సఙ్ఘాదిసేసకణ్డం

౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అఞ్ఞత్ర సుపినన్తాతి స్వాయం దుబ్బలవత్థుకత్తా చేతనాయ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం అసమత్థా, సుపినే ఉపట్ఠితం నిమిత్తఞ్హి దుబ్బలం. పవత్తే పన అఞ్ఞేహి కుసలాకుసలేహి ఉపత్థమ్భితా విపాకం దేతి. కిఞ్చాపి విపాకం దేతి, అథ ఖో అవిసయే ఉప్పన్నత్తా అబ్బోహారికావ సుపినన్తచేతనాతి లిఖితం. యం పనేత్థ ‘‘సుపినే ఉపట్ఠితం నిమిత్తఞ్హి దుబ్బల’’న్తి వుత్తం, తం అనేకన్తం, న చ ఆరమ్మణదుబ్బలతాయ చిత్తప్పవత్తి దుబ్బలా అతీతానాగతారమ్మణాయ, పఞ్ఞత్తారమ్మణాయ వా అదుబ్బలత్తా. తస్మా దుబ్బలవత్థుకత్తాతి దుబ్బలహదయవత్థుకత్తాతి నో తక్కోతి (వజిర. టీ. పారాజిక ౨౩౬-౨౩౭) ఆచరియో. అవత్థుకతాయ దుబ్బలభావో యుజ్జతీతి చే? న, అవత్థుకాయ భావనాపభవాయ అతిరేకబలవసమ్భవతో. భావనాబలసమప్పితఞ్హి చిత్తం అరూపమ్పి సమానం అతిభారమ్పి కరజకాయం గహేత్వా ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ బ్రహ్మలోకమ్పి పాపేత్వా ఠపేతి, తప్పటిభాగం అనప్పితమ్పి కామావచరచిత్తం కరజకాయం ఆకాసే లఙ్ఘనసమత్థం కరోతి. కిం పనేత్థ తం అనుమానకరణం? యేన చిత్తస్సేవ ఆనుభావోతి పఞ్ఞాయేయ్య చిత్తానుభావేన ఠపనలఙ్ఘనాదికిరియావిసేసనిబ్బత్తిదస్సనతో. పకతిచిత్తసముట్ఠానరూపం వియ అసంసట్ఠత్తా, నిక్ఖమనత్తా చ వత్థిసీసం, కటి, కాయోతి తిధా సుక్కస్స ఠానం పకప్పేన్తి ఆచరియా. సప్పవిసం వియ తం దట్ఠబ్బం, న చ విసే ఠాననియమో, కోధవసేన పస్సన్తస్స హోతి. ఏవమస్స న ఠాననియమో, రాగవసేన ఉపక్కమన్తస్స హోతీతి నో తక్కోతి ఆచరియో.

‘‘దకసోతం అనోతిణ్ణేపీ’’తి ఇదం ‘‘ఓతిణ్ణమత్తే’’తి ఇమినా విరుజ్ఝతీతి చే, తం దస్సేతుం ‘‘ఠానతో పన చుత’’న్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – నిమిత్తే ఉపక్కమం కత్వా సుక్కం ఠానా చావేత్వా పున విప్పటిసారవసేన దకసోతోరోహణం నివారేతుం న సక్కా, తథాపి అధివాసాధిప్పాయేన అధివాసేత్వా అన్తరా దకసోతతో ఉద్ధం నివారేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ ‘‘బహి నిక్ఖన్తే వా’’తి వుత్తం, తస్మా ఠానా చుతఞ్హి అవస్సం దకసోతం ఓతరతీతి అట్ఠకథాయ అధిప్పాయో. తస్మా ఉభయం సమేతీతి గహేతబ్బో.

ఏత్థాహ – కస్మా ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తిఆదినా కారకో న నిద్దిట్ఠోతి? వుచ్చతే – అధిప్పాయాపేక్ఖాయ భావతో కారకో న నిద్దిట్ఠో తస్స సాపేక్ఖభావదస్సనత్థం. కథం? కణ్డువనాదిఅధిప్పాయచేతనావసేన చేతేన్తస్స కణ్డువనాదిఉపక్కమేన ఉపక్కమన్తస్స మేథునరాగవసేన ఊరుఆదీసు దుక్కటవత్థూసు, వణాదీసు థుల్లచ్చయవత్థూసు చ ఉపక్కమన్తస్స సుక్కవిసట్ఠియా సతిపి న సఙ్ఘాదిసేసో ‘‘అనాపత్తి భిక్ఖు న మోచనాధిప్పాయస్సా’’తి (పారా. ౨౬౩) వచనతో. తస్మా తదత్థదస్సనత్థం ఇధ కారకో న నిద్దిట్ఠో. అఞ్ఞథా ‘‘యో పన భిక్ఖు సఞ్చేతనికం సుక్కవిసట్ఠిం ఆపజ్జేయ్య, సఙ్ఘాదిసేసో’’తి నిద్దిట్ఠే కారకే ‘‘చేతేతి న ఉపక్కమతి ముచ్చతి, అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౨౬౨) వుత్తవచనవిరోధో. తథా ‘‘సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిసట్ఠియా అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా సఙ్ఘాదిసేసో’’తి భుమ్మే నిద్దిట్ఠేపి సో ఏవ విరోధో హేత్వత్థనియమసిద్ధితో. తస్మా తదుభయమ్పి వచనక్కమం అవత్వా ‘‘సఞ్చేతనికా సుక్కవిసట్ఠి అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వుత్తం. తత్థ నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనాభావతో హేత్వత్థనియమో న కతో హోతి. తస్మిం అకతే సఞ్చేతనికా సుక్కవిసట్ఠి అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా సఙ్ఘాదిసేసోతి, ఉపక్కమే అసతి అనాపత్తీతి అయమత్థో దీపితో హోతీతి వేదితబ్బం.

ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ద్వే ఆపత్తిసహస్సాని హోన్తి. కథం? అత్తనో హత్థాదిభేదే అజ్ఝత్తరూపే రాగూపత్థమ్భనవసేన అఙ్గజాతే కమ్మనియప్పత్తే ఆరోగ్యత్థాయ నీలం మోచేన్తస్స ఏకా ఆపత్తి, అజ్ఝత్తరూపే ఏవ రాగూపత్థమ్భే పీతకాదీనం మోచనవసేన నవాతి దస. ఏవం ‘‘సుఖత్థాయా’’తిఆదీనం నవన్నం వసేనాతి రాగూపత్థమ్భే అజ్ఝత్తరూపవసేన సతం. ఏవమేవం వచ్చప్పస్సావవాతఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠూపత్థమ్భేసు చ సతం సతం కత్వా సబ్బం పఞ్చసతం. యథా అజ్ఝత్తరూపే పఞ్చసతం, ఏవం బహిద్ధారూపే వా అజ్ఝత్తబహిద్ధారూపే వా ఆకాసే వా కటిం కమ్పేన్తోతి ద్వే సహస్సాని ఆపత్తియో హోన్తీతి.

సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘ఓతిణ్ణో’’తి ఇమినాస్స సేవనాధిప్పాయతా దస్సితా. తేనేవ ‘‘కాయసంసగ్గరాగసమఙ్గిస్సేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం. ‘‘విపరిణతేన…పే… సద్ధి’’న్తి ఇమినాస్స వాయామో దస్సితో. ‘‘సద్ధి’’న్తి హి పదం సంయోగం దీపేతి, సో చ సంయోగో సమాగమో. కేన చిత్తేన? విపరిణతేన చిత్తేన, న పత్తప్పటిగ్గహణాధిప్పాయాదినాతి అధిప్పాయో. ‘‘కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యా’’తి ఇమినాస్స వాయమతో ఫస్సప్పటివిజాననా దస్సితా హోతి. వాయమిత్వా ఫస్సం పటివిజానన్తో హి సమాపజ్జతి నామ. ఏవమస్స తివఙ్గసమ్పత్తి దస్సితా హోతి. అథ వా ఓతిణ్ణో విపరిణతేన చిత్తేన యక్ఖాదినా సత్తో వియ. ఉపయోగత్థే వా ఏతం కరణవచనం, ఓతిణ్ణో విపరిణతం చిత్తం కూపాదిం వియ సత్తో. అథ వా ‘‘రాగతో ఉత్తిణ్ణో భవిస్సామీ’’తి భిక్ఖుభావం ఉపగతోపి యో పన భిక్ఖు తతో ఉత్తిణ్ణాధిప్పాయతో విపరిణతేన చిత్తేన హేతుభూతేన తమేవ రాగం ఓతిణ్ణో. మాతుగామేన అత్తనో సమీపం వా ఆగతేన, అత్తనా ఉపగతేన వా. ఏతేన మాతుగామస్స సారత్తతా వా హోతు, విరత్తతా వా, సా ఇధ అప్పమాణం.

హత్థగ్గాహం వాతి ఏత్థ హత్థేన సబ్బోపి ఉపాదిన్నకో కాయో సఙ్గహితో, న భిన్నసన్తానో తప్పటిబద్ధో వత్థాలఙ్కారాది. వేణిగ్గహణేన అనుపాదిన్నకో అభిన్నసన్తానో కేసలోమనఖగ్గదన్తగ్గాదికో కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానో గహితోతి వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘అన్తమసో లోమేన లోమం ఫుసన్తస్సాపీ’’తి. తేన అఞ్ఞతరస్స వా…పే… పరామసనన్తి ఏత్థ అనుపాదిన్నకానమ్పి సేసలోమాదీనం అఙ్గభావో వేదితబ్బో. ఏవం సన్తే ‘‘ఫస్సం పటిజానన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో’’తి ఇమినా విరుజ్ఝతీతి చే? న, తదత్థజాననతో. ఫుట్ఠభావం పటివిజానన్తోపి ఫస్సం పటిజానాతి నామ, న కాయవిఞ్ఞాణుప్పత్తియా ఏవ. అనేకన్తికఞ్హేత్థ కాయవిఞ్ఞాణం. తస్మా ఏవ ఇధ ఫస్సప్పటివిజాననం అఙ్గన్త్వేవ న వుత్తం. తస్మిఞ్హి వుత్తే ఠానమేతం విజ్జతి ‘‘న చ మే లోమఘట్టనేన కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం, తస్మిం ‘న ఫస్సం పటిజానామీ’తి అనాపన్నసఞ్ఞీ సియా’’తి. ‘‘వేణీ నామ కహాపణమాలాదిసమ్పయుత్తం, తత్థ ‘వేణిం గణ్హిస్సామీ’తి కహాపణమాలాదిం ఏవ గణ్హాతి, న లోమం, నత్థి సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వదన్తి. వీమంసితబ్బం.

కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘కదా తే మాతా పసీదిస్సతీ’’తి ఆయాచనం దుట్ఠుల్లవాచాయ సిఖాపత్తలక్ఖణదస్సనత్థం వుత్తం, న మేథునుపసంహితేయేవ దుట్ఠుల్లవాచాతి దస్సనత్థం. ‘‘ఉభతోబ్యఞ్జనకాసీ’’తి వచనం పన పురిసనిమిత్తేన అసఙ్ఘాదిసేసవత్థునా మిస్సవచనం, పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్స చ ఇత్థినిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం, ఇతరం పాకటం. యది తమ్పి జనేతి, కథం ‘అనిమిత్తాసీ’తిఆదీని పదాని న సఙ్ఘాదిసేసం జనేన్తీ’’తి ఏకే, తం న యుత్తం పురిసస్సాపి నిమిత్తాధివచనత్తా. ‘‘మేథునుపసంహితాహి సఙ్ఘాదిసేసో’’తి (పారా. ౨౪౮) మాతికాయం లక్ఖణస్స వుత్తత్తా చ మేథునుపసంహితాహి ఓభాసనే పటివిజానన్తియా సఙ్ఘాదిసేసో, అప్పటివిజానన్తియా థుల్లచ్చయం, ఇతరేహి ఓభాసనే పటివిజానన్తియా థుల్లచ్చయం, అప్పటివిజానన్తియా దుక్కటన్తి ఏకే, విచారేత్వా గహేతబ్బం. ఏత్థాహ – ‘‘సిఖరణీ’’తిఆదీహి అక్కోసన్తస్స పటిఘచిత్తం ఉప్పజ్జతి, కస్మా ‘‘తివేదన’’న్తి అవత్వా ‘‘ద్వివేదన’’న్తి వుత్తన్తి? రాగవసేన అయం ఆపత్తి, న పటిఘవసేన. తస్మా రాగవసేనేవ పవత్తో అక్కోసో ఇధ అధిప్పేతో. తస్మా ‘‘ద్వివేదన’’న్తి వచనం సువుత్తమేవ.

దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అత్తకామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దుట్ఠుల్లోభాసనే వుత్తప్పకారాయాతి దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లజాననసమత్థాయ. పరస్స భిక్ఖునో అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణభణనే దుక్కటం, ‘‘యో తే విహారే వసతి, తస్స అగ్గదానం మేథునం ధమ్మం దేహీ’’తి పరియాయవచనేపి దుక్కటం, ‘‘అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణం భాసేయ్య, యా మాదిసం సీలవన్త’’న్తి చ వుత్తత్తాతి ఏకే. పఞ్చసు అఙ్గేసు సబ్భావా సఙ్ఘాదిసేసోవాతి ఏకే, విచారేత్వా గహేతబ్బం. ‘‘ఇమస్మిం సిక్ఖాపదద్వయే కాయసంసగ్గే వియ యక్ఖిపేతీసుపి దుట్ఠుల్లత్తకఆమవచనే థుల్లచ్చయన్తి వదన్తి. అట్ఠకథాసు పన నాగత’’న్తి (వజిర. టీ. పారాజిక ౨౯౫) లిఖితం. ఉభతోబ్యఞ్జనకో పన పణ్డకగతికోవ.

అత్తకామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అలంవచనీయాతి న వచనీయా, నివారణే అలం-సద్దో, న అలంవచనీయా నాలంవచనీయా. ‘‘పటిగ్గణ్హాతి వీమంసతి పచ్చాహరతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౩౦౫) వుత్తత్తా యస్స ఏకన్తేన సఙ్ఘాదిసేసో హోతి, తస్స పటిగ్గణ్హనవీమంసనపయోగా ఏతే దుక్కటథుల్లచ్చయా నత్థీతి వదన్తీతి లిఖితం. కిఞ్చాపి ఏత్థ ‘‘ఇత్థీ నామ మనుస్సిత్థీ, న యక్ఖీ న పేతీ న తిరచ్ఛానగతా. పురిసో నామ మనుస్సపురిసో, న యక్ఖో న పేతో న తిరచ్ఛానగతో’’తి పాళి నత్థి, తథాపి కాయసంసగ్గాదీసు ‘‘మాతుగామో నామ మనుస్సిత్థీ’’తి (పారా. ౨౮౫) ఇత్థివవత్థానస్స కతత్తా ఇధాపి మనుస్సిత్థీ ఏవాతి పఞ్ఞాయతి. మేథునపుబ్బభాగసామఞ్ఞతో ఇత్థివవత్థానేన పురిసవవత్థానం కతమేవ హోతి. తేనేవాహ ‘‘యేసు సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, తేసం మనుస్సజాతికతా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా). కాయసంసగ్గాదీసు చ పణ్డకయక్ఖిపేతియో థుల్లచ్చయవత్థుకావ వుత్తా, తథా ఇధాపి, పణ్డకసభావత్తా మనుస్సఉభతోబ్యఞ్జనకో చ థుల్లచ్చయవత్థుకోవ హోతి. సేసా మనుస్సపురిసఅమనుస్సపణ్డకఉభతోబ్యఞ్జనకతిరచ్ఛానగతపురిసాదయో దుక్కటవత్థుకావ మిచ్ఛాచారదస్సనసభావతోతి వేదితబ్బం.

సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

కిం భన్తేతి ఏత్తకేపి వుత్తే. పుచ్ఛితో యదత్థాయ పవిట్ఠో, తం కథేతుం లభతి పుచ్ఛితపఞ్ఞత్తా భిక్ఖాచారవత్తేతి లిఖితం. హత్థకమ్మం యాచితో ‘‘ఉపకరణం, మూలం వా దస్సతీ’’తి యాచతి, వట్టతి, న వట్టతీతి? వట్టతి సేనాసనే ఓభాసపరికథాదీనం లద్ధత్తాతి ఏకే. తిహత్థా వాతి ఏత్థ వడ్ఢకిహత్థేన తిహత్థా. ‘‘పమాణయుత్తో మఞ్చోతి పకతివిదత్థియా నవవిదత్థిప్పమాణమఞ్చో, సో తత్థ ఇతో చ న సఞ్చరతి, తస్మా చతుహత్థవిత్థారా న హోతీ’’తిఆది లిఖితం. అకుటియా పన వత్థుదేసనాకిచ్చం నత్థి ఉల్లిత్తావలిత్తం కాతుం వుత్తత్తా. ‘‘ఉల్లిత్తాదిభావో…పే… ‘ఛదనమేవ సన్ధాయ వుత్తో’తి యుత్తమిదం. కస్మాతి చే? యస్మా మత్తికామయభిత్తిం ఉట్ఠాపేత్వా ఉపరి ఉల్లిత్తం వా అవలిత్తం వా ఉభయం వా భిత్తియా ఘటితం కరోన్తస్స ఆపత్తి ఏవ వినాపి భిత్తిలేపేనా’’తి లిఖితం. ఏవమేత్థ థమ్భతులాపిట్ఠసఙ్ఘాటాది నిరత్థకం సియా. తస్మా విచారేత్వావ గహేతబ్బం. ‘‘ఉపోసథాగారమ్పి భవిస్సతి, అహమ్పి వసిస్సామీ’’తి వా ‘‘భిక్ఖూహి వా సామణేరేహి వా ఏకతో వసిస్సామీ’’తి వా కరోన్తస్స వట్టతి ఏవ. కస్మా? ‘‘అత్తుద్దేస’’న్తి వుత్తత్తాతి లిఖితం.

ఇదం పన సిక్ఖాపదం చతుత్థపారాజికం వియ నిదానాపేక్ఖం. న హి వగ్గుముదాతీరియా భిక్ఖూ సయమేవ అత్తనో అసన్తం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ముసావాదలక్ఖణం పాపేత్వా భాసింసు. అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్హి తే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మవణ్ణం భాసింసు. న చ తావతా పారాజికవత్థు హోతి, తత్తకేన పన లేసేన భగవా తం వత్థుం నిదానం కత్వా పారాజికం పఞ్ఞపేసి, తథా ఇధాపి. న హి నిదానే ‘‘అదేసితవత్థుకాయో సారమ్భాయో అపరిక్కమనాయో’’తి వుత్తం. ‘‘అప్పమాణికాయో’’తి పన వుత్తత్తా పమాణమతిక్కమన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసోవ నిదానాపేక్ఖో. తత్థ సారమ్భే అపరిక్కమనే సఙ్ఘాదిసేసప్పసఙ్గం వియ దిస్సమానం ‘‘విభఙ్గో తంనియమకో’’తి వుత్తత్తా విభఙ్గే న నివారేతి. తథా మహల్లకే.

