ఞనామఞ్ఞితేన వత్థునా అత్తానం సేయ్యాదితో దహతో తఞ్చ అత్తనియం నిచ్చం తథా తంసామిభూతం అత్తానఞ్చ పరికప్పేన్తస్స ఇతరమఞ్ఞనాపి సమ్భవన్తీతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. ‘‘మే’’తి హి ఇమినా అత్థగ్గహణముఖేనేవ అత్తనియసమ్బన్ధో పకాసీయతీతి.

అభినన్దతీతి ఇమినా తణ్హాదిట్ఠాభినివేసానం సఙ్గహితత్తా తే దస్సేన్తో ‘‘అస్సాదేతి పరామసతి చా’’తి ఆహ. దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తుప్పాదవసేన చేతస్స ద్వయస్స అసఙ్కరతో పవత్తి వేదితబ్బా, ఏకచిత్తుప్పాదేపి వా అధిపతిధమ్మానం వియ పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన తస్స తస్స బలవభావేన పవత్తి. ఏతస్మిం అత్థేతి తణ్హాదిట్ఠివసేన అభినన్దనత్థే. ఏతన్తి ‘‘పథవిం అభినన్దతీ’’తి ఏతం పదం. యేసం వినేయ్యానం యేహి పకారవిసేసేహి ధమ్మానం విభావనే కతే విసేసాధిగమో హోతి, తేసం తేహి పకారవిసేసేహి ధమ్మవిభావనం. యేసం పన యేన ఏకేనేవ పకారేన ధమ్మవిభావనే కతే విసేసాధిగమో హోతి, తేసమ్పి తం వత్వా ధమ్మిస్సరతాయ తదఞ్ఞనిరవసేసప్పకారవిభావనఞ్చ దేసనావిలాసో. తేనాహ ‘‘పుబ్బే మఞ్ఞనావసేన కిలేసుప్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని అభినన్దనావసేన దస్సేన్తో’’తి. ధమ్మధాతుయాతి సమ్మాసమ్బోధియా. సా హి సబ్బఞేయ్యధమ్మం యథాసభావతో ధారేతి ఉపధారేతి, సకలఞ్చ వినేయ్యసత్తసఙ్ఖాతధమ్మప్పబన్ధం అపాయదుక్ఖసంసారదుక్ఖపతనతో ధారేతి, సయఞ్చ అవిపరీతపవత్తిఆకారా ధాతూతి ధమ్మధాతూతి ఇధాధిప్పేతా. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానఞ్హి మగ్గఞాణం, మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సమ్మాసమ్బోధీతి. సుప్పటివిద్ధత్తాతి సుట్ఠు పటివిద్ధభావతో, సమ్మా అధిగతత్తాతి అత్థో. అభికఙ్ఖనసమ్పగ్గహపరామసనానం వసేన ఆరమ్మణే పరికప్పనాపవత్తి మఞ్ఞనా. తత్థ ‘‘మమం, అహ’’న్తి చ అభినివేసనం పరికప్పనం. యేన అజ్ఝోసానం హోతి, అయం అభినన్దనాతి అయమేతేసం విసేసో. సుత్తాదిఅవిరుద్ధాయేవ అత్తనోమతి ఇచ్ఛితబ్బా, న ఇతరాతి సుత్తేన తస్సా సఙ్గహం దస్సేతుం ‘‘వుత్తఞ్చేత’’న్తిఆది వుత్తం. దేసనావిలాసవిభావనస్స పన సహేతుకహేతుసమ్పయుత్తదుకాదిదేసనాయ నిబద్ధతా నిద్ధారేతబ్బా.

తస్సాతి తేన. ఞాతసద్దసమ్బన్ధేన హేతం కత్తరి సామివచనం. తస్మాతి అపరిఞ్ఞాతత్తా. ‘‘అపరిఞ్ఞాత’’న్తి పటిక్ఖేపముఖేన యం పరిజాననం వుత్తం, తం అత్థతో తివిధా పరిఞ్ఞా హోతీతి తం సరూపతో పవత్తిఆకారతో చ విభావేన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ యాయ పఞ్ఞాయ విపస్సనాభూమిం పరిజానాతి పరిచ్ఛిన్దతి, సా పరిజాననపఞ్ఞా ఞాతపరిఞ్ఞా. సా హి తేభూమకధమ్మజాతం ‘‘అయం విపస్సనాభూమీ’’తి ఞాతం విదితం పాకటం కరోన్తీయేవ లక్ఖణరసాదితో అజ్ఝత్తికాదివిభాగతో చ పరిచ్ఛిజ్జ జానాతి. ఇధ పన పథవీధాతువసేన వేదితబ్బాతి వుత్తం ‘‘పథవీధాతుం పరిజానాతీ’’తిఆది. తీరణపరిఞ్ఞాతి కీరణవసేన పరిజాననకపఞ్ఞా. సా హి పరివారేహి అనిచ్చతాదిఆకారేహి అనిచ్చతాదిసభావస్స ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకస్స తీరణవసేన సమ్మసనవసేన తం పరిచ్ఛిజ్జ జానాతి. అగ్గమగ్గేనాతి అరహత్తమగ్గేన. సో హి అనవసేసతో ఛన్దరాగం పజహతి. అగ్గమగ్గేనాతి వా అగ్గభూతేన మగ్గేన, లోకుత్తరమగ్గేనాతి అత్థో. ఉభయథాపి హి సముచ్ఛేదపహానకారీ ఏవ పఞ్ఞా నిప్పరియాయేన పహానపరిఞ్ఞాతి దస్సేతి.

నామరూపవవత్థానన్తి ఏతేన పచ్చయపరిగ్గహోపి సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో నామరూపస్స హేతువవత్థానభావతో. సోపి హి హేతుపచ్చయముఖేన నామరూపస్స వవత్థానమేవాతి. కలాపసమ్మసనాదివసేన తీరణపరిఞ్ఞా అనిచ్చాదివసేన సమ్మసనభావతో. తస్మాతి యస్మా తా పరిఞ్ఞాయో నత్థి, తస్మా. అథ వా తస్మా అపరిఞ్ఞాతత్తాతి యస్మా అపరిఞ్ఞాతా పథవీ, తస్మా అపరిఞ్ఞాతత్తా పథవియా తం పథవిం మఞ్ఞతి చ అభినన్దతి చాతి.

పథవీవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆపోవారాదివణ్ణనా