౮. సక్కపఞ్హసుత్తవణ్ణనా

నిదానవణ్ణనా

౩౪౪. అమ్బసణ్డానం అదూరభవత్తా ఏకోపి సో బ్రాహ్మణగామో ‘‘అమ్బసణ్డా’’త్వేవ బహువచనవసేన వుచ్చతి, యథా ‘‘వరణా నగర’’న్తి. వేది ఏవ వేదికో, వేదికో ఏవ వేదియో క-కారస్స య-కారం కత్వా, తస్మిం వేదియకే. తేనాహ ‘‘మణివేదికాసదిసేనా’’తిఆది, ఇన్దనీలాదిమణిమయవేదికాసదిసేనాతి అత్థో. పుబ్బేపీతి లేణకరణతో పుబ్బే, గుహారూపేన ఠితా, ద్వారే ఇన్దసాలరుక్ఖవతీ చ, తస్మా ‘‘ఇన్దసాలగుహా’’తి వుత్తా పురిమవోహారేన.

ఉస్సుక్కం వుచ్చతి అభిరుచి, తం పన బుద్ధదస్సనకామతావసేన, తథా ఉస్సాహనవసేన చ పవత్తియా ‘‘ధమ్మికో ఉస్సాహో’’తి వుత్తం. సక్కేన సదిసో…పే… నత్థీతి. యథాహ ‘‘అప్పమాదేన మఘవా, దేవానం సేట్ఠతం గతో’’తి (ధ. ప. ౩౦). పరిత్తకేనాతి అపరాపరం బహుం పుఞ్ఞకమ్మం అకత్వా అప్పమత్తకేనేవ పుఞ్ఞకమ్మేన.

సక్కోపి కామం మహాపుఞ్ఞకతభీరుత్తానో హోతి, సాతిసయాయ పన దిబ్బసమ్పత్తియా వియోగహేతుకేన సోకేన దిగుణితేన మరణభయేన సంతజ్జితో జాతో. తేనాహ ‘‘సక్కో పన మరణభయాభిభూతో అహోసీ’’తి.

దిబ్బచక్ఖునా దేవతానం దస్సనం నామ పటివిజ్ఝనసదిసన్తి ఆహ ‘‘పటివిజ్ఝీ’’తి. పాటియేక్కో వోహారోతి ఆవేణికో పియసముదాహారో. మరిసనియసమ్పత్తికాతి మారిసా. తేసఞ్హి సమ్పత్తియో మహానుభావతాయ సహన్తి ఉపట్ఠహన్తి, అఞ్ఞే అయోనిసోమనసికారతాయ చేవ అప్పహుకాయ చ న సహన్తియేవ, సా పన నేసం మరిసనియసమ్పత్తికతా దుక్ఖవిరహితాయాతి వుత్తం ‘‘నిద్దుక్ఖాతిపి వుత్తం హోతీ’’తి. ఏకకో వాతి దేవపరిసాయ వినా ఆగతత్తా వుత్తం, మాతలిఆదయో పన తాదిసా సహాయా తదాపి అహేసుంయేవ. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అపి చాయం ఆయస్మతో చక్కనేమిసద్దేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠితో’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౫౨). ఓకాసం నాకాసి సక్కస్స ఞాణపరిపాకం ఆగమేన్తో, అఞ్ఞేసఞ్చ బహూనం దేవానం ధమ్మాభిసమయం ఉపపరిక్ఖమానో. సోతి సక్కో.

ఏవన్తి వచనసమ్పటిచ్ఛనే నిపాతోతి ఆహ ‘‘ఏవం హోతూ’’తిఆది. భద్దంతవాతి పన సక్కం ఉద్దిస్స నేసం ఆసి వాదో.

౩౪౫. వల్లభో…పే… ధమ్మం సుణాతీతి అయమత్థో గోవిన్దసుత్తాదీహి (దీ. ని. ౨.౨౯౪) దీపేతబ్బో. ఇమినా కతోకాసేతి ఇమినా పఞ్చసిఖేన కతోకాసే భగవతి.

అనుచరియన్తి అనుచరణభావం, తం పనస్స అనుచరణం నామ సద్ధిం గమనమేవాతి ఆహ ‘‘సహచరణం ఏకతో గమన’’న్తి.

సోవణ్ణమయన్తి సువణ్ణమయం. పోక్ఖరన్తి వీణాయ దోణిమాహ. దణ్డోతి వీణదణ్డో. వేఠకాతి తన్తీనం బన్ధనాయ చేవ ఉప్పీళనాయ చ ధమేతబ్బా వేఠకా. పత్తకన్తి పోక్ఖరం. సమపఞ్ఞాసముచ్ఛనా ముచ్ఛేత్వాతి యథా సమపఞ్ఞాసముచ్ఛనా కమతో తత్థ సంముచ్ఛనం కాతుం సక్కా, ఏవం తం సజ్జేత్వాతి అత్థో. ‘‘సమపఞ్ఞాసముచ్ఛనా సంముచ్ఛేత్వా’’తి చ ఇదం దేవలోకే నియతం వీణావాదనవిధిం సన్ధాయ వుత్తం. మనుస్సలోకే పన ఏకవీసతి ముచ్ఛనా. తేనేవాహ వీణోపమసుత్తవణ్ణనాయం –

‘‘సత్త సరా తయో గామా, ముచ్ఛనా ఏకవీసతి;

తానా చేకూనపఞ్ఞాస, ఇచ్చేతే సరమణ్డలా’’తి. (అ. ని. అట్ఠ. ౩.౫౫; సారత్థ. టీ. ౩.౨౪౩);

తత్థ ఛజ్జో, ఉసభో, గన్ధారో, మజ్ఝిమో, పఞ్చమో, ధేవతో, నిసాదోతి ఏతే సత్త సరా. ఛజ్జగామో, మజ్ఝిమగామో, సాధారణగామోతి తయో గామా, సరసమూహాతి అత్థో. మనుస్సలోకే వాదనవిధినా ఏకేకస్సేవ చ సరస్స వసేన తయో తయో ముచ్ఛనా కత్వా ఏకవీసతి ముచ్ఛనా. ఏకేకస్సేవ చ సరస్స సత్త సత్త తానభేదా, యతో సరస్స మన్దతరవవత్థానం హోతి, తే ఏకూనపఞ్ఞాస తానవిసేసాతి, తిస్సో దువే చతస్సో, చతస్సో తిస్సో దువే చతస్సోతి ద్వావీసతి సుతిభేదా ఇచ్ఛితా, అయం పన ఏకేకస్స సరస్స వసేన సత్త సత్త ముచ్ఛనా, అన్తరసరస్స చ ఏకాతి సమపఞ్ఞాసాయ ముచ్ఛనానం యోగ్యభావేన వీణం వజ్జేసి. తేన వుత్తం ‘‘సమపఞ్ఞాస ముచ్ఛనా సంముచ్ఛేత్వా’’తి. సేసదేవే జానాపేన్తో సక్కస్స గమనకాలన్తి యోజనా.