ఏత్థాహ – కిమత్థం మాతికాయం దుక్కటవత్థు వుత్తం, నను విభఙ్గే ఏవ వత్తబ్బం సియాతి? ఏవమేతం. కిం ను భిక్ఖూ అభినేతబ్బా వత్థుదేసనాయ, తేహి భిక్ఖూహి వత్థు దేసేతబ్బం, కీదిసం? అనారమ్భం సపరిక్కమనన్తి. ఇతరఞ్హి ‘‘సారమ్భే చే భిక్ఖు వత్థుస్మిం అపరిక్కమనే’’తి ఏవం అనుప్పసఙ్గవసేన ఆగతత్తా వుత్తం. యస్మా వత్థు నామ అత్థి సారమ్భం అపరిక్కమనం, అత్థి అనారమ్భం సపరిక్కమనం, అత్థి సారమ్భం సపరిక్కమనం, అత్థి అనారమ్భం అపరిక్కమనన్తి బహువిధం, తస్మా బహువిధత్తా వత్థు దేసేతబ్బం అనారమ్భం సపరిక్కమనం, నేతరన్తి వుత్తం హోతి. కిమత్థికా పనేత్థ వత్థుదేసనాతి చే? గరుకాపత్తిపఞ్ఞాపనహేతుపరివజ్జనుపాయత్తా. వత్థుఅదేసనా హి గరుకాపత్తిపఞ్ఞాపనహేతుభూతా. గరుకాపత్తిపఞ్ఞాపనం అకతవిఞ్ఞత్తిగిహిపీళాజననం, అత్తదుక్ఖపరదుక్ఖహేతుభూతో చ సారమ్భభావోతి ఏతే వత్థుదేసనాపదేసేన ఉపాయేన పరివజ్జితా హోన్తి. న హి భిక్ఖూ అకప్పియకుటికరణత్థం గిహీనం వా పీళానిమిత్తం, సారమ్భవత్థుకుటికరణత్థం వా వత్థుం దేసేన్తీతి. హోన్తి చేత్థ –

‘‘దుక్కటస్స హి వత్థూనం, మాతికాయ పకాసనా;

గరుకాపత్తిహేతూనం, తేసం ఏవం పకాసితా.

‘‘వత్థుస్స దేసనుపాయేన, గరుకాపత్తిహేతుయో;

వజ్జితా హోన్తి యం తస్మా, సారమ్భాది జహాపిత’’న్తి.

కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

కిరియామత్తతో సముట్ఠానభావతో అకిరియమేవేతం. తం దేసనాఅకరణవసేన. భిక్ఖూ వా అనభినేయ్యాతి ఏత్థ వా-సద్దో అవధారణత్థోతి వేదితబ్బో. ‘‘ఆయస్మా ఛన్నో చేతియరుక్ఖం ఛేదాపేసీ’’తి (పారా. ౩౬౫) ఆగతత్తా ఇదమ్పి నిదానాపేక్ఖన్తి వేదితబ్బం.

విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘కస్మా మమ వన్దనాదీని…పే… ‘ఘటితేయేవ సీసం ఏతీ’తి వుత్తత్తా అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నకం వన్దితుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. పరివారావసానే ఉపాలిపఞ్చకే ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, అవన్దియా’’తిఆదినా (పరి. ౪౬౭) వుత్తపాళియం అవుత్తత్తా, ‘‘పచ్ఛా ఉపసమ్పన్నేన పురే ఉపసమ్పన్నో వన్దియో’’తి (పరి. ౪౬౮) వుత్తత్తా చ, తస్మా ఏవ ఇమిస్సం కఙ్ఖావితరణియం ‘‘ఉపసమ్పన్నోతి సఙ్ఖ్యుపగమన’’న్తి వుత్తం. సుత్తాధిప్పాయో పన ఏవం గహేతబ్బో – అవన్దన్తో సామీచిప్పటిక్ఖేపసఙ్ఖాతాయ చోదనాయ చోదేతి నామాతి దస్సనత్థం వుత్తన్తి. తస్మా ఏవ ‘‘ఏత్తావతా చ చోదనా నామ హోతీ’’తి వుత్తం. ఇధ అధిప్పేతం ఆపత్తిఆపజ్జనాకారం దస్సేతుం ‘‘‘కస్మా మమ వన్దనాదీని న కరోసీ’తిఆది వుత్త’’న్తి లిఖితం.

కతూపసమ్పదన్తి యస్స ఉపసమ్పదా రుహతి, తం, పణ్డకాదయో. ఠపనక్ఖేత్తన్తి ఏత్థ సబ్బసఙ్గాహికం, పుగ్గలికఞ్చాతి దువిధం పవారణాఠపనం. తత్థ సబ్బసఙ్గాహికే ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… తేవాచికం పవారే’’తి సు-కారతో యావ రే-కారో. పుగ్గలికఠపనే పన ‘‘సఙ్ఘం, భన్తే, పవారేమి…పే… పస్సన్తో పటీ’’తి సం-కారతో యావ అయం సబ్బపచ్ఛిమో టి-కారో, ఏత్థన్తరే ఏకపదేపి ఠపేన్తేన ఠపితా హోతి. ఉపోసథే పన ఇమినానుసారేన విసేసో వేదితబ్బో ‘‘కరేయ్యా’’తి రే-కారే అనతిక్కమన్తే.

దుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అఞ్ఞభాగో వా అస్స అత్థీతి యథా సువణ్ణస్సేదం సోవణ్ణమిత్యత్ర సువణ్ణవా అనేన సువణ్ణో ఇత్యుచ్చతే. తం పటిమాయ సరీరం, సిలాపుత్తకస్స సరీరన్తి చ నిదస్సనం. ఛగలకస్స ‘‘దబ్బో’’తి దిన్నం నామం ‘‘దేసో’’తి వుచ్చతి. కస్మా? థేరం అనుద్ధంసేతుం థేరస్సాపి అపదిసితబ్బత్తా. అఞ్ఞమ్పి వత్థుం న థేరంయేవ. లిస్సతి సిలిస్సతి వోహారమత్తేనేవన అత్థతో. ఈసకం అల్లీయతీతి లేసోతి అధిప్పాయో. లిససేలఛకోలఅల్లీభావే. తేన వుత్తం ‘‘ఈసకం అల్లీయతీతి లేసో’’తి. యస్మా దేసలేసా అత్థతో నిన్నానాకరణం, తస్మా ‘‘కిఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉపాదాయా’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘దస లేసా జాతిలేసో’’తిఆది (పారా. ౩౯౪) పదభాజనే వుత్తం.

అట్ఠుప్పత్తివసేనేవ ఆవిభూతన్తి ఏత్థ కిఞ్చ భియ్యో అనియమత్తా. న హి మేత్తియభూమజకానం వియ అఞ్ఞేసం సబ్బేసమ్పి ‘‘ఛగలకమేవేత్థ అఞ్ఞభాగియం అధికరణం హోతి, అఞ్ఞం గోమహింసాదికమ్పి హోతి, న చ మేత్తియభూమజకా వియ సబ్బేపి నామలేసమత్తమేవ ఉపాదియన్తి, అఞ్ఞమ్పి జాతిలేసాదిం ఉపాదియన్తి, తస్మా అనియమత్తా న విభత్తం. కిఞ్చ భియ్యో తథావుత్తే ఛగలకస్సేవ అఞ్ఞభాగియతా సమ్భవతి, న అఞ్ఞస్స, యేన సోవ దస్సితో. లేసో చ నామ లేసోవ, న జాతిఆది, యేన సోవ దస్సితోతి ఏవం మిచ్ఛాగాహప్పసఙ్గతోతి వేదితబ్బం. ఇధ చ…పే… సఞ్ఞినోపీతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే చ అమూలకసిక్ఖాపదే చాతి అత్థో.

అఞ్ఞభాగియసిక్ఖం యో, నేవ సిక్ఖతి యుత్తితో;

గచ్ఛే వినయవిఞ్ఞూహి, అఞ్ఞభాగియతంవ సో. (వజిర. టీ. పారాజిక ౪౦౮);

అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. భేదానువత్తకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తిణ్ణం ఉద్ధం కమ్మారహా…పే… కరోతీతి ఏత్థ ‘‘ఇమే చత్తారో’’తి వా ‘‘ఇమఞ్చ ఇమఞ్చా’’తి వా వత్వా కాతుం న వట్టతీతి లిఖితం.

భేదానువత్తకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. దుబ్బచసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దుక్ఖేన వత్తబ్బో దుబ్బచో. వుచ్చమానో న సహతి.

దుబ్బచసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనవణ్ణనా

‘‘నామమత్తవసేనా’’తి పాఠో. ‘‘నామగోత్తవసేనా’’తి లిఖితం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అయం కిరియా భిక్ఖూనం కాతుం న వట్టతీ’’తి జానిత్వా సచే ఛాదేతి, ఛన్నావ హోతీతి అత్థో. సభాగమత్తమేవాతి అవేరిసభాగమత్తమేవాతి అధిప్పాయో.

వత్థు చేవ గోత్తఞ్చాతి ఏత్థ వత్థూతి వీతిక్కమనం అసుచిముచ్చనం. గోత్తన్తి గం తాయతీతి గోత్తం, సజాతితో అఞ్ఞత్థ గన్తుం అదత్వా గం బుద్ధిం, వచనఞ్చ తాయతీతి అత్థో. వత్థు చ సజాతిమేవ గచ్ఛతి. సజాతి నామేత్థ అఞ్ఞేహి విసిట్ఠావిసిట్ఠభూతా కిరియా, న కాయసంసగ్గాది. నామఞ్చేవ ఆపత్తి చాతి ఏత్థ ఆపత్తీతి వీతిక్కమేనాపన్నాపత్తియా నామం.

