నిదానవణ్ణనా

తత్థ పాతిమోక్ఖన్తి పఅతిమోక్ఖం అతిపమోక్ఖం అతిసేట్ఠం అతిఉత్తమన్తి అత్థో. ఇతి ఇమినా వచనత్థేన ఏకవిధమ్పి సీలగన్థభేదతో దువిధం హోతి. తథా హి ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౯; ౩.౭౫; విభ. ౫౦౮) చ ‘‘ఆదిమేతం ముఖమేతం పముఖమేతం కుసలానం ధమ్మానం, తేన వుచ్చతి పాతిమోక్ఖ’’న్తి (మహావ. ౧౩౫) చ ఆదీసు సీలం పాతిమోక్ఖన్తి వుచ్చతి, ‘‘ఉభయాని ఖో పనస్స పాతిమోక్ఖాని విత్థారేన స్వాగతాని హోన్తీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౧౪౭; అ. ని. ౮.౫౨; ౧౦.౩౩) గన్థో పాతిమోక్ఖన్తి వుచ్చతి. తత్థ సీలం యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచయతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహి, అత్తానువాదాదీహి వా భయేహీతి పాతిమోక్ఖం. గన్థో పన తస్స పాతిమోక్ఖస్స జోతకత్తా పాతిమోక్ఖన్తి వుచ్చతి. ఆదిమ్హి పన వుత్తో వచనత్థో ఉభిన్నమ్పి సాధారణో హోతి.

తత్థాయం వణ్ణనా సీలపాతిమోక్ఖస్సాపి యుజ్జతి గన్థపాతిమోక్ఖస్సాపి, గన్థే హి వణ్ణితే తస్స అత్థో వణ్ణితోవ హోతి. తం పనేతం గన్థపాతిమోక్ఖం భిక్ఖుపాతిమోక్ఖం భిక్ఖునిపాతిమోక్ఖన్తి దువిధం హోతి. తత్థ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఆదికం (మహావ. ౧౩౪) పఞ్చహి ఉద్దేసపరిచ్ఛేదేహి వవత్థితం భిక్ఖుపాతిమోక్ఖం, ‘‘సుణాతు మే, అయ్యే, సఙ్ఘో’’తిఆదికం చతూహి ఉద్దేసపరిచ్ఛేదేహి వవత్థితం భిక్ఖునిపాతిమోక్ఖం. తత్థ భిక్ఖుపాతిమోక్ఖే పఞ్చ ఉద్దేసా నామ నిదానుద్దేసో, పారాజికుద్దేసో, సఙ్ఘాదిసేసుద్దేసో, అనియతుద్దేసో, విత్థారుద్దేసోతి. తత్థ నిదానుద్దేసో తావ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతి, తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామి, కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా, దుతియమ్పి పుచ్ఛామి, కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా, తతియమ్పి పుచ్ఛామి, కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా, పరిసుద్ధేత్థాయస్మన్తో, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదాన’’న్తిఆదినా నయేన అవసేసే సుతేన సావితే ఉద్దిట్ఠో హోతి. పారాజికుద్దేసాదీనం పరిచ్ఛేదా నిదానస్స ఆదితో పట్ఠాయ పారాజికాదీని ఓసాపేత్వా యోజేతబ్బా. విత్థారో విత్థారోయేవ. ‘‘అవసేసం సుతేన సావేతబ్బ’’న్తి (మహావ. ౧౫౦; పరి. ౩౨౫) వచనతో పన పారాజికుద్దేసాదీసు యస్మిం విప్పకతే అన్తరాయో ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం. నిదానుద్దేసే పన అనిట్ఠితే సుతేన సావేతబ్బం నామ నత్థి. భిక్ఖునిపాతిమోక్ఖే పన అనియతుద్దేసో పరిహాయతి, సేసం వుత్తనయమేవ. ఏవమేతేసం పఞ్చహి చేవ చతూహి చ ఉద్దేసపరిచ్ఛేదేహి వవత్థితానం ద్విన్నమ్పి పాతిమోక్ఖానం అయం వణ్ణనా భవిస్సతి. యస్మా పనేత్థ భిక్ఖుపాతిమోక్ఖం పఠమం, తస్మా తస్స తావ వణ్ణనత్థమిదం వుచ్చతి.

‘‘సుణాతు మే’’తిఆదీనం, పదానం అత్థనిచ్ఛయం;

భిక్ఖవో సీలసమ్పన్నా, సిక్ఖాకామా సుణన్తు మేతి.

ఏత్థ హి సుణాతూతిఇదం సవనాణత్తివచనం. మేతి యో సావేతి, తస్స అత్తనిద్దేసవచనం. భన్తేతి సగారవసప్పతిస్సవచనం. సఙ్ఘోతి పుగ్గలసమూహవచనం. సబ్బమేవ చేతం పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన పఠమం వత్తబ్బవచనం. భగవతా హి పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానన్తేన రాజగహే వుత్తం, తస్మా యో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసతి, తేన సచే సఙ్ఘత్థేరో హోతి, ‘‘ఆవుసో’’తి వత్తబ్బం. సచే నవకతరో హోతి, పాళియం (మహావ. ౧౩౪) ఆగతనయేనేవ ‘‘భన్తే’’తి వత్తబ్బం. సఙ్ఘత్థేరో వా హి పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్య ‘‘థేరాధికం పాతిమోక్ఖ’’న్తివచనతో (మహావ. ౧౫౪), నవకతరో వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, యో తత్థ భిక్ఖు బ్యత్తో పటిబలో, తస్సాధేయ్యం పాతిమోక్ఖ’’న్తివచనతో (మహావ. ౧౫౫).

‘‘సఙ్ఘో’’తిఇమినా పన పదేన కిఞ్చాపి అవిసేసతో పుగ్గలసమూహో వుత్తో, అథ ఖో సో దక్ఖిణేయ్యసఙ్ఘో, సమ్ముతిసఙ్ఘో చాతి దువిధో హోతి. తత్థ దక్ఖిణేయ్యసఙ్ఘోతి అట్ఠ అరియపుగ్గలసమూహో వుచ్చతి. సమ్ముతిసఙ్ఘోతి అవిసేసేన భిక్ఖుసమూహో, సో ఇధ అధిప్పేతో. సో పనేస కమ్మవసేన పఞ్చవిధో (మహావ. ౩౮౮) హోతి – చతువగ్గో పఞ్చవగ్గో దసవగ్గో వీసతివగ్గో అతిరేకవీసతివగ్గోతి. తత్థ చతువగ్గేన ఠపేత్వా ఉపసమ్పదపవారణఅబ్భానాని సబ్బం సఙ్ఘకమ్మం కాతుం వట్టతి. పఞ్చవగ్గేన ఠపేత్వా మజ్ఝిమేసు జనపదేసు ఉపసమ్పదఞ్చ అబ్భానకమ్మఞ్చ సబ్బం సఙ్ఘకమ్మం కాతుం వట్టతి. దసవగ్గేన అబ్భానకమ్మమత్తం ఠపేత్వా సబ్బం సఙ్ఘకమ్మం కాతుం వట్టతి. వీసతివగ్గేన న కిఞ్చి సఙ్ఘకమ్మం కాతుం న వట్టతి, తథా అతిరేకవీసతివగ్గేన.సో పన చతువగ్గాదినా సఙ్ఘేన కత్తబ్బం కమ్మం ఊనకతరేన కాతుం న వట్టతి, అతిరేకేన పన వట్టతీతి దస్సనత్థం వుత్తో. ఇమస్మిం పనత్థే చతువగ్గం ఉపాదాయ సబ్బోపి సమ్ముతిసఙ్ఘో అధిప్పేతో.

అజ్జుపోసథోతి అజ్జ ఉపోసథదివసో, ఏతేన అనుపోసథదివసం పటిక్ఖిపతి. పన్నరసోతి ఇమినా అఞ్ఞం ఉపోసథదివసం పటిక్ఖిపతి. దివసవసేన హి తయో ఉపోసథా చాతుద్దసికో పన్నరసికో సామగ్గిఉపోసథోతి, ఏవం తయో ఉపోసథా వుత్తా. తత్థ హేమన్తగిమ్హవస్సానానం తిణ్ణం ఉతూనం తతియసత్తమపక్ఖేసు ద్వే ద్వే కత్వా ఛ చాతుద్దసికా, అవసేసా అట్ఠారస పన్నరసికాతి ఏవం ఏకసంవచ్ఛరే చతువీసతి ఉపోసథా, ఇదం తావ పకతిచారిత్తం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సకిం పక్ఖస్స చాతుద్దసే వా పన్నరసే వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితు’’న్తి (మహావ. ౧౩౬) వచనతో పన ‘‘ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బ’’న్తిఆదివచనతో (మహావ. ౧౭౮) చ తథారూపపచ్చయే సతి అఞ్ఞస్మిమ్పి చాతుద్దసే ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. పురిమవస్సంవుట్ఠానం పన పుబ్బకత్తికపుణ్ణమా వా, తేసంయేవ సచే భణ్డనకారకేహి ఉపద్దుతా పవారణం పచ్చుక్కడ్ఢన్తి, అథ పుబ్బకత్తికమాసస్స కాళపక్ఖచాతుద్దసో వా, పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా వా, పచ్ఛిమవస్సంవుట్ఠానఞ్చ పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా ఏవాతి ఇమే తయో పవారణాదివసాపి హోన్తి, ఇదమ్పి పకతిచారిత్తమేవ. తథారూపపచ్చయే పన సతి ద్విన్నం కత్తికపుణ్ణమానం పురిమేసు చాతుద్దసేసుపి పవారణం కాతుం వట్టతి. యదా పన కోసమ్బకక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౫౧) ఆగతనయేన భిన్నే సఙ్ఘే ఓసారితే తస్మిం భిక్ఖుస్మిం సఙ్ఘో తస్స వత్థుస్స వూపసమాయ సఙ్ఘస్స సామగ్గిం కరోతి, తదా ‘‘తావదేవ ఉపోసథో కాతబ్బో, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తి (మహావ. ౪౭౫) వచనతో ఠపేత్వా చాతుద్దసపన్నరసే, అఞ్ఞోపి యో కోచి దివసో సామగ్గిఉపోసథదివసో నామ హోతి, పురిమవస్సంవుట్ఠానం పన కత్తికమాసబ్భన్తరే అయమేవ సామగ్గిపవారణాదివసో నామ హోతి. ఇతి ఇమేసు తీసు దివసేసు ‘‘పన్నరసో’’తిఇమినా అఞ్ఞం ఉపోసథదివసం పటిక్ఖిపతి. తస్మా య్వాయం ‘‘అజ్జుపోసథో’’తివచనేన అనుపోసథదివసో పటిక్ఖిత్తో, తస్మిం ఉపోసథో న కాతబ్బోయేవ. యో పనాయం అఞ్ఞో ఉపోసథదివసో, తస్మిం ఉపోసథో కాతబ్బో. కరోన్తేన పన సచే చాతుద్దసికో హోతి, ‘‘అజ్జుపోసథో చాతుద్దసో’’తి వత్తబ్బం. సచే పన్నరసికో హోతి, ‘‘అజ్జుపోసథో పన్నరసో’’తి వత్తబ్బం. సచే సామగ్గిఉపోసథో హోతి, ‘‘అజ్జుపోసథో సామగ్గీ’’తి వత్తబ్బం.

యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లన్తి ఏత్థ పత్తో కాలో ఇమస్స కమ్మస్సాతి పత్తకాలం, పత్తకాలమేవ పత్తకల్లం. తదేతం ఇధ చతూహి అఙ్గేహి సఙ్గహితం. యథాహు అట్ఠకథాచరియా –

‘‘ఉపోసథో యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా,

సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తి;

వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తి,

‘పత్తకల్ల’న్తి వుచ్చతీ’’తి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮);

తత్థ ఉపోసథోతి తీసు ఉపోసథదివసేసు అఞ్ఞతరఉపోసథదివసో. తస్మిఞ్హి సతి ఇదం సఙ్ఘస్స ఉపోసథకమ్మం పత్తకల్లం నామ హోతి, నాసతి. యథాహ ‘‘న చ, భిక్ఖవే, అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో, యో కరేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౮౩).

యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తాతి యత్తకా భిక్ఖూ తస్స ఉపోసథకమ్మస్స పత్తా యుత్తా అనురూపా, సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చత్తారో పకతత్తా, తే చ ఖో హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఏకసీమాయం ఠితా.

సీమా చ నామేసా బద్ధసీమా అబద్ధసీమాతి దువిధా హోతి. తత్థ ఏకాదస విపత్తిసీమాయో అతిక్కమిత్వా తివిధసమ్పత్తియుత్తా నిమిత్తేన నిమిత్తం సమ్బన్ధిత్వా సమ్మతా సీమా బద్ధసీమా నామ, ‘‘అతిఖుద్దకా, అతిమహతీ, ఖణ్డనిమిత్తా, ఛాయానిమిత్తా, అనిమిత్తా, బహిసీమే ఠితా సమ్మతా, నదియా సమ్మతా, సముద్దే సమ్మతా, జాతస్సరే సమ్మతా, సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తేన సమ్మతా, సీమాయ సీమం అజ్ఝోత్థరన్తేన సమ్మతా’’తి ఇమా హి ‘‘ఏకాదసహి ఆకారేహి సీమతో కమ్మాని విపజ్జన్తీ’’తి (పరి. ౪౮౬) వచనతో ఏకాదస విపత్తిసీమాయో నామ. తత్థ అతిఖుద్దకా నామ యత్థ ఏకవీసతి భిక్ఖూ నిసీదితుం న సక్కోన్తి. అతిమహతీ నామ యా అన్తమసో కేసగ్గమత్తేనాపి తియోజనం అతిక్కమిత్వా సమ్మతా. ఖణ్డనిమిత్తా నామ అఘటితనిమిత్తా వుచ్చతి, పురత్థిమాయ దిసాయ నిమిత్తం కిత్తేత్వా అనుక్కమేనేవ దక్ఖిణాయ పచ్ఛిమాయ ఉత్తరాయ దిసాయ కిత్తేత్వా పున పురత్థిమాయ దిసాయ పుబ్బకిత్తితం పటికిత్తేత్వా ఠపేతుం వట్టతి, ఏవం అక్ఖణ్డనిమిత్తా హోతి. సచే పన అనుక్కమేన ఆహరిత్వా ఉత్తరాయ దిసాయ నిమిత్తం కిత్తేత్వా తత్థేవ ఠపేతి, ఖణ్డనిమిత్తా నామ హోతి. అపరాపి ఖణ్డనిమిత్తా నామ యా అనిమిత్తుపగం తచసారరుక్ఖం వా ఖాణుకం వా పంసుపుఞ్జవాలుకపుఞ్జానం వా అఞ్ఞతరం అన్తరా ఏకం నిమిత్తం కత్వా సమ్మతా. ఛాయానిమిత్తా నామ పబ్బతచ్ఛాయాదీనం యం కిఞ్చి ఛాయం నిమిత్తం కత్వా సమ్మతా. అనిమిత్తా నామ సబ్బేన సబ్బం నిమిత్తాని అకిత్తేత్వా సమ్మతా. బహిసీమే ఠితసమ్మతా నామ నిమిత్తాని కిత్తేత్వా నిమిత్తానం బహిఠితేన సమ్మతా. నదియా సముద్దే జాతస్సరే సమ్మతా నామ ఏతేసు నదిఆదీసు సమ్మతా. సా హి ఏవం సమ్మతాపి ‘‘సబ్బా, భిక్ఖవే, నదీ అసీమా, సబ్బో సముద్దో అసీమో, సబ్బో జాతస్సరో అసీమో’’తి (మహావ. ౧౪౭) వచనతో అసమ్మతావ హోతి. సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తేన సమ్మతా నామ అత్తనో సీమాయ పరేసం సీమం సమ్భిన్దన్తేన సమ్మతా. సచే హి పోరాణకస్స విహారస్స పురత్థిమాయ దిసాయ అమ్బో చేవ జమ్బూ చాతి ద్వే రుక్ఖా అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసట్ఠవిటపా హోన్తి, తేసు అమ్బస్స పచ్ఛిమదిసాభాగే జమ్బూ, విహారసీమా చ జమ్బుం అన్తో కత్వా అమ్బం కిత్తేత్వా బద్ధా హోతి, అథ పచ్ఛా తస్స విహారస్స పురత్థిమాయ దిసాయ విహారే కతే సీమం బన్ధన్తా భిక్ఖూ తం అమ్బం అన్తో కత్వా జమ్బుం కిత్తేత్వా బన్ధన్తి, సీమాయ సీమం సమ్భిన్నా హోతి. సీమాయ సీమం అజ్ఝోత్థరన్తేన సమ్మతా నామ అత్తనో సీమాయ పరేసం సీమం అజ్ఝోత్థరన్తేన సమ్మతా. సచే హి పరేసం బద్ధసీమం సకలం వా తస్సా పదేసం వా అన్తో కత్వా అత్తనో సీమం సమ్మన్నతి, సీమాయ సీమం అజ్ఝోత్థరితా నామ హోతి. ఇతి ఇమా ఏకాదస విపత్తిసీమాయో అతిక్కమిత్వా సమ్మతా.

తివిధసమ్పత్తియుత్తాతి నిమిత్తసమ్పత్తియా పరిసాసమ్పత్తియా కమ్మవాచాసమ్పత్తియా చ యుత్తా. తత్థ నిమిత్తసమ్పత్తియా యుత్తా నామ పబ్బతనిమిత్తం, పాసాణనిమిత్తం, వననిమిత్తం, రుక్ఖనిమిత్తం, మగ్గనిమిత్తం, వమ్మికనిమిత్తం, నదినిమిత్తం, ఉదకనిమిత్తన్తి ఏవం వుత్తేసు అట్ఠసు నిమిత్తేసు తస్మిం తస్మిం దిసాభాగే యథాలద్ధాని నిమిత్తుపగాని నిమిత్తాని ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ కిం నిమిత్తం, పబ్బతో, భన్తే, ఏసో పబ్బతో నిమిత్త’’న్తిఆదినా నయేన సమ్మా కిత్తేత్వా సమ్మతా. తత్రేవం సఙ్ఖేపతో నిమిత్తుపగతా వేదితబ్బా – సుద్ధపంసుసుద్ధపాసాణఉభయమిస్సకవసేన హి తివిధోపి పబ్బతో హత్థిప్పమాణతో పట్ఠాయ ఉద్ధం నిమిత్తుపగో, తతో ఓమకతరో న వట్టతి. పాసాణనిమిత్తే అయోగుళమ్పి పాసాణసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి, తస్మా యో కోచి పాసాణో ఉక్కంసవసేన హత్థిప్పమాణతో ఓమకతరం ఆదిం కత్వా హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన ద్వత్తింసపలగుళపిణ్డపరిమాణో నిమిత్తుపగో, న తతో ఖుద్దకతరో. పిట్ఠిపాసాణో పన అతిమహన్తోపి వట్టతి. వననిమిత్తే అన్తోసారేహి వా అన్తోసారమిస్సకేహి వా రుక్ఖేహి చతుపఞ్చరుక్ఖమత్తమ్పి వనం నిమిత్తుపగం, తతో ఊనకతరం న వట్టతి. రుక్ఖో జీవన్తోయేవ అన్తోసారో భూమియం పతిట్ఠితో, అన్తమసో ఉబ్బేధతో అట్ఠఙ్గులో, పరిణాహతో సూచిదణ్డకప్పమాణోపి నిమిత్తుపగో, తతో ఓమకతరో న వట్టతి. మగ్గో జఙ్ఘమగ్గో వా హోతు సకటమగ్గో వా, యో వినివిజ్ఝిత్వా ద్వే తీణి గామఖేత్తాని గచ్ఛతి, తాదిసో జఙ్ఘసత్థసకటసత్థేహి వలఞ్జియమానోయేవ నిమిత్తుపగో, అవలఞ్జితో న వట్టతి. వమ్మికో పన హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన తందివసంజాతో అట్ఠఙ్గులుబ్బేధో గోవిసాణమత్తోపి వమ్మికో నిమిత్తుపగో, తతో ఓమకతరో న వట్టతి. యం పన అబద్ధసీమాలక్ఖణే నదిం వక్ఖామ, సా నిమిత్తుపగా, అఞ్ఞా న వట్టతి. ఉదకం యం అసన్దమానం ఆవాటపోక్ఖరణీతళాకజాతస్సరలోణిసముద్దాదీసు ఠితం, తం ఆదిం కత్వా అన్తమసో తఙ్ఖణేయేవ పథవియం ఖణితే ఆవాటకే ఘటేహి ఆహరిత్వా పూరితమ్పి యావ కమ్మవాచాపరియోసానా సణ్ఠమానకం నిమిత్తుపగం, ఇతరం సన్దమానం వా వుత్తపరిచ్ఛేదకాలం అతిట్ఠన్తం వా భాజనగతం వా న వట్టతీతి.

పరిసాసమ్పత్తియా యుత్తా నామ సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చతూహి భిక్ఖూహి సన్నిపతిత్వా యావతికా తస్మిం గామఖేత్తే బద్ధసీమం వా నదిసముద్దజాతస్సరే వా అనోక్కమిత్వా ఠితా భిక్ఖూ, తే సబ్బే హత్థపాసే వా కత్వా ఛన్దం వా ఆహరిత్వా సమ్మతా.

కమ్మవాచాసమ్పత్తియా యుత్తా నామ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, యావతా సమన్తా నిమిత్తా కిత్తితా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩౯) నయేన వుత్తాయ పరిసుద్ధాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ సమ్మతా. ఏవం ఏకాదస విపత్తిసీమాయో అతిక్కమిత్వా తివిధసమ్పత్తియుత్తా నిమిత్తేన నిమిత్తం సమ్బన్ధిత్వా సమ్మతా సీమా ‘‘బద్ధసీమా’’తి వేదితబ్బా. ఖణ్డసీమా సమానసంవాససీమా అవిప్పవాససీమాతి తస్సాయేవ పభేదో.

అబద్ధసీమా పన గామసీమా, సత్తబ్భన్తరసీమా, ఉదకుక్ఖేపసీమాతి తివిధా. తత్థ యావతా ఏకం గామక్ఖేత్తం, అయం గామసీమా నామ. అగామకే అరఞ్ఞే సమన్తా సత్తబ్భన్తరా సత్తబ్భన్తరసీమా నామ. తత్థ అగామకం నామ అరఞ్ఞం విఞ్ఝాటవిఆదీసు వా సముద్దమజ్ఝే వా మచ్ఛబన్ధానం అగమనపథేసు దీపకేసు లబ్భతి. సమన్తా సత్తబ్భన్తరాతి మజ్ఝే ఠితానం సబ్బదిసాసు సత్తబ్భన్తరా వినిబ్బేధేన చుద్దస హోన్తి. తత్థ ఏకం అబ్భన్తరం అట్ఠవీసతిహత్థప్పమాణం హోతి, అయఞ్చ సీమా పరిసావసేన వడ్ఢతి, తస్మా సమన్తా పరిసాపరియన్తతో పట్ఠాయ అబ్భన్తరపరిచ్ఛేదో కాతబ్బో. సచే పన ద్వే సఙ్ఘా విసుం ఉపోసథం కరోన్తి, ద్విన్నం సత్తబ్భన్తరానం అన్తరే అఞ్ఞమేకం సత్తబ్భన్తరం ఉపచారత్థాయ ఠపేతబ్బం. యా పనేసా ‘‘సబ్బా, భిక్ఖవే, నదీ అసీమా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౪౭) నయేన నదిఆదీనం సీమభావం పటిక్ఖిపిత్వా పున ‘‘నదియా వా, భిక్ఖవే, సముద్దే వా జాతస్సరే వా యం మజ్ఝిమస్స పురిసస్స సమన్తా ఉదకుక్ఖేపా, అయం తత్థ సమానసంవాసా ఏకూపోసథా’’తి వుత్తా అయం ఉదకుక్ఖేపసీమా నామ. తత్థ యస్సా ధమ్మికానం రాజూనం కాలే అన్వడ్ఢమాసం అనుదసాహం అనుపఞ్చాహం అనతిక్కమిత్వా దేవే వస్సన్తే వలాహకేసు విగతమత్తేసు సోతం పచ్ఛిజ్జతి, అయం నదిసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి. యస్సా పన ఈదిసే సువుట్ఠికాలే వస్సానస్స చతుమాసే సోతం న పచ్ఛిజ్జతి, యత్థ తిత్థేన వా అతిత్థేన వా సిక్ఖాకరణీయే ఆగతలక్ఖణేన తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేత్వా అన్తరవాసకం అనుక్ఖిపిత్వా ఉత్తరన్తియా భిక్ఖునియా ఏకద్వఙ్గులమత్తమ్పి అన్తరవాసకో తేమియతి, అయం సముద్దం వా పవిసతు తళాకం వా, పభవతో పట్ఠాయ నదీ నామ. సముద్దో పాకటోయేవ. యో పన కేనచి ఖణిత్వా అకతో సయంజాతో సోబ్భో సమన్తతో ఆగతేన ఉదకేన పూరితో తిట్ఠతి, యత్థ నదియం వుత్తప్పకారే వస్సకాలే ఉదకం సన్తిట్ఠతి, అయం జాతస్సరో నామ. యోపి నదిం వా సముద్దం వా భిన్దిత్వా నిక్ఖన్తఉదకేన ఖతో సోబ్భో ఏతం లక్ఖణం పాపుణాతి, అయమ్పి జాతస్సరోయేవ.

యం మజ్ఝిమస్స పురిసస్స సమన్తా ఉదకుక్ఖేపాతి యం ఠానం థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స సమన్తతో ఉదకుక్ఖేపేన పరిచ్ఛిన్నం, తత్థ యథా అక్ఖధుత్తా దారుగుళం ఖిపన్తి, ఏవం ఉదకం వా వాలుకం వా హత్థేన గహేత్వా మజ్ఝిమేన పురిసేన సబ్బథామేన ఖిపితబ్బం, తత్థ యత్థ ఏవం ఖిత్తం ఉదకం వా వాలుకం వా పతతి, అయం ఉదకుక్ఖేపో నామ.

అయం తత్థ సమానసంవాసా ఏకూపోసథాతి అయం తేసు నదిఆదీసు ఉదకుక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నా సీమా సమానసంవాసా చేవ ఏకూపోసథా చ, అయం పన ఏతేసం నదిఆదీనం అన్తోయేవ లబ్భతి, న బహి. తస్మా నదియా వా జాతస్సరే వా యత్తకం పదేసం పకతివస్సకాలే చతూసు మాసేసు ఉదకం ఓత్థరతి, సముద్దే యస్మిం పదేసే పకతివీచియో ఓత్థరిత్వా సణ్ఠహన్తి, తతో పట్ఠాయ కప్పియభూమి, తత్థ ఠత్వా ఉపోసథాదికమ్మం కాతుం వట్టతి. దుబ్బుట్ఠికాలే వా గిమ్హే వా నదిజాతస్సరేసు సుక్ఖేసుపి సా ఏవ కప్పియభూమి, సచే పన సుక్ఖే జాతస్సరే వాపిం వా ఖణన్తి, వప్పం వా కరోన్తి, తం ఠానం గామక్ఖేత్తం హోతి. యా పనేసా ‘‘కప్పియభూమీ’’తి వుత్తా, తతో బహి ఉదకుక్ఖేపసీమా న గచ్ఛతి, అన్తోయేవ గచ్ఛతి, తస్మా తేసం అన్తో పరిసాపరియన్తతో పట్ఠాయ సమన్తా ఉదకుక్ఖేపపరిచ్ఛేదో కాతబ్బో. సచే పన ద్వే సఙ్ఘా విసుం విసుం ఉపోసథాదికమ్మం కరోన్తి, ద్విన్నం ఉదకుక్ఖేపానం అన్తరే అఞ్ఞో ఏకో ఉదకుక్ఖేపో ఉపచారత్థాయ ఠపేతబ్బో. అయఞ్హి సత్తబ్భన్తరసీమా చ ఉదకుక్ఖేపసీమా చ భిక్ఖూనం ఠితోకాసతో పట్ఠాయ లబ్భతి. పరిచ్ఛేదబ్భన్తరే హత్థపాసం విజహిత్వా ఠితోపి పరిచ్ఛేదతో బహి అఞ్ఞం తత్తకంయేవ పరిచ్ఛేదం అనతిక్కమిత్వా ఠితోపి కమ్మం కోపేతి, ఇదం సబ్బఅట్ఠకథాసు (మహావ. అట్ఠ. ౧౪౭) సన్నిట్ఠానం. ఏవం అబద్ధసీమా వేదితబ్బా. ఇతి ఇమం బద్ధసీమాబద్ధసీమావసేన దువిధం సీమం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘తే చ ఖో హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఏకసీమాయం ఠితా’’తి. తేసు హి చతూసు భిక్ఖూసు ఏకసీమాయం హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఠితేస్వేవేతం సఙ్ఘస్స ఉపోసథకమ్మం పత్తకల్లం నామ హోతి, న ఇతరథా. యథాహ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, చతున్నం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితు’’న్తి (మహావ. ౧౬౮).

సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తీతి ఏత్థ యం సబ్బో సఙ్ఘో వికాలభోజనాదినా సభాగవత్థునా లహుకాపత్తిం ఆపజ్జతి, ఏవరూపా వత్థుసభాగా ‘‘సభాగా’’తి వుచ్చతి, వికాలభోజనపచ్చయా ఆపన్నం పన ఆపత్తిసభాగం అనతిరిత్తభోజనపచ్చయా ఆపన్నస్స సన్తికే దేసేతుం వట్టతి. సభాగాపత్తియా పన సతి తేహి భిక్ఖూహి ఏకో భిక్ఖు సామన్తా ఆవాసా సజ్జుకం పాహేతబ్బో ‘‘గచ్ఛావుసో, తం ఆపత్తిం పటికరిత్వా ఆగచ్ఛ, మయం తే సన్తికే ఆపత్తిం పటికరిస్సామా’’తి, ఏవఞ్చేతం లభేథ, ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే లభేథ, బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం సబ్బో సఙ్ఘో సభాగం ఆపత్తిం ఆపన్నో, యదా అఞ్ఞం భిక్ఖుం సుద్ధం అనాపత్తికం పస్సిస్సతి, తదా తస్స సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సతీ’’తి (మహావ. ౧౭౧) వత్వా ఉపోసథో కాతబ్బో. సచే పన వేమతికో హోతి, ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అయం సబ్బో సఙ్ఘో సభాగాయ ఆపత్తియా వేమతికో, యదా నిబ్బేమతికో భవిస్సతి, తదా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సతీ’’తి వత్వా ఉపోసథో కాతబ్బో. సచే పనేత్థ కోచి తం సభాగం ఆపత్తిం దేసేతుం వట్టతీతి మఞ్ఞమానో ఏకస్స సన్తికే దేసేతి, దేసితా సుదేసితావ. అఞ్ఞం పన దేసనాపచ్చయా దేసకో, పటిగ్గహణపచ్చయా పటిగ్గాహకో చాతి ఉభోపి దుక్కటం ఆపజ్జన్తి, తం నానావత్థుకం హోతి, తస్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం దేసేతబ్బం. ఏత్తావతా తే ద్వే నిరాపత్తికా హోన్తి, తేసం సన్తికే సేసేహి సభాగాపత్తియో దేసేతబ్బా వా ఆరోచేతబ్బా వా. సచే తే ఏవం అకత్వా ఉపోసథం కరోన్తి, ‘‘పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథా’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩౪) నయేన సాపత్తికస్స ఉపోసథకరణే పఞ్ఞత్తం దుక్కటం ఆపజ్జన్తి. సచే సబ్బో సఙ్ఘో సభాగాపత్తియా సతి వుత్తవిధిం అకత్వా ఉపోసథం కరోతి, వుత్తనయేనేవ సబ్బో సఙ్ఘో ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, తస్మా సభాగాపత్తియా సతి సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం నామ న హోతి, తేన వుత్తం ‘‘సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తీ’’తి. ఏతాసు హి సభాగాపత్తీసు అవిజ్జమానాసు విసభాగాపత్తీసు విజ్జమానాసుపి పత్తకల్లం హోతియేవ.

వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తీతి ‘‘న, భిక్ఖవే, సగహట్ఠాయ పరిసాయ పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బం, యో ఉద్దిసేయ్య ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౫౪) వచనతో గహట్ఠో, ‘‘న, భిక్ఖవే, భిక్ఖునియా నిసిన్నపరిసాయ పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తిఆదినా (మహావ. ౧౮౩) నయేన వుత్తా భిక్ఖునీ, సిక్ఖమానా, సామణేరో, సామణేరీ, సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో, అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నకో, ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిత్తకో, ఆపత్తియా అప్పటికమ్మే ఉక్ఖిత్తకో, పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే ఉక్ఖిత్తకో, పణ్డకో, థేయ్యసంవాసకో, తిత్థియపక్కన్తకో, తిరచ్ఛానగతో, మాతుఘాతకో, పితుఘాతకో అరహన్తఘాతకో, భిక్ఖునిదూసకో, సఙ్ఘభేదకో, లోహితుప్పాదకో, ఉభతోబ్యఞ్జనకోతి ఇమే వీసతి చాతి ఏకవీసతి పుగ్గలా వజ్జనీయా నామ, తే హత్థపాసతో బహికరణవసేన వజ్జేతబ్బా. ఏతేసు హి తివిధే ఉక్ఖిత్తకే సతి ఉపోసథం కరోన్తో సఙ్ఘో పాచిత్తియం ఆపజ్జతి, సేసేసు దుక్కటం. ఏత్థ చ తిరచ్ఛానగతోతి యస్స ఉపసమ్పదా పటిక్ఖిత్తా, తిత్థియా గహట్ఠేనేవ సఙ్గహితా. ఏతేపి హి వజ్జనీయా నామ. ఏవం పత్తకల్లం ఇమేహి చతూహి అఙ్గేహి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం.

సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్యాతిఇమినా యే తే అపరేపి తయో ఉపోసథా సఙ్ఘే ఉపోసథో, గణే ఉపోసథో, పుగ్గలే ఉపోసథోతి, ఏవం కారకవసేన తయో ఉపోసథా వుత్తా, తేసు ఇతరే ద్వే పటిక్ఖిపిత్వా సఙ్ఘే ఉపోసథమేవ దీపేతి. పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యాతిఇమినా యే తే అపరేపి తయో ఉపోసథా సుత్తుద్దేసో, పారిసుద్ధిఉపోసథో, అధిట్ఠానఉపోసథోతి, ఏవం కత్తబ్బాకారవసేన తయో ఉపోసథా వుత్తా, తేసు ఇతరే ద్వే పటిక్ఖిపిత్వా సుత్తుద్దేసమేవ దీపేతి. సుత్తుద్దేసో నామ పాతిమోక్ఖుద్దేసో వుచ్చతి, సో దువిధో ఓవాదపాతిమోక్ఖుద్దేసో చ ఆణాపాతిమోక్ఖుద్దేసో చ. తత్థ

‘‘ఖన్తీ పరమం తపో తితిక్ఖా…పే….

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం…పే….

‘‘అనూపవాదో అనూపఘాతో’’తి. (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౪, ౧౮౩, ౧౮౫)

ఆదినా నయేన వుత్తా తిస్సో గాథాయో ఓవాదపాతిమోక్ఖం నామ, తం బుద్ధా ఏవ ఉద్దిసన్తి, న సావకా. ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩౪) నయేన వుత్తం ఆణాపాతిమోక్ఖం నామ, తం సావకా ఏవ ఉద్దిసన్తి, న బుద్ధా. ఇదమేవ చ ఇమస్మిం అత్థే ‘‘పాతిమోక్ఖ’’న్తి అధిప్పేతం.

యే పన ఇతరే ద్వే ఉపోసథా, తేసు పారిసుద్ధిఉపోసథో తావ అఞ్ఞేసఞ్చ సన్తికే, అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ ఆరోచనవసేన దువిధో. తత్థ య్వాయం అఞ్ఞేసం సన్తికే కరీయతి, సోపి పవారితానఞ్చ అప్పవారితానఞ్చ సన్తికే కరణవసేన దువిధో. తత్థ మహాపవారణాయ పవారితానం సన్తికే పచ్ఛిమికాయ ఉపగతేన వా అనుపగతేన వా ఛిన్నవస్సేన వా చాతుమాసినియం పన పవారితానం సన్తికే పురిమికాయ ఉపగతేన వా అనుపగతేన వా ఛిన్నవస్సేన వా కాయసామగ్గిం దత్వా ‘‘పరిసుద్ధో అహం, భన్తే, ‘పరిసుద్ధో’తి మం ధారేథా’’తి తిక్ఖత్తుం వత్వా కాతబ్బో, ఠపేత్వా చ పన పవారణాదివసం అఞ్ఞస్మిం కాలే ఆవాసికేహి ఉద్దిట్ఠమత్తే పాతిమోక్ఖే అవుట్ఠితాయ వా ఏకచ్చాయ వుట్ఠితాయ వా సబ్బాయ వా వుట్ఠితాయ పరిసాయ యే అఞ్ఞే సమసమా వా థోకతరా వా ఆగచ్ఛన్తి, తేహి తేసం సన్తికే వుత్తనయేనేవ పారిసుద్ధి ఆరోచేతబ్బా. యో పనాయం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆరోచనవసేన కరీయతి, సో ఞత్తిం ఠపేత్వా చ అట్ఠపేత్వా చ కరణవసేన దువిధో. తత్థ యస్మిం ఆవాసే తయో భిక్ఖూ విహరన్తి, తేసు ఉపోసథదివసే సన్నిపతితేసు ఏకేన భిక్ఖునా ‘‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తా అజ్జుపోసథో చాతుద్దసో’’తి వా ‘‘పన్నరసో’’తి వా వత్వా ‘‘యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం మయం అఞ్ఞమఞ్ఞం పారిసుద్ధిఉపోసథం కరేయ్యామా’’తి ఞత్తియా ఠపితాయ థేరేన భిక్ఖునా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘పరిసుద్ధో అహం, ఆవుసో, ‘పరిసుద్ధో’తి మం ధారేథా’’తి (మహావ. ౧౬౮) తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బం. ఇతరేహి ‘‘భన్తే’’తి వత్వా ఏవమేవ వత్తబ్బం. ఏవం ఞత్తిం ఠపేత్వా కాతబ్బో. యత్థ పన ద్వే భిక్ఖూ విహరన్తి, తత్ర ఞత్తిం అట్ఠపేత్వా వుత్తనయేనేవ పారిసుద్ధి ఆరోచేతబ్బాతి అయం పారిసుద్ధిఉపోసథో.

సచే పన ఏకోవ భిక్ఖు హోతి, సబ్బం పుబ్బకరణీయం కత్వా అఞ్ఞేసం అనాగమనం ఞత్వా ‘‘అజ్జ మే ఉపోసథో చాతుద్దసో’’తి వా ‘‘పన్నరసో’’తి వా వత్వా ‘‘అధిట్ఠామీ’’తి వత్తబ్బం. అయం అధిట్ఠానుపోసథోతి ఏవం కత్తబ్బాకారవసేన తయో ఉపోసథాతి వేదితబ్బా. ఏత్తావతా నవ ఉపోసథా దీపితా హోన్తి. తేసు దివసవసేన పన్నరసికో, కారకవసేన సఙ్ఘుపోసథో, కత్తబ్బాకారవసేన సుత్తుద్దేసోతి ఏవం తిలక్ఖణసమ్పన్నో ఉపోసథో ఇధ నిద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో. తస్మిం పవత్తమానే ఉపోసథం అకత్వా తదహుపోసథే అఞ్ఞం అభిక్ఖుకం నానాసంవాసకేహి వా సభిక్ఖుకం ఆవాసం వా అనావాసం వా వాసత్థాయ అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘేన, అఞ్ఞత్ర అన్తరాయా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటం హోతి.

కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చన్తి ‘‘సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్యా’’తి ఏవం ఉపోసథకరణసమ్బన్ధేనేవ వుత్తస్స సఙ్ఘస్స ఉపోసథే కత్తబ్బే యం తం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఉపోసథాగారం సమ్మజ్జితు’’న్తిఆదినా (మహావ. ౧౫౯) నయేన పాళియం ఆగతం, అట్ఠకథాసు చ –

‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ;

ఉపోసథస్స ఏతాని, ‘పుబ్బకరణ’న్తి వుచ్చతి.

‘‘ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;

ఉపోసథస్స ఏతాని, ‘పుబ్బకిచ్చ’న్తి వుచ్చతీ’’తి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮);

ఏవం ద్వీహి నామేహి నవవిధం పుబ్బకిచ్చం దస్సితం, కిం తం కతన్తి పుచ్ఛతి. న హి తం అకత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి, తస్మా థేరేన ఆణత్తేన అగిలానేన భిక్ఖునా ఉపోసథాగారం సమ్మజ్జితబ్బం, పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతబ్బం, ఆసనం పఞ్ఞాపేతబ్బం, పదీపో కాతబ్బో, అకరోన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతి, థేరేనాపి పతిరూపం ఞత్వా ఆణాపేతబ్బం.

ఛన్దపారిసుద్ధీతి ఏత్థ ఉపోసథకరణత్థం సన్నిపతితే సఙ్ఘే బహి ఉపోసథం కత్వా ఆగతేన సన్నిపతితట్ఠానం గన్త్వా కాయసామగ్గిం అదేన్తేన ఛన్దో దాతబ్బో. యోపి గిలానో వా హోతి కిచ్చప్పసుతో వా, తేనాపి పారిసుద్ధిం దేన్తేన ఛన్దోపి దాతబ్బో. కథం దాతబ్బో? ఏకస్స భిక్ఖునో సన్తికే ‘‘ఛన్దం దమ్మి, ఛన్దం మే హర, ఛన్దం మే ఆరోచేహీ’’తి (మహావ. ౧౬౫) అయం అత్థో కాయేన వా వాచాయ వా ఉభయేన వా విఞ్ఞాపేతబ్బో, ఏవం దిన్నో హోతి ఛన్దో. అకతూపోసథేన పన గిలానేన వా కిచ్చప్పసుతేన వా పారిసుద్ధి దాతబ్బా. కథం దాతబ్బా? ఏకస్స భిక్ఖునో సన్తికే ‘‘పారిసుద్ధిం దమ్మి, పారిసుద్ధిం మే హర, పారిసుద్ధిం మే ఆరోచేహీ’’తి (మహావ. ౧౬౪) అయం అత్థో కాయేన వా వాచాయ వా ఉభయేన వా విఞ్ఞాపేతబ్బో, ఏవం దిన్నా హోతి పారిసుద్ధి, తం పన దేన్తేన ఛన్దోపి దాతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే పారిసుద్ధిం దేన్తేన ఛన్దమ్పి దాతుం, సన్తి సఙ్ఘస్స కరణీయ’’న్తి (మహావ. ౧౬౫). తత్థ పారిసుద్ధిదానం సఙ్ఘస్సపి అత్తనోపి ఉపోసథకరణం సమ్పాదేతి, న అవసేసం సఙ్ఘకిచ్చం. ఛన్దదానం సఙ్ఘస్సేవ ఉపోసథకరణఞ్చ సేసకిచ్చఞ్చ సమ్పాదేతి, అత్తనో పన ఉపోసథో అకతోయేవ హోతి. తస్మా పారిసుద్ధిం దేన్తేన ఛన్దోపి దాతబ్బో. పుబ్బే వుత్తం పన సుద్ధికచ్ఛన్దం వా ఇమం వా ఛన్దపారిసుద్ధిం ఏకేన బహూనమ్పి ఆహరితుం వట్టతి. సచే పన సో అన్తరామగ్గే అఞ్ఞం భిక్ఖుం పస్సిత్వా యేసం తేన ఛన్దో వా పారిసుద్ధి వా గహితా, తేసఞ్చ అత్తనో చ ఛన్దపారిసుద్ధిం దేతి, తస్సేవ సా ఆగచ్ఛతి, ఇతరా పన బిళాలసఙ్ఖలికా ఛన్దపారిసుద్ధి నామ హోతి, సా నాగచ్ఛతి, తస్మా సయమేవ సన్నిపతితట్ఠానం గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం. సచే పన సఞ్చిచ్చ నారోచేతి, దుక్కటం ఆపజ్జతి. ఛన్దపారిసుద్ధి పన తస్మిం హత్థపాసం ఉపగతమత్తేయేవ ఆగతా హోతి.

ఉతుక్ఖానన్తి ‘‘హేమన్తాదీనం ఉతూనం ఏత్తకం అతిక్కన్తం, ఏత్తకం అవసిట్ఠ’’న్తి ఏవం ఉతూనం ఆచిక్ఖనం. భిక్ఖుగణనాతి ‘‘ఏత్తకా భిక్ఖూ ఉపోసథగ్గే సన్నిపతితా’’తి భిక్ఖూనం గణనా. ఇదమ్పి హి ఉభయం కత్వావ ఉపోసథో కాతబ్బో. ఓవాదోతి భిక్ఖునోవాదో. న హి భిక్ఖునీహి యాచితం ఓవాదం అనారోచేత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. భిక్ఖునియో హి ‘‘స్వే ఉపోసథో’’తి ఆగన్త్వా ‘‘అయం ఉపోసథో చాతుద్దసో పన్నరసో’’తి పుచ్ఛిత్వా పున ఉపోసథదివసే ఆగన్త్వా ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో, అయ్య, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాదే వన్దతి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచతి, లభతు కిర, అయ్య, భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి (చూళవ. ౪౧౩) ఏవం ఓవాదం యాచన్తి. తం ఠపేత్వా బాలగిలానగమియే అఞ్ఞో సచేపి ఆరఞ్ఞికో హోతి, అపటిగ్గహేతుం న లభతి, తస్మా యేన సో పటిగ్గహితో, తేన భిక్ఖునా ఉపోసథగ్గే పాతిమోక్ఖుద్దేసకో భిక్ఖు ఏవం వత్తబ్బో ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో, భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాదే వన్దతి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచతి, లభతు కిర, భన్తే, భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి. పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వత్తబ్బం ‘‘అత్థి కోచి భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మతో’’తి. సచే హోతి కోచి భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మతో, తతో తేన సో వత్తబ్బో ‘‘ఇత్థన్నామో భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మతో, తం భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఉపసఙ్కమతూ’’తి (చూళవ. ౪౧౩). సచే నత్థి, తతో తేన పుచ్ఛితబ్బం ‘‘కో ఆయస్మా ఉస్సహతి భిక్ఖునియో ఓవదితు’’న్తి. సచే కోచి ఉస్సహతి, సోపి చ అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో, తం తత్థేవ సమ్మన్నిత్వా ఓవాదపటిగ్గాహకో వత్తబ్బో ‘‘ఇత్థన్నామో భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మతో, తం భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఉపసఙ్కమతూ’’తి (చుళవ. ౪౧౩). సచే పన కోచి న ఉస్సహతి, పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వత్తబ్బం ‘‘నత్థి కోచి భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మతో, పాసాదికేన భిక్ఖునిసఙ్ఘో సమ్పాదేతూ’’తి. ఏత్తావతా హి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సకలం సాసనం ఆరోచితం హోతి. తేన భిక్ఖునా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పాటిపదదివసే భిక్ఖునీనం ఆరోచేతబ్బం.

భిక్ఖునిసఙ్ఘేనాపి తా భిక్ఖునియో పేసేతబ్బా, గచ్ఛథ, అయ్యా, పుచ్ఛథ ‘‘కిం, అయ్య, లభతి భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి, తాహి ‘‘సాధు, అయ్యే’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వత్తబ్బం ‘‘కిం, అయ్య, లభతి భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి. తేన వత్తబ్బం ‘‘నత్థి కోచి భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మతో, పాసాదికేన భిక్ఖునిసఙ్ఘో సమ్పాదేతూ’’తి, తాహి ‘‘సాధు అయ్యా’’తి సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. ఇదఞ్చ ఏకతో ఆగతానం ద్విన్నం తిణ్ణం వా వసేన వుత్తం. తాసు పన ఏకాయ భిక్ఖునియా వత్తబ్బఞ్చేవ సమ్పటిచ్ఛితబ్బఞ్చ, ఇతరా తస్సా సహాయికా. సచే పన భిక్ఖుసఙ్ఘో వా భిక్ఖునిసఙ్ఘో వా న పూరతి, ఉభయతోపి వా గణమత్తమేవ పుగ్గలమత్తం వా హోతి.

తత్రాయం వచనక్కమో – ‘‘భిక్ఖునియో, అయ్య, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాదేవన్దన్తి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచన్తి, లభన్తు కిర, అయ్య, భిక్ఖునియో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి, ‘‘అహం, అయ్య, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాదే వన్దామి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచామి, లభామహం, అయ్య, ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి, ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో, అయ్యా, అయ్యానం పాదే వన్దతి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచతి, లభతు కిర, అయ్యా, భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి. ‘‘భిక్ఖునియో, అయ్యా, అయ్యానం పాదే వన్దన్తి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచన్తి, లభన్తు కిర, అయ్యా, భిక్ఖునియో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి, ‘‘అహం, అయ్యా, అయ్యానం పాదే వన్దామి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచామి, లభామహం, అయ్యా, ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి, ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో, అయ్య, అయ్యస్స పాదే వన్దతి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచతి, లభతు కిర, అయ్య, భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి. ‘‘భిక్ఖునియో, అయ్య, అయ్యస్స పాదే వన్దన్తి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచన్తి, లభన్తు కిర, అయ్య, భిక్ఖునియో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి, ‘‘అహం, అయ్య, అయ్యస్స పాదే వన్దామి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచామి, లభామహం, అయ్య, ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి. తేనాపి భిక్ఖునా ఉపోసథకాలే ఏవం వత్తబ్బం ‘‘భిక్ఖునియో, భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాదే వన్దన్తి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచన్తి, లభన్తు కిర, భన్తే, భిక్ఖునియో ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి, ‘‘భిక్ఖునీ, భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాదే వన్దతి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచతి, లభతు కిర, భన్తే, భిక్ఖునీ ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి. ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో, భన్తే, భిక్ఖునియో, భన్తే, భిక్ఖునీ భన్తే ఆయస్మన్తానం పాదే వన్దతి, వన్దన్తి, వన్దతి, ఓవాదూపసఙ్కమనఞ్చ యాచతి, యాచన్తి, యాచతి, లభతు కిర, భన్తే, భిక్ఖునిసఙ్ఘో, లభన్తు కిర, భన్తే, భిక్ఖునియో, లభతు కిర, భన్తే, భిక్ఖునీ ఓవాదూపసఙ్కమన’’న్తి. ఉపోసథగ్గేపి పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వా ఞత్తిట్ఠపకేన వా ఇతరేన వా భిక్ఖునా సచే సమ్మతో భిక్ఖు అత్థి, పురిమనయేనేవ ‘‘తం భిక్ఖునిసఙ్ఘో, తం భిక్ఖునియో, తం భిక్ఖునీ ఉపసఙ్కమతు, ఉపసఙ్కమన్తు, ఉపసఙ్కమతూ’’తి వత్తబ్బం. సచే నత్థి, ‘‘పాసాదికేన భిక్ఖునిసఙ్ఘో, భిక్ఖునియో, భిక్ఖునీ సమ్పాదేతు, సమ్పాదేన్తు, సమ్పాదేతూ’’తి వత్తబ్బం. ఓవాదప్పటిగ్గాహకేన పాటిపదే తం పచ్చాహరిత్వా తథేవ వత్తబ్బం, అయమేత్థ సఙ్ఖేపవినిచ్ఛయో. ఏవం భిక్ఖునీహి యాచితం ఓవాదం ఆరోచేత్వావ ఉపోసథో కాతబ్బో. తేన వుత్తం –

‘‘ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;

ఉపోసథస్స ఏతాని, ‘పుబ్బకిచ్చ’న్తి వుచ్చతీ’’తి.

పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథాతి అత్తనో పరిసుద్ధభావం ఆరోచేథ, ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తిఇదం పారిసుద్ధిఆరోచనస్స కారణవచనం. ‘‘న చ, భిక్ఖవే, సాపత్తికేన పాతిమోక్ఖం సోతబ్బం, యో సుణేయ్య ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౩౮౬) హి వచనతో అపరిసుద్ధేహి పాతిమోక్ఖం సోతుం న వట్టతి. తేన వుత్తం – పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథ, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీతి. ఏత్థ సియా ‘‘సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్య, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యా’’తి (మహావ. ౧౩౪) వుత్తత్తా ఇధాపి ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సతీ’’తి వత్తబ్బం, ఏవఞ్హి సతి పుబ్బేనాపరం సన్ధియతీతి. వుచ్చతే, వచనమత్తమేవేతం న సన్ధియతి, లక్ఖణతో పన సమేతి, సఙ్ఘస్స సామగ్గియా, గణస్స సామగ్గియా, పుగ్గలస్స ఉద్దేసా సఙ్ఘస్స ఉద్దిట్ఠం హోతి పాతిమోక్ఖన్తి ఇదఞ్హేత్థ లక్ఖణం, తస్మా ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి ఇదమేవేత్థ వత్తబ్బం.

తం సబ్బేవ సన్తా సాధుకం సుణోమ మనసి కరోమాతి న్తి పాతిమోక్ఖం. సబ్బేవ సన్తాతి యావతికా తస్సా పరిసాయ థేరా చ నవా చ మజ్ఝిమా చ. సాధుకం సుణోమాతి అట్ఠిం కత్వా మనసి కరిత్వా సోతద్వారవసేన సబ్బచేతసా సమన్నాహరామ. మనసి కరోమాతి ఏకగ్గచిత్తా హుత్వా చిత్తే ఠపేయ్యామ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘సుణోథ మనసి కరోథా’’తి వత్తుం యుత్తం వియ దిస్సతి, ‘‘సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్యా’’తిఇమినా పన న సమేతి. సమగ్గస్స హి సఙ్ఘస్సేతం ఉపోసథకరణం, పాతిమోక్ఖుద్దేసకో చ సఙ్ఘపరియాపన్నోవ, ఇచ్చస్స సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా ‘‘సుణోమ మనసి కరోమా’’తి ఇదమేవ వత్తుం యుత్తం.

ఇదాని యం వుత్తం ‘‘పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథా’’తి, తత్థ యథా పారిసుద్ధిఆరోచనం హోతి, తం దస్సేతుం యస్స సియా ఆపత్తి, సో ఆవికరేయ్యాతి ఆహ. తత్థ యస్స సియాతి యస్స ఛన్నం ఆకారానం అఞ్ఞతరేన ఆపన్నాపత్తి భవేయ్య. ఆపత్తిఞ్హి ఆపజ్జన్తో అలజ్జితా, అఞ్ఞాణతా, కుక్కుచ్చప్పకతతా, అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితా, కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితా, సతిసమ్మోసాతి ఇమేహి ఛహాకారేహి (పరి. ౨౯౫) ఆపజ్జతి.

కథం అలజ్జితాయ ఆపజ్జతి? అకప్పియభావం జానన్తోయేవ మద్దిత్వా వీతిక్కమం కరోతి.

వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, ఆపత్తిం పరిగూహతి;

అగతిగమనఞ్చ గచ్ఛతి, ఏదిసో వుచ్చతి అలజ్జిపుగ్గలో’’తి. (పరి. ౩౫౯);

కథం అఞ్ఞాణతాయ ఆపజ్జతి? అఞ్ఞాణపుగ్గలో హి మన్దో మోమూహో కత్తబ్బాకత్తబ్బం అజానన్తో అకత్తబ్బం కరోతి, కత్తబ్బం విరాధేతి, ఏవం అఞ్ఞాణతాయ ఆపజ్జతి.

కథం కుక్కుచ్చప్పకతతాయ ఆపజ్జతి? కప్పియాకప్పియం నిస్సాయ కుక్కుచ్చే ఉప్పన్నే వినయధరం పుచ్ఛిత్వా కప్పియం చే, కత్తబ్బం సియా, అకప్పియం చే, న కత్తబ్బం, అయం పన ‘‘వట్టతీ’’తి మద్దిత్వా వీతిక్కమతియేవ, ఏవం కుక్కుచ్చప్పకతతాయ ఆపజ్జతి.

కథం అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాయ ఆపజ్జతి? అచ్ఛమంసం ‘‘సూకరమంస’’న్తి ఖాదతి, వికాలే కాలసఞ్ఞాయ భుఞ్జతి, ఏవం అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాయ ఆపజ్జతి.

కథం కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాయ ఆపజ్జతి? సూకరమంసం ‘‘అచ్ఛమంస’’న్తి ఖాదతి, కాలే వికాలసఞ్ఞాయ భుఞ్జతి, ఏవం కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాయ ఆపజ్జతి.

కథం సతిసమ్మోసా ఆపజ్జతి? సహసేయ్యచీవరవిప్పవాసాదీని సతిసమ్మోసా ఆపజ్జతి, ఇతి ఇమేసం ఛన్నం ఆకారానం అఞ్ఞతరేన ఆకారేన ఆపన్నా యస్స సియా సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అఞ్ఞతరా ఆపత్తి థేరస్స వా నవస్స వా మజ్ఝిమస్స వాతి అత్థో.

సో ఆవికరేయ్యాతి సో తం ఆపత్తిం దేసేతు వా పకాసేతు వాతి వుత్తం హోతి. అసన్తియా ఆపత్తియాతి యస్స పన ఏవం అనాపన్నా వా ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా చ పన వుట్ఠితా వా దేసితా వా ఆరోచితా వా ఆపత్తి, తస్స సా ఆపత్తి అసన్తీ నామ హోతి, ఏవం అసన్తియా ఆపత్తియా తుణ్హీ భవితబ్బం. తుణ్హీభావేన ఖో పనాయస్మన్తే ‘‘పరిసుద్ధా’’తి వేదిస్సామీతి తుణ్హీభావేనాపి హి కారణేన అహం ఆయస్మన్తే ‘‘పరిసుద్ధా’’ఇచ్చేవ జానిస్సామీతి. యథా ఖో పన పచ్చేకపుట్ఠస్స వేయ్యాకరణం హోతీతి యథా ఏకేనేకో పుట్ఠో బ్యాకరేయ్య, యథా ఏకేనేకో పచ్చేకపుట్ఠో ‘‘మం ఏస పుచ్ఛతీ’’తి ఞత్వా బ్యాకరేయ్యాతి వుత్తం హోతి.

ఏవమేవం ఏవరూపాయ పరిసాయ యావతతియం అనుసావితం హోతీతి ఏత్థ ఏకచ్చే తావ ఆచరియా ఏవం వదన్తి ‘‘ఏవమేవం ఇమిస్సాయ భిక్ఖుపరిసాయ యదేతం ‘యస్స సియా ఆపత్తి, సో ఆవికరేయ్య, అసన్తియా ఆపత్తియా తుణ్హీ భవితబ్బం, తుణ్హీభావేన ఖో పనాయస్మన్తే పరిసుద్ధాతి వేదిస్సామీ’తి తిక్ఖత్తుం అనుసావితం, తం ఏకమేకేన ‘మం ఏస పుచ్ఛతీ’తి ఏవం జానితబ్బం హోతీతి అత్థో’’తి. తం న యుజ్జతి, కస్మా? అత్థబ్యఞ్జనభేదతో. అనుస్సావనఞ్హి నామ అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ అభిన్నం హోతి ‘‘దుతియమ్పి ఏతమత్థం వదామీ’’తిఆదీసు (మహావ. ౭౨; చూళవ. ౩) వియ, ‘‘యస్స సియా’’తిఆదివచనత్తయం పన అత్థతోపి బ్యఞ్జనతోపి భిన్నం, తేనస్స అనుస్సావనత్తయం న యుజ్జతి. యది చేతం యావతతియానుస్సావనం సియా, నిదానుద్దేసే అనిట్ఠితేపి ఆపత్తి సియా. న చ యుత్తం అనాపత్తిక్ఖేత్తే ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం.

అపరే ‘‘అనుసావిత’’న్తిపదస్స అనుసావేతబ్బన్తి అత్థం వికప్పేత్వా ‘‘యావతతియ’’న్తిఇదం ఉపరి ఉద్దేసావసానే ‘‘కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా…పే… తతియమ్పి పుచ్ఛామీ’’తి ఏతం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహు. తమ్పి న యుజ్జతి, కస్మా? అత్థయుత్తీనం అభావతో. ఇదఞ్హి పదం కేచి ‘‘అనుసావేత’’న్తి సజ్ఝాయన్తి, కేచి ‘‘అనుసావేత’’న్తి, తం ఉభయం వాపి అతీతకాలమేవ దీపేతి, న అనాగతం. యది చస్స అయం అత్థో సియా, ‘‘అనుసావితం హేస్సతీ’’తి వదేయ్య, ఏవం తావ అత్థాభావతో న యుజ్జతి. యది చేతం ఉద్దేసావసానే వచనం సన్ధాయ వుత్తం సియా, ‘‘న ఆవికరిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేన్తస్స నిదానే సమత్తేపి వుత్తముసావాదో న సియా, కస్మా? ‘‘యావతతియం అనుస్సావియమానే’’తివచనతో (మహావ. ౧౩౪) ‘‘యావతతియ’’న్తి ఇదం వచనమేవ నిరత్థకం సియా, కస్మా? నిదానుద్దేసే యావతతియానుస్సావనస్స అభావతోతి ఏవం యుత్తిఅభావతో తమ్పి న యుజ్జతి. ‘‘యావతతియం అనుసావితం హోతీ’’తి ఇదం పన లక్ఖణవచనమత్తం, తేన ఇమమత్థం దస్సేతి – ఇదం పాతిమోక్ఖం నామ యావతతియం అనుస్సావియతి, తస్మిం యావతతియం అనుస్సావియమానే యో సరమానో సన్తిం ఆపత్తిం నావికరోతి, తస్స యావతతియానుస్సావనావసానే సమ్పజానముసావాదో హోతీతి.

తదేతం యథా అనుసావితం యావతతియం అనుసావితం నామ హోతి, తం దస్సేతుం తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీతిఆది వుత్తం. తం పనేతం పారాజికాదీనం అవసానే దిస్సతి, న నిదానావసానే. కిఞ్చాపి న దిస్సతి, అథ ఖో ఉద్దేసకాలే ‘‘ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం, తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామీ’’తిఆదినా నయేన వత్తబ్బమేవ. ఏవఞ్హి నిదానం సుఉద్దిట్ఠం హోతి, అఞ్ఞథా దుఉద్దిట్ఠం. ఇమమేవ చ అత్థం సన్ధాయ ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్తం ‘‘యావతతియం అనుసావితం హోతీతి సకిమ్పి అనుసావితం హోతి, దుతియమ్పి అనుసావితం హోతి, తతియమ్పి అనుసావితం హోతీ’’తి (మహావ. ౧౩౪). అయమేత్థ ఆచరియపరమ్పరాభతో వినిచ్ఛయో.

యో పన భిక్ఖు…పే… సమ్పజానముసావాదస్స హోతీతి సమ్పజానముసావాదో అస్స హోతి, తేనస్స దుక్కటాపత్తి హోతి, సా చ ఖో పన న ముసావాదలక్ఖణేన, ‘‘సమ్పజానముసావాదే కిం హోతి, దుక్కటం హోతీ’’తి (మహావ. ౧౩౫) ఇమినా పన భగవతో వచనేన వచీద్వారే అకిరియసముట్ఠానాపత్తి హోతీతి వేదితబ్బా.

వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘అనాలపన్తో మనుజేన కేనచి,

వాచాగిరం నో చ పరే భణేయ్య;

ఆపజ్జేయ్య వాచసికం, న కాయికం,

పఞ్హామేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౭౯);

అన్తరాయికోతి విప్పటిసారవత్థుతాయ పామోజ్జాదిసమ్భవం నివారేత్వా పఠమజ్ఝానాదీనం అధిగమాయ అన్తరాయం కరోతి. తస్మాతి యస్మా అయం అనావికరణసఙ్ఖాతో సమ్పజానముసావాదో అన్తరాయికో హోతి, తస్మా. సరమానేనాతి అత్తని సన్తిం ఆపత్తిం జానన్తేన. విసుద్ధాపేక్ఖేనాతి వుట్ఠాతుకామేన విసుజ్ఝితుకామేన. సన్తీ ఆపత్తీతి ఆపజ్జిత్వా అవుట్ఠితా ఆపత్తి. ఆవికాతబ్బాతి సఙ్ఘమజ్ఝే వా గణమజ్ఝే వా ఏకపుగ్గలే వా పకాసేతబ్బా, అన్తమసో అనన్తరస్సాపి భిక్ఖునో ‘‘అహం, ఆవుసో, ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నో, ఇతో వుట్ఠహిత్వా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామీ’’తి (మహావ. ౧౭౦) వత్తబ్బం. సచేపి వేమతికో హోతి, ‘‘అహం, ఆవుసో, ఇత్థన్నామాయ ఆపత్తియా వేమతికో, యదా నిబ్బేమతికో భవిస్సామి, తదా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామీ’’తి (మహావ. ౧౬౯) వత్తబ్బం. ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతీతిఏత్థ ఆవికతాతి ఆవికతాయ, పకాసితాయాతి అత్థో. అలజ్జితాతిఆదీసు (పరి. ౨౯౫) వియ హి ఇదమ్పి కరణత్థే పచ్చత్తవచనం. హీతి నిపాతమత్తం. అస్సాతి ఏతస్స భిక్ఖునో. ఫాసు హోతీతి పఠమజ్ఝానాదీనం అధిగమాయ ఫాసు హోతి, అవిప్పటిసారమూలకానం పామోజ్జాదీనం వసేన సుఖప్పటిపదా సమ్పజ్జతీతి అత్థో.

ఇతి కఙ్ఖావితరణియా పాతిమోక్ఖవణ్ణనాయ

నిదానవణ్ణనా నిట్ఠితా.