౩౪౬. అతిరివాతి ర-కారో పదసన్ధికరో, అతీవ అతివియాతి వుత్తం హోతి. పకతి …పే… అగమాసి మరణభయసంతజ్జితత్తా తరమానరూపో. తేనేవాహ ‘‘నను చా’’తిఆది.

౩౪౭. బుద్ధా నామ మహాకారుణికా, సదేవకస్స లోకస్స హితసుఖత్థాయ ఏవ ఉప్పన్నా, తే కథం అత్థికేహి దురుపసఙ్కమాతి ఆహ ‘‘అహం సరాగో’’తిఆది. తదన్తరం పటిసల్లీనాతి యేన అన్తరేన యేన ఖణేన ఉపసఙ్కమేయ్య, తదన్తరం పటిసల్లీనా ఝానం సమాపన్నా. తదన్తర-సద్దో వా ‘‘ఏతరహీ’’తి ఇమినా సమానత్థోతి ఆహ ‘‘సమ్పతి పటిసల్లీనా వా’’తి.

పఞ్చసిఖగీతగాథావణ్ణనా

౩౪౮. సావేసీతి యథాధిప్పేతముచ్ఛనం పట్ఠపేత్వా వీణం వాదేన్తో తంతంఠానుప్పత్తియా పాకటీభూతమన్దతావవత్థం దస్సేన్తో సుమధురకోమలమధుపానమత్తమధుకారవిరుతాపహాసినిలక్ఖణో పసన్నభానీ సమరవం తన్తిస్సరం సావేసి.

‘‘సక్యపుత్తోవ ఝానేన, ఏకోది నిపకో సతో;

అమతం ముని జిగీసానో….

యథాపి ముని నన్దేయ్య, పత్వా సమ్బోధిం ఉత్తమ’’న్తి. (దీ. ని. ౨.౩౪౮);

చ ఏవం బుద్ధూపసఞ్హితా. బుద్ధూపసఞ్హితా పన బుద్ధానం ధమ్మసరీరం ఆరబ్భ నిస్సయం కత్వా పవత్తితాతి ఆహ ‘‘ధమ్మో అరహతాం ఇవా’’తి. ధమ్మూపసఞ్హితా, అరహత్తూపసఞ్హితా చ వేదితబ్బా.

సూరియసమానసరీరాతి సూరియసమానప్పభాసరీరా. తేనాహ ‘‘తస్సా కిరా’’తిఆది. యస్మా తిమ్బరునో గన్ధబ్బదేవరాజస్స సూరియవచ్ఛ సా అఙ్కే జాతా, తస్మా ఆహ ‘‘యం తిమ్బరుం దేవరాజానం నిస్సాయ త్వం జాతా’’తి. కల్యాణఙ్గతాయ ‘‘కల్యాణీ’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘సబ్బఙ్గసోభనా’’తి.

రాగావేసవసేన పుబ్బే వుత్తా గాథా ఇదానిపి తమేవ ఆరబ్భ పురతో ఠితం వియ ఆలపన్తో వదతి.

థనుదరన్తి పయోధరఞ్చ ఉదరఞ్చ అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘థనవేమజ్ఝం ఉదరఞ్చా’’తి.

కిఞ్చి కారణన్తి కిఞ్చి పీళం.

పకతిం జహిత్వా ఠితం అభిరత్తభావేన.

వామూరూతి రుచిరఊరూ. తేనాహ ‘‘వామాకారేనా’’తిఆది. వామవికసితరుచిరసున్దరాభిరూపచారుసద్దా హి ఏకత్థా దట్ఠబ్బా. న తిఖిణన్తి న తిక్ఖం న లూఖం న కక్ఖళం. మన్దన్తి ముదు సినిద్ధం.

అనేకభావోతి అనేకసభావో, సో పన బహువిధో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అనేకవిధో జాతో’’తి. అనేకభాగోతి అనేకకోట్ఠాసో.

తయా సద్ధిం విపచ్చతన్తి తయా సహితంయేవ మే తం కమ్మం విపచ్చతు, తయా సహేవ తస్స కమ్మస్స ఫలం అనుభవేయ్యన్తి అధిప్పాయో. తయా సద్ధిమేవాతి యథా చక్కవత్తిసంవత్తనియకమ్మం తస్స నిస్సన్దఫలభూతేన ఇత్థిరతనేన సద్ధింయేవ విపాకం దేతి, ఏవం తం మే కమ్మం తయా సద్ధింయేవ మయ్హం విపాకం దేతు.

ఏకోదీతి ఏకోదిభావం గతో, సమాహితోతి అత్థో. జిగీసానోతి జిగీసమానో హోతి. తథాభూతోవ జిగీసతి నామాతి తథా పఠమవికప్పో వుత్తో. దుతియవికప్పే పన ‘‘విచరతీ’’తి కిరియాపదం ఆహరిత్వా అత్థో వుత్తో.

నన్దేయ్యన్తి సమాగమం పత్థేన్తో వదతి అతిసస్సిరికరూపసోభాయ.