పున ఆగతాగతానం భిక్ఖూనం ఆరోచేన్తేనాతి ఏత్థ ద్విన్నం ఆరోచేన్తేన ‘‘ఆయస్మన్తా ధారేన్తు’’తిణ్ణం వా అతిరేకానం వా ఆరోచేన్తేన ‘‘ఆయస్మన్తో ధారేన్తూ’’తి ఏవం ఆరోచనవిధానం వేదితబ్బం. వత్తభేదఞ్చ రత్తిచ్ఛేదఞ్చ అకత్వాతి ఏత్థ ఠపేత్వా నవకతరం పారివాసికం అవసేసానం అన్తమసో మూలాయపటికస్సనారహాదీనమ్పి అభివాదనాదిసాదియనే, పటిపాటియా నిసీదనే, ఓవదనే, కమ్మికానం గరహణే చాతిఆదీసు వత్తభేదో హోతి. దస్సనసవనవిసయేసు అనారోచనే చ భిక్ఖూహి ఏకచ్ఛన్నే వసనే చ అజానన్తస్సేవ విహారే భిక్ఖూనం ఆగన్త్వా గమనే చాతిఆదీసు రత్తిచ్ఛేదో హోతి. నానాసంవాసకేహి వినయకమ్మాభావతో తేసం అనారోచనే రత్తిచ్ఛేదో న హోతి. ‘‘ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా’’తి వచనతో అన్తో న వట్టతి. నిక్ఖిత్తవత్తేనేవ హుత్వా విచరన్తేన యస్స సన్తికే పుబ్బే సమాదియిత్వా ఆరోచితం, తస్సాపి సన్తికే పచ్ఛా నిక్ఖిపనకాలే ఆరోచేత్వావ నిక్ఖిపితబ్బం. తస్మా పున సమాదానకాలేపి సో చే తతో గచ్ఛతి, తం దివసం అగన్త్వా దివా ఆరోచేత్వాపి యది ఏవం అతీతదివసం హోతి, ‘‘అరుణే ఉట్ఠితే తస్స సన్తికే ఆరోచేత్వా వత్తం నిక్ఖిపిత్వా విహారం గన్తబ్బన్తి తస్స సన్తికే ఆరోచేత్వా వత్తం నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి వుత్తం. అపిచ ‘‘విహారం గన్త్వా యం సబ్బపఠమం భిక్ఖుం పస్సతి, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి వుత్తం. సచే రత్తిచ్ఛేదో హోతి, విహారసీమాపరియాపన్నానం సబ్బేసం ఆరోచేతబ్బం సియా. ‘‘తస్స ఆరోచేత్వా’’తి ఇదం పన పుబ్బే అనారోచితం సన్ధాయ వత్తభేదరక్ఖణత్థం వుత్తం. తస్మా ఏవ సమన్తపాసాదికాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) ఏవం వుత్తం ‘‘అఞ్ఞం విహారతో నిక్ఖన్తం వా ఆగన్తుకం వా’’తి.

సుద్ధన్తపరివాసే పన సచే ‘‘మాసమత్తం అసుద్ధోమ్హీ’’తి అగ్గహేసి, పరివసన్తో పున ఊనం వా అధికం వా సన్నిట్ఠానం కరోతి, తత్తకమ్పి పరివసితబ్బమేవ, పరివాసదానకిచ్చం నత్థి. అయఞ్హి సుద్ధన్తపరివాసో నామ ఉద్ధమ్పి ఆరోహతి, హేట్ఠాపి ఓరోహతి. ఇదమస్స లక్ఖణం.

సమోదహిత్వాతి మూలాపత్తిట్ఠానే ఠపేత్వా, పక్ఖిపిత్వాతి అత్థో. అప్పటిచ్ఛన్నా చే అన్తరాపత్తి, మూలాయ పటికస్సనం అకత్వా పుబ్బే గహితపరివాసేనేవ పరివసితబ్బం. యో పన ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా విబ్భమిత్వా పున ఉపసమ్పన్నో హుత్వాపి పటిచ్ఛాదేతి, యో చ పుబ్బే పటిచ్ఛాదేత్వా పచ్ఛా న పటిచ్ఛాదేతి, యో చ ఉభయత్థ పటిచ్ఛాదేతి, సబ్బేసం పటిచ్ఛన్నదివసవసేన పరివాసో దాతబ్బో. ‘‘పురిమస్మిం ఆపత్తిక్ఖన్ధే వా’’తి చ ‘‘పచ్ఛిమస్మిం ఆపత్తిక్ఖన్ధే వా’’తి (చూళవ. ౧౬౬ ఆదయో) చ పాళియం వుత్తత్తా ద్వే భిక్ఖూ విసుద్ధికం ఆపన్నా హోన్తి, తే సుద్ధికదిట్ఠినో హోన్తి. ఏకో ఛాదేతి, ఏకో న ఛాదేతి. యో ఛాదేతి, సో దుక్కటం దేసాపేతబ్బో. ‘‘ఉభోపి యథాధమ్మం కారాపేతబ్బా’’తి (చూళవ. ౧౮౧) వచనతో యం కఞ్చి ఆపత్తిం ఛాదేత్వా దుక్కటం ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బో.

తేసు గతేసు వా అగతేసు వా పురిమనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బన్తి ఏత్థ ఊనే గణే చరణం, అనుట్ఠహనం ఏకరత్తమ్పి గణేన విప్పవాసం, సచే రత్తియా ఏకక్ఖణేన సఙ్ఘో వసతి, సచే సో పురే అరుణమేవ కేనచి కరణీయేన గతోతి ఏత్థపి మానత్తేపి ఏవం జాతే. ‘‘అయఞ్చ యస్మా గణస్స ఆరోచేత్వా, భిక్ఖూనఞ్చ అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వావ వసి, తేనస్స ఊనే గణే చరణదోసో వా విప్పవాసో వా న హోతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) సమన్తపాసాదికాయం వుత్తం. తస్మా తేన ఆరోచితే ముహుత్తమ్పి నిసీదిత్వా గతేపి విప్పవాసో నత్థి. పారివాసికస్స, ఉక్ఖిత్తకస్స చ పకతత్తేన తస్మిం వసనం ఉదకపాతేన వారితం, తస్మా నానూపచారేపి ఏకచ్ఛన్నే న వట్టతి.

ఇదాని పాఠవిచారణా వేదితబ్బా – ‘‘నవ పఠమాపత్తికా చత్తారో యావతతియకా’’తి ఇదం సభావనియమవచనం. తేన వుట్ఠానం అనియమన్తి దస్సేతి. ఏకచ్చాపత్తివుట్ఠానఞ్హి కమ్మతోపి హోతి అకమ్మతోపి, న ఏవం ఆపజ్జనన్తి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞతరం వా అఞ్ఞతరం వాతి తేసం ద్విధా భిన్నానమ్పి వుట్ఠానక్కమభేదాభావదీపకవచనం. యావతీహం, తావతీహన్తి ఏత్థ అహపరిచ్ఛేదో అరుణవసేన. ‘‘జాన’’న్తి ఇమినా జాననప్పటిచ్ఛన్నస్స అకామా పరివత్థబ్బన్తి దస్సేతి. తేన భిక్ఖునా అకామా పరివత్థబ్బన్తి తేన భిక్ఖునా వసతా అకామా పరివత్థబ్బం, న పరివత్తితలిఙ్గేనాతి దస్సనత్థం వుత్తం. పరివుత్థపరివాసేనాతి ఆదిమ్హి పరివుత్థపరివాసేనేవ పరివాసతో ఉత్తరి ఇతివారేన ఆదితో భిక్ఖునావ ఛారత్తం, పరివత్తితలిఙ్గేన ఉద్ధమ్పి భిక్ఖుమానత్తాయ పటిపజ్జితబ్బం, న పరివాసే వియ తప్పచ్చయా అచిణ్ణమానత్తో. చిణ్ణమానత్తోవ అబ్భేతబ్బో, న ఇతరో, న పరివాసే వియ మానత్తారహే, పక్ఖమానత్తఞ్చ చరన్తియా భిక్ఖునియా లిఙ్గం పరివత్తాతిక్కమే సతి చిణ్ణమానత్తో భిక్ఖు హోతి, పున భిక్ఖుమానత్తం గహేత్వా చిణ్ణమానత్తోవ భిక్ఖు అబ్భేతబ్బోతి దస్సేతి.

యత్థ సియాతి యస్సం సమానసంవాసకసీమాయమ్పి వీసతిగణో భిక్ఖుసఙ్ఘో అత్థి. ఏకేనపి చే ఊనో వీసతిగణోతి న యుజ్జతి, ఊనో చే. న హి వీసతిగణో, సఙ్ఘో చే ఊనో. తస్మా ‘‘ఏకేనపి చే ఊనో సఙ్ఘో’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బన్తి చే? న, చతువగ్గపఞ్చవగ్గదసవగ్గప్పసఙ్గనివారణప్పయోజనతో. తస్మా వీసతివగ్గో భిక్ఖుసఙ్ఘో చే భిక్ఖునా ఏకేనపి ఊనో, నట్ఠో దట్ఠబ్బో. కేచి పన వినయే అప్పకతఞ్ఞునో ‘‘యథా అతిరేకచతువగ్గోపి సఙ్ఘో చతువగ్గకరణీయే కమ్మే ‘చతువగ్గో’తి వుచ్చతి, తథా పఞ్చవగ్గదసవగ్గకరణీయే కమ్మే అతిరేకపఞ్చవగ్గదసవగ్గోపి ‘పఞ్చవగ్గదసవగ్గో’తి వుచ్చతి. తస్మా ఊనోపి చతువగ్గపఞ్చవగ్గదసవగ్గవీసతివగ్గోవా’’తి మఞ్ఞేయ్యుం, తేసం మఞ్ఞనానివారణత్థం ‘‘ఏకేనపి చే ఊనో’’తిఆది వుత్తం. అథ వా వీసతి భిక్ఖుసఙ్ఘో చే, ఠపేత్వా ఏకేనపి చే ఊనో అప్పకతత్తో, తం ఠపేత్వా ఏకేనపి చేతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అయం తత్థ సామీచీతి వచనం యం వుత్తం సబ్బత్థ ‘‘తస్స ఆపత్తియా పరివాసం దేతి, మూలాయ పటికస్సతి, మానత్తం దేతి, అబ్భేతీ’’తి, తస్స ఆవిభావకరణత్థం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తేన తేసు అయం యథావుత్తా సామీచి నియతా ఇచ్ఛితబ్బా, న రాజసిక్ఖాపదాదీసు వియ అనియతా. తత్థ హి కేనచి అన్తరాయేన తం సామీచిమకరోన్తేపి అనాపత్తీతి దీపితం హోతి.

సఙ్ఘాదిసేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.