౩౪౯. సంసన్దతీతి సమేతి, యాయ ముచ్ఛనాయ, యేన చ ఆకారేన తన్తిస్సరో పవత్తో, తం ముచ్ఛనం అనతివత్తేన్తో, తేనేవ చ ఆకారేన గీతస్సరోపి పవత్తోతి అత్థో. యేన అజ్ఝాసయేన భగవా పఞ్చసిఖస్స గన్ధబ్బే వణ్ణం కథేసి, యదత్థఞ్చ కథేసి, తం సబ్బం విభావేతుం ‘‘కస్మా’’తిఆదిమాహ. నత్థి బోధిమూలే ఏవ సముచ్ఛిన్నత్తా. ఉపేక్ఖకో భగవా అనుపలిత్తభావతో. సువిముత్తచిత్తో భగవా ఛన్దరాగతో, సబ్బస్మా చ కిలేసా. యది ఏవం కస్మా పఞ్చసిఖస్స గన్ధబ్బే వణ్ణం కథేసీతి ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది.

గన్థితాతి సన్దహితా, తా పన నిరన్తరం కథియమానా రాసికతా వియ హోన్తీతి ఆహ ‘‘పిణ్డితా’’తి. వోహారవచనన్తి భగవతో, భిక్ఖూనఞ్చ పురతో వత్తబ్బం ఉపచారవచనం.

ఉపనచ్చన్తియాతి ఉపగన్త్వా నచ్చన్తియా.

సక్కూపసఙ్కమనవణ్ణనా

౩౫౦. ‘‘కదా సంయూళ్హా’’తిఆదీని వదన్తో పటిసమ్మోదతి. విప్పకారమ్పి దస్సేయ్యాతి అడ్ఢకతాభినయవసేన నచ్చమ్పి దస్సేయ్య.

౩౫౧. ‘‘అభివదితో సక్కో దేవానమిన్దో’’తిఆదీనం ‘‘తేన ఖో పన సమయేనా’’తిఆదీనం (పారా. ౧౬, ౨౪) వియ సఙ్గీతికారవచనభావే సంసయో నత్థి, ‘‘ఏవఞ్చ పన తథాగతా’’తి ఇధ పన సియా సంసయోతి ‘‘ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి ఠపితవచన’’న్తి వత్వా ఇతరస్సాపి తథాభావం దస్సేతుం ‘‘సబ్బమేత’’న్తిఆది వుత్తం. వుడ్ఢివచనేన వుత్తోతి ‘‘సుఖీ హోతు పఞ్చసిఖ సక్కో దేవానం ఇన్దో’’తి ఆసీసవాదం వుత్తో. ‘‘భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’’తి వదన్తో అభివాదేతి నామ ‘‘సుఖీ హోతూ’’తి ఆసీసవాదస్స వదాపనతో. తథా పన ఆసీసవాదం వదన్తో అభివదతి నామ సబ్బకాలం తథేవ తిట్ఠనతో.

ఉరుం వేపుల్లం దస్సతి దక్ఖతీతి ఉరున్దా విభత్తిఅలోపేన. వివటా అఙ్గణట్ఠానం. యో పకతియా గుహాయం అన్ధకారో, సో అన్తరహితోతి యో తస్సం గుహాయం సత్థు సమన్తతో అసీతిహత్థతో అయం పాకతికో అన్ధకారో, సో దేవానం వత్థాభరణసరీరోభాసేహి అన్తరహితో, ఆలోకో సమ్పజ్జి. అసీతిహత్థే పన బుద్ధాలోకేనేవ అన్ధకారో అన్తరహితో, న చ సమత్థో దేవానం ఓభాసో బుద్ధానం అభిభవితుం.

౩౫౨. చిరప్పటికాహన్తి చిరప్పభుతికో అహం. అడ్డకరణం నామ నత్థి అవివాదాధికరణట్ఠానే నిబ్బత్తత్తా. కీళాదీనిపీతి ఆది-సద్దేన ధమ్మస్సవనాదిం సఙ్గణ్హాతి.

సలళమయగన్ధకుటియన్తి సలళరుక్ఖేహి రఞ్ఞా పసేనదినా కారితగన్ధకుటియం. తేనస్సాతి తేన ఫలద్వయాధిగమేన పహీనఓళారికకామరాగతాయ అస్సా భూజతియా దేవలోకే అభిరతియేవ నత్థి. చక్కనేమిసద్దేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠితోతి ఏత్థ అధిప్పాయం అజానన్తా ‘‘ఆరమ్మణస్స అధిమత్తతాయ సమాపత్తితో వుట్ఠానం జాత’’న్తి మఞ్ఞేయ్యున్తి తం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘సమాపన్నో సద్దం సుణాతీతి నో వత రే వత్తబ్బే’’తి ఆహ. సతి చ ఆరమ్మణసఙ్ఘట్టనాయం గహణేనపి భవితబ్బన్తి అధిప్పాయేన ‘‘సుణాతీ’’తి వుత్తం, ఇతరో ‘‘పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స సద్దో కణ్టకో’’తి వచనమత్తం నిస్సాయ సబ్బస్సాపి ఝానస్స సద్దో కణ్టకోతి అధిప్పాయేన పటిక్ఖేపం అసహన్తో ‘‘నను భగవా…పే… భణతీ’’తి ఇమమేవ సుత్తపదం ఉద్ధరి. తత్థ యథా దోసదస్సనపటిపక్ఖభావనావసేన పటిఘసఞ్ఞానం సుప్పహీనత్తా మహతాపి సద్దేన అరూపసమాపత్తితో న వుట్ఠానం, ఏవం ‘‘ఉప్పాదో భయం, అనుప్పాదో ఖేమ’’న్తిఆదినా సమ్మదేవ దోసదస్సనపటిపక్ఖభావనావసేన సబ్బాసమ్పి లోకియసఞ్ఞానం అగ్గమగ్గేన సమతిక్కన్తత్తా ఆరమ్మణాధిగమతాయ న కదాచి ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠానం హోతీతి. తథా పన న సుప్పహీనత్తా పటిఘసఞ్ఞానం సబ్బరూపసమాపత్తితో వుట్ఠానం హోతి, పఠమజ్ఝానం పన అప్పకమ్పి సద్దం న సహతీతి తంసమాపన్నస్స ‘‘సద్దో కణ్టకో’’తి వుత్తం. యది పన పటిఘసఞ్ఞానం విక్ఖమ్భితత్తా మహతాపి సద్దేన అరూపసమాపత్తితో న వుట్ఠానం హోతి, పగేవ మగ్గఫలసమాపత్తితో. తేనాహ ‘‘చక్కనేమిసద్దేనా’’తిఆది. చక్కనేమిసద్దేనాతి చ నయిదం కరణవచనం హేతుమ్హి, కరణే వా అథ ఖో సహయోగే. ఇమమేవ హి అత్థం దస్సేతుం ‘‘భగవా పనా’’తిఆది వుత్తం.

గోపకవత్థువణ్ణనా

౩౫౩. పరిపూరకారినీతి పరిపుణ్ణాని, పరిసుద్ధాని చ కత్వా రక్ఖితవతీ. ‘‘ఇత్థిత్త’’న్తిఆది తత్థ విరజ్జనాకారదస్సనం. ధిత్థిభావంఇత్థిభావస్స ధిక్కారో హేతూతి అత్థో. అలన్తి పటిక్ఖేపవచనం, పయోజనం నత్థీతి అత్థో. విరాజేతీతి జిగుచ్ఛతి. ఏతా సమ్పత్తియోతి చక్కవత్తిసిరిఆదికా ఏతా యథావుత్తసమ్పత్తియో. తస్మా పుబ్బపరిచయేన ఉపట్ఠితనికన్తివసేన. ఉపట్ఠానసాలన్తి సుధమ్మదేవసభం.

సోతి గోపకదేవపుత్తో. వట్టేత్వా వట్టేత్వాతి తోమరాదిం వత్తేన్తేన వియ చోదనవచనం పరివట్టేత్వా పరివట్టేత్వా. గాళ్హం విజ్ఝితబ్బాతి గాళ్హతరం ఘట్టేతబ్బా.

కుతో ముఖాతి కుతో పవత్తఞాణముఖా. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞవిహితకా’’తి. కతపుఞ్ఞేతి సమ్మా కతపుఞ్ఞే ధమ్మే.

దాయోతి లాభో. సో హి దీయతి తేహి దాతబ్బత్తా దాయో, యేసం దీయతి, తేహి లద్ధత్తా లాభోతి చ వుచ్చతి. సఙ్ఖారే…పే… పతిట్ఠహింసు కతాధికారత్తా. తత్థ తావతింసభవనే ఠితానంయేవ నిబ్బత్తో యథా సక్కస్స ఇన్దసాలగుహాయం ఠితస్సేవ సక్కత్తభావో.

నికన్తిం తస్మిం గన్ధబ్బకాయే ఆలయం సముచ్ఛిన్దితుం న సక్కోన్తో.

౩౫౪. అత్తనావ వేదితబ్బోతి అత్తనావ అధిగన్త్వా వేదితబ్బో, న పరప్పచ్చయికేన. తుమ్హేహి వుచ్చమానానీతి కేవలం తుమ్హేహి వుచ్చమానాని.

వియాయామాతి విస్సట్ఠం వీరియం సన్తానే పవత్తేమ. పకతియాతి రూపావచరభావేన, ‘‘అనుస్సర’’న్తి వా పాఠో.

కామరాగో ఏవ ‘‘ఛన్దో రాగో ఛన్దరాగో’’తిఆది పవత్తిభేదేన సంయోజనట్ఠేన ‘‘కామరాగసంయోజనానీ’’తి, యోగగన్థాదిపవత్తిఆకారభేదేన ‘‘కామబన్ధనానీ’’తి చ వుత్తో. పాపిమయోగానీతి ఏత్థ పన సేసయోగగన్థానమ్పి వసేన అత్థో వేదితబ్బో.

దువిధానన్తి వత్థుకామకిలేసకామవసేన దువిధానం.

‘‘ఏత్థ కిం, తత్థ కి’’న్తి చ పదద్వయే కిన్తి నిపాతమత్తం. చాతుద్దిసభావేతి తేసం బుద్ధాదీనం తిణ్ణం రతనానం చతుద్దిసయోగ్యభావే అప్పటిహటభావే. బుద్ధరతనఞ్హి మహాకారుణికతాయ, అనావరణఞాణతాయ, పరమసన్తుట్ఠతాయ చ చాతుద్దిసం, ధమ్మరతనం స్వాక్ఖాతతాయ, సఙ్ఘరతనం సుప్పటిపన్నతాయ. తేనాహ ‘‘సబ్బదిసాసు అసజ్జమానో’’తి.

మజ్ఝిమస్స పఠమజ్ఝానస్స అధిగతత్తా తావదేవ కాయం బ్రహ్మపురోహితం అధిగన్త్వా తావదేవ పురిమం ఝానసతిం పటిలభిత్వా తం ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఓరమ్భాగియసంయోజనసముచ్ఛిన్దనేన మగ్గఫలవిసేసం అనాగామిఫలసఙ్ఖాతం విసేసం అజ్ఝగంసు అధిగచ్ఛింసు. కేచి పన ‘‘కామావచరత్తభావేన మగ్గఫలాని అధిగచ్ఛింసూతి అధిప్పాయేన పఞ్చమస్స ఝానస్స అనధిగతత్తా సుద్ధావాసేసు న ఉప్పజ్జింసు, పఠమజ్ఝానలాభితాయ పన బ్రహ్మపురోహితేసు నిబ్బత్తింసూ’’తి వదన్తి.

మఘమాణవవత్థువణ్ణనా

౩౫౫. విసుద్ధోతి విసుద్ధఅజ్ఝాసయో, ఉపనిస్సయసమ్పన్నోతి అధిప్పాయో. గామకమ్మకరణట్ఠానన్తి గామికానం ఉపట్ఠానట్ఠానం వదతి. తావతకేనేవాతి అత్తనా సోధితట్ఠానేవ అఞ్ఞస్స ఆగన్త్వా అవట్ఠానేనేవ. సతిం పటిలభిత్వాతి ‘‘అహో మయా కతకమ్మం సఫలం జాత’’న్తి యోనిసో చిత్తం ఉప్పాదేత్వా.

పాసాణేతి మగ్గమజ్ఝే ఉచ్చతరభావేన ఠితపాసాణే. ఉచ్చాలేత్వాతి ఉద్ధరిత్వా. ఏతస్స సగ్గస్స గమనమగ్గన్తి ఏతస్స చన్దాదీనం ఉప్పత్తిట్ఠానభూతస్స సగ్గస్స గమనమగ్గం పుఞ్ఞకమ్మం.

సుగతివసేన లద్ధబ్బం, కహాపణఞ్చాతి కహాపణం, దణ్డవసేన లద్ధబ్బం బలి దణ్డబలి. గహపతికా కిం కరిస్సన్తీతి గహపతికా నామ అటవికా వియ విసమనిస్సితా, తే న కఞ్చి అనత్థం కరిస్సన్తి, ఏవం తయా జానమానేన కస్మా మయ్హం న కథితన్తి యదిపి పుబ్బే న కథితం, ఏతరహి పన భయేన కథితం, మా మయ్హం దోసం కరేయ్యాథ, ఆరోచితకాలతో పట్ఠాయ న మయ్హం దోసోతి వదతి.

నిబద్ధన్తి ఏకన్తికం.

పిసుణేసీతి పిసుణకమ్మమకాసి, తుమ్హాకం అన్తరే మయ్హం పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతీతి అత్థో. పున అహరణీయం బ్రహ్మదేయ్యం కత్వా. మయ్హమ్పీతి మయ్హమ్పి అత్థాయ మం ఉద్దిస్స పుఞ్ఞకమ్మం కరోథ. నీలుప్పలం నామ వికసమానం ఉదకతో ఉగ్గన్త్వావ వికసతి, ఏవం అహుత్వా అన్తోఉదకే పుప్ఫితం నీలుప్పలం వియ. అమ్హాకం పనిదం పుఞ్ఞకమ్మం భవన్తరూపపత్తియా వినా ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దేతీతి యోజనా. చిన్తామత్తకమ్పీతి దోమనస్సవసేన చిన్తామత్తకమ్పి.

పగేవాతి కాలస్సేవ, అతివియ పాతోతి అత్థో. కణ్ణికూపగన్తి కణ్ణికయోగ్యం. తచ్ఛేత్వా మట్ఠం కత్వా కణ్ణికాయ కత్తబ్బం సబ్బం నిట్ఠపేత్వా. తథా హి సా వత్థేన వేఠేత్వా ఠపితా.

చయబన్ధనం సాలాయ అధిట్ఠానసజ్జనం. కణ్ణికమఞ్చబన్ధనం కణ్ణికారోహనకాలే ఆరుహిత్వా అవట్ఠానఅట్టకరణం.

యస్స అత్థతే ఫలకే యస్స ఫలకే అత్థతేతి యోజనా.

అవిదూరేతి సాలాయ, కోవిళారరుక్ఖస్స చ అవిదూరే. సబ్బజేట్ఠికాతి సబ్బాసం తస్స భరియానం జేట్ఠికా సుజాతా.

తస్సేవాతి సక్కస్సేవ. సన్తికేతి సమీపే సన్తికావచరా హుత్వా నిబ్బత్తా. ధజేన సద్ధిం సహస్సయోజనికో పాసాదో.

కక్కటకవిజ్ఝనసూలసదిసన్తి కక్కటకే గణ్హితుం తస్స బిలపరియన్తస్స విజ్ఝనసూచిసదిసం.

మచ్ఛరూపేనాతి మతమచ్ఛరూపేన. ఓసరతీతి పిలవన్తో గచ్ఛతి. తస్సాపి బకసకుణికాయ పఞ్చ వస్ససతాని ఆయు అహోసి దేవనేరయికానం వియ మనుస్సపేతతిరచ్ఛానానం ఆయునో అపరిచ్ఛిన్నత్తా.

ఉక్కుట్ఠిమకాసీతి ఉచ్చాసద్దమకాసి.

పుబ్బసన్నివాసేనాతి పురిమజాతీసు చిరసన్నివాసేన. ఏవఞ్హి ఏకచ్చానం దిట్ఠమత్తేనపి సినేహో ఉప్పజ్జతి. తేనాహ భగవా –

‘‘పుబ్బేవ సన్నివాసేన, పచ్చుప్పన్నహితేన వా;

ఏవం తం జాయతే పేమం, ఉప్పలంవ యథోదకే’’తి. (జా. ౧.౨.౧౭౪);

అవసేసేసూతి అసురే, సక్కం ఠపేత్వా ద్వీసు దేవలోకేసు దేవేవ సన్ధాయ వదతి.

అత్థనిస్సితన్తి అత్తనో, పరేసఞ్చ అత్థమేవ హితమేవ నిస్సితం, తం పన హితం సుఖస్స నిదానన్తి ఆహ ‘‘కారణనిస్సిత’’న్తి.

పఞ్హవేయ్యాకరణవణ్ణనా

౩౫౭. కింసంయోజనాతి కీదిససంయోజనా. సత్తే అనత్థే సంయోజేన్తి బన్ధన్తీతి సంయోజనానీతి ఆహ ‘‘కింబన్ధనా, కేన బన్ధనేన బద్ధా’’తి. పుథుకాయాతి బహూ సత్తకాయాతి ఆహ ‘‘బహూ జనా’’తి. వేరం వుచ్చతి దోసోతి ఆహ ‘‘అవేరాతి అప్పటిఘా’’తి. ఆవుధేన సరీరే దణ్డో ఆవుధదణ్డో, ధనస్స దాపనత్థేన దణ్డో ధనదణ్డో, తదుభయాకరణేన తతో వినిముత్తో అదణ్డో, సమ్పత్తిహరణతో, సహ అనత్థుప్పత్తితో చ సపత్తో, పటిసత్తూతి ఆహ ‘‘అసపత్తాతి అపచ్చత్థికా’’తి. బ్యాపజ్ఝం వుచ్చతి చిత్తదుక్ఖం, తబ్బిరహితా అబ్యాపజ్ఝాతి ఆహ ‘‘విగతదోమనస్సా’’తి. పుబ్బే ‘‘అవేరా’’తి పదేన సమ్బద్ధాఘాతకాభావో వుత్తో. తేనాహ ‘‘అప్పటిఘా’’తి. ‘‘అవేరినో’’తి పన ఇమినాపి కోపమత్తస్సపి అనుప్పాదనం. తేనాహ ‘‘కత్థచి కోపం న ఉప్పాదేత్వా’’తి. ‘‘విహరేమూ’’తి చ పదం పురిమపదేహిపి యోజేతబ్బం ‘‘అవేరా విహరేమూ’’తిఆదినా. అయఞ్చ అవేరాదిభావో సంవిభాగేన పాకటో హోతీతి దస్సేతుం ‘‘అచ్ఛరాయా’’తి ఆదిం వత్వా ‘‘ఇతి చే నేసం హోతీ’’తి వుత్తం. చిత్తుప్పత్తి దళ్హతరాపి హుత్వా పవత్తతీతి దస్సేతుం ‘‘దానం దత్వా, పూజం కత్వా చ పత్థయన్తీ’’తి వుత్తం. ఇతి చేతి చే-సద్దో అన్వయసంసగ్గేన పరికప్పేతీతి ఆహ ‘‘ఏవఞ్చ నేస’’న్తి.

యాయ కాయచి పరేసం సమ్పత్తియా ఖీయనం ఉసూయనం అసహనం లక్ఖణం ఏతిస్సాతి పరసమ్పత్తిఖీయనలక్ఖణా, యదగ్గేన అత్తసమ్పత్తియా పరేహి సాధారణభావం అసహనలక్ఖణం, తదగ్గేనస్స ‘‘నిగూహనలక్ఖణ’’న్తిపి వత్తబ్బం. తథా హిస్స పోరాణా ‘‘మా ఇదం అచ్ఛరియం అఞ్ఞేసం హోతు, మయ్హమేవ హోతూతి మచ్ఛరియ’’న్తి నిబ్బచనం వదన్తి. అభిధమ్మే ‘‘యా పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు ఇస్సా ఇస్సాయనా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౨౬) నిక్ఖేపకణ్డే, ‘‘యా ఏతేసు పరేసం లాభాదీసు కిం ఇమినా ఇమేస’’న్తిఆదినా తంసంవణ్ణనాయఞ్చ వుత్తానేవ, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బానీతి అధిప్పాయో.

యస్మా పన ఇస్సామచ్ఛరియాని బహ్వాదీనవాని, తేసం విభావనా లోకస్స బహుకారా, తస్మా అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౧౨౫) విభావితానమ్పి తేసం దిట్ఠధమ్మికేపి సమ్పరాయికే పిఆదీనవే దస్సేన్తో ‘‘ఆవాసమచ్ఛరియేన పనా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఏతేసు ఇస్సామచ్ఛరియేసు, ఏతేసు వా ఆవాసమచ్ఛరియాదీసు పఞ్చసు మచ్ఛరియేసు. సఙ్కారం సీసేన ఉక్ఖిపిత్వావ విచరతి తత్థ లగ్గచిత్తతాయ, నిహీనజ్ఝాసయతాయ చ. మమాతి మయా, అయమేవ వా పాఠో. లోహితమ్పి ముఖతో ఉగ్గచ్ఛతి చిత్తవిఘాతేన సంతత్తహదయతాయ. కుచ్ఛివిరేచనమ్పి హోతి అతిజలగ్గినో. అఞ్ఞో విభవపటివేధధమ్మో అరియానంయేవ హోతి, తే చ తం న మచ్ఛరాయన్తి మచ్ఛరియస్స సబ్బసో పహీనత్తా. పటివేధధమ్మే మచ్ఛరియస్స అసమ్భవో ఏవాతి ఆహ ‘‘పరియత్తిధమ్మమచ్ఛరియేన చా’’తి. వణ్ణమచ్ఛరియేన దుబ్బణ్ణో, ధమ్మమచ్ఛరియేన ఏళమూగో దుప్పఞ్ఞో హోతి.

‘‘అపిచా’’తిఆది పఞ్చన్నం మచ్ఛరియానం వసేన కమ్మసరిక్ఖకవిపాకదస్సనం. ఆవాసమచ్ఛరియేన లోహగేహే పచ్చతి పరేసం ఆవాసపచ్చయహితసుఖనిసేధనతో. కులమచ్ఛరియేన అప్పలాభో హోతి పరేహి కులేసు లద్ధబ్బలాభనిసేధనతో, అప్పలాభోతి చ అలాభోతి అత్థో. లాభమచ్ఛరియేన గూథనిరయే నిబ్బత్తతి లాభహేతు పరేహి లద్ధబ్బస్స అస్సాదనిసేధనతో. సబ్బథాపి నిరస్సాదో హి గూథనిరయో. వణ్ణో నామ న హోతీతి సరీరవణ్ణో, గుణవణ్ణోతి దువిధోపి వణ్ణో నామమత్తేనపి న హోతి, తత్థ తత్థ నిబ్బత్తమానో విరూపో ఏవ హోతి. సమ్పత్తినిగూహనసభావేన మచ్ఛరియేన విరూపితే సన్తానే యేభుయ్యేన గుణా పతిట్ఠమేవ న లభన్తి, యే చ పతిట్ఠహేయ్యుం, తేసమ్పి వసేనస్స వణ్ణో న భవేయ్య. తే హి తస్స లోకే రత్తిం ఖిత్తా సరా వియ న పఞ్ఞాయన్తి. ధమ్మమచ్ఛరియేనకుక్కుళనిరయే.సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయతి అపాయగమనీయభావతో. వేరాదీహి న పరిముచ్చన్తియేవ తప్పరిముచ్చనాయ ఇచ్ఛాయ అప్పత్తబ్బత్తా జాతిఆదిధమ్మానం సత్తానం జాతిఆదీహి వియ.

తిణ్ణా మేత్థ కఙ్ఖాతి మ-కారో పదసన్ధికరో. ఏతస్మిం పఞ్హేతి ఏతస్మిం ‘‘కింసంయోజనా ను ఖో’’తి ఏవం ఞాతుం ఇచ్ఛితే అత్థే. తుమ్హాకం వచనం సుత్వాతి ‘‘ఇస్సామచ్ఛరియసంయోజనా’’తి ఏవం పవత్తం తుమ్హాకం విస్సజ్జనవచనం సుత్వా. కఙ్ఖా తిణ్ణాతి యథాపుచ్ఛితే అత్థే సంసయో తరితో విగతో దేసనానుస్సరణమత్తేన, న సముచ్ఛేదవసేనాతి ఆహ ‘‘న మగ్గవసేనా’’తిఆది. అయమ్పి కథంకథా విగతాతి కఙ్ఖాయ విగతత్తా ఏవ తస్సా పవత్తిఆకారవిసేసభూతా ‘‘ఇదం కథ ఇదం కథ’’న్తి అయమ్పి కథంకథా విగతా అపగతా.

౩౫౮. నిదానాదీని మహానిదానసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫) వుత్తత్థానేవ. పియానం అత్తనో పరిగ్గహభూతానం సత్తసఙ్ఖారానం పరేహి సాధారణభావాసహనవసేన, నిగూహనవసేన చ పవత్తనతో పియసత్తసఙ్ఖారనిదానం మచ్ఛరియం, అప్పియానం పరిగ్గహభూతానం సత్తానం, సఙ్ఖారానఞ్చ అసహనవసేన పవత్తియా అప్పియసత్తసఙ్ఖారనిదానా ఇస్సా. యఞ్హి కిఞ్చి అప్పియసమ్బన్ధం భద్దకమ్పి తం కోధనస్స అప్పియమేవాతి. ఉభయన్తి మచ్ఛరియం, ఇస్సా చాతి ఉభయం. ఉభయనిదానన్తి పియనిదానఞ్చేవ అప్పియనిదానఞ్చ. పియాతి ఇట్ఠా. కేళాయితాతి ధనాయితా. మమాయితాతి మమత్తం కత్వా పరిగ్గహితా. ఇస్సం కరోతీతి ‘‘కిం ఇమస్స ఇమినా’’తి తస్స పియసత్తలాభాసహనవసేన ఉస్సూయతి, తమేవ పియసత్తం యాచితో. అహో వతస్సాతి సాధు వత అస్స. ‘‘ఇమస్స పుగ్గలస్స ఏవరూపం పియవత్థు న భవేయ్యా’’తి ఇస్సం కరోతి ఉసూయం ఉప్పాదేతి. మమాయన్తాతి కేళాయన్తా. అప్పియేతి అప్పియే సత్తే తేసం సతాపతో. అస్సాతి పుగ్గలస్స, యేన తే లద్ధా. తేతి సత్తసఙ్ఖారా, సచేపి అమనాపా హోన్తి అప్పియేహి సముదాగతత్తా. విపరీతవుత్తితాయాతి అయాథావగాహితాయ. కో అఞ్ఞో ఏవరూపస్స లాభీతి తేన అత్తానం సమ్భావేన్తో ఇస్సం వా కరోతి. అఞ్ఞస్స తాదిసం ఉప్పజ్జమానమ్పి ‘‘అహో వతస్స ఏవరూపం న భవేయ్యా’’తి ఇస్సం వా కరోతి, అయఞ్చ నయో హేట్ఠా వుత్తనయత్తా న గహితో.

వత్థుకామానం పరియేసనవసేన పవత్తో ఛన్దో పరియేసనఛన్దో. పటిలాభపచ్చయో ఛన్దో పటిలాభఛన్దో. పరిభుఞ్జనవసేన పవత్తో ఛన్దో పరిభోగఛన్దో. పటిలద్ధానం సన్నిధాపనవసేన, సఙ్గోపనవసేన చ పవత్తో ఛన్దో సన్నిధిఛన్దో. దిట్ఠధమ్మికమేవ పయోజనం చిన్తేత్వా విస్సజ్జనవసేన పవత్తో ఛన్దో విస్సజ్జనఛన్దో. తేనాహ ‘‘కతమో’’తిఆది.

అయం పఞ్చవిధోపి అత్థతో తణ్హాయనమేవాతి ఆహ ‘‘తణ్హామత్తమేవా’’తి.

ఏవం వుత్తో ‘‘లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయో’’తి ఏవం మహానిదానసుత్తే (దీ. ని. ౨.౧౦౩) వుత్తో వినిచ్ఛయవితక్కో వితక్కో నామ, న యో కోచి వితక్కో. ఇదాని యథావుత్తం వినిచ్ఛయవితక్కం అత్థుద్ధారనయేన నీహరిత్వా దస్సేతుం ‘‘వినిచ్ఛయో’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠసతన్తి అట్ఠాధికం సతం, తఞ్చ ఖో తణ్హావిచరితానం సతం, న యస్స కస్సచీతి దస్సేతుం ‘‘తణ్హావిచరిత’’న్తి వుత్తం. తణ్హావినిచ్ఛయో నామ తణ్హాయ వసేన వక్ఖమాననయేన ఆరమ్మణస్స వినిచ్ఛిననతో. దిట్ఠిదస్సనవసేన ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘం అఞ్ఞ’’న్తి వినిచ్ఛిననతో దిట్ఠివినిచ్ఛయో నామ. ఇట్ఠం పణీతం, అనిట్ఠం అప్పణీతం, పియాయితబ్బం పియం, అప్పియాయితబ్బం అప్పియం, తేసం వవత్థానం తణ్హావసేన న హోతి. తణ్హావసేన హి ఏకచ్చో కిఞ్చి వత్థుం పణీతం మఞ్ఞతి, ఏకచ్చో హీనం, ఏకచ్చో పియాయతి, ఏకచ్చో నప్పియాయతి. తేనాహ ‘‘తదేవ హీ’’తిఆది. ‘‘దస్సామీ’’తి ఇదం విస్సజ్జనఛన్దే వుత్తనయేన చేవ వట్టూపనిస్సయదానవసేన చ వేదితబ్బం. తమ్పి హి తణ్హాఛన్దహేతుకన్తి.

యత్థ సయం ఉప్పజ్జన్తి, తం సన్తానం సంసారే పపఞ్చేన్తి విత్థారయన్తీతి పపఞ్చా. యస్స చ ఉప్పన్నా, తం ‘‘రత్తో’’తి వా ‘‘సత్తో’’తి వా ‘‘మిచ్ఛాభినివిట్ఠో’’తి వా పపఞ్చేన్తి బ్యఞ్జేన్తీతి పపఞ్చా. యస్మా తణ్హాదిట్ఠియో అధిమత్తా హుత్వా పవత్తమానా తంసమఙ్గీపుగ్గలం పమత్తాకారం పాపేన్తి, మానో పన జాతిమదాది వసేన మత్తాకారమ్పి, తస్మా ‘‘మత్తపమత్తాకారపాపనట్ఠేనా’’తి వుత్తం. సఙ్ఖా వుచ్చతి కోట్ఠాసో భాగసో సఙ్ఖాయతి ఉపట్ఠాతీతి. యస్మా పపఞ్చసఞ్ఞా తంతంద్వారవసేన, ఆరమ్మణవసేన చ భాగసో వితక్కస్స పచ్చయా హోన్తి, న కేవలా, తస్మా పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిదానో వితక్కో వుత్తో, పపఞ్చసఞ్ఞానం వా అనేకభేదభిన్నత్తా తంసముదాయో ‘‘పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా’’తి వుత్తో. పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాగ్గహణేన చ అనవసేసో దుక్ఖసముదయో వుత్తో తంతం నిమిత్తత్తా వట్టదుక్ఖస్సాతి.

యో నిరోధో వూపసమోతి నిరోధసచ్చమాహ. తస్స సారుప్పన్తి తస్స పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాయ నిరోధస్స వూపసమస్స అధిగముపాయతాయ సారుప్పం అనుచ్ఛవికం, ఏతేన విపస్సనం వదతి. తత్థ యథావుత్తనిరోధే ఆరమ్మణకరణవసేన గచ్ఛతి పవత్తతీతి తత్థగామినీ, ఏతేన మగ్గం. తేనాహ ‘‘సహ విపస్సనాయ మగ్గం పుచ్ఛతీ’’తి.

వేదనాకమ్మట్ఠానవణ్ణనా

౩౫౯. పుచ్ఛితమేవ కథితం. యస్మా సక్కేన దేవానం ఇన్దేన పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిరోధగామినిపటిపదా పుచ్ఛితావ, భగవా చ తదధిగముపాయం అరూపకమ్మట్ఠానం తస్స అజ్ఝాసయవసేన వేదనాముఖేన కథేన్తో తిస్సో వేదనా ఆరభి, ఇతి పుచ్ఛితమేవ కథేన్తేన పుచ్ఛానుసన్ధివసేన సానుసన్ధిమేవ చ కథితం. న హి బుద్ధానం అననుసన్ధికా కథా నామ అత్థి. ఇదానిస్స వేదనాముఖేన అరూపకమ్మట్ఠానస్సేవ కథనే కారణం దస్సేతుం ‘‘దేవతానఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. కరజకాయస్స సుఖుమతావచనేనేవ అచ్చన్తముదుసుఖుమాలభావాపి వుత్తా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. కమ్మజన్తి కమ్మజతేజం. తస్స బలవభావో ఉళారపుఞ్ఞకమ్మనిబ్బత్తత్తా, అతివియ గరుమధురసినిద్ధసుద్ధాహారజీరణతో చ. ఏకాహారమ్పీతి ఏకాహారవారమ్పి. ‘‘విలీయన్తీ’’తి ఏతేన కరజకాయస్స మన్దతాయ కమ్మజతేజస్స బలవభావేన ఆహారవేలాతిక్కమేన నేసం బలవతీ దుక్ఖవేదనా ఉప్పజ్జమానా సుపాకటా హోతీతి దస్సేతి. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం, సుఖవేదనాపి పన నేసం ఉళారపణీతేసు ఆరమ్మణేసు ఉపరూపరి అనిగ్గహణవసేన పవత్తమానా సుపాకటా హుత్వా ఉపట్ఠాతియేవ. ఉపేక్ఖాపి తేసం కదాచి ఉప్పజ్జమానా సన్తపణీతరూపా ఏవ ఇట్ఠమజ్ఝత్తే ఏవ ఆరమ్మణే పవత్తనతో. తేనేవాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

రూపకమ్మట్ఠానన్తి రూపపరిగ్గహం, రూపముఖేన విపస్సనాభినివేసన్తి అత్థో. అరూపకమ్మట్ఠానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తత్థ రూపకమ్మట్ఠానేన సమథాభినివేసోపి సఙ్గయ్హతి, విపస్సనాభినివేసో పన ఇధాధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ‘‘రూపపరిగ్గహో అరూపపరిగ్గహోతిపి ఏతదేవ వుచ్చతీ’’తి ఆహ. చతుధాతువవత్థానన్తి ఏత్థ యేభుయ్యేన చతుధాతువవత్థానం విత్థారేన్తో రూపకమ్మట్ఠానం కథేతీతి అధిప్పాయో. రూపకమ్మట్ఠానం దస్సేత్వావ కథేతి ‘‘ఏవం రూపకమ్మట్ఠానం వుచ్చమానం సుట్ఠు విభూతం పాకటం హుత్వా ఉపట్ఠాతీ’’తి. ‘‘ఏతేన ఇధాపి రూపకమ్మట్ఠానం ఏకదేసేన విభావితమేవా’’తి వదన్తి.

కామఞ్చేత్థ వేదనావసేన అరూపకమ్మట్ఠానం ఆగతం, తదఞ్ఞధమ్మవసేనపి అరూపకమ్మట్ఠానం లబ్భతీతి తం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘తివిధో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అభినివేసోతి అనుప్పవేసో, ఆరమ్భోతి అత్థో. ఆరమ్భే ఏవ హి అయం విభాగో, సమ్మసనం పన అనవసేసతోవ ధమ్మే పరిగ్గహేత్వా పవత్తతీతి. ‘‘పరిగ్గహితే రూపకమ్మట్ఠానే’’తి ఇదం రూపముఖేన విపస్సనాభినివేసం సన్ధాయ వుత్తం, అరూపముఖేన పన విపస్సనాభినివేసో యేభుయ్యేన సమథయానికస్స ఇచ్ఛితబ్బో, సో చ పఠమం ఝానఙ్గాని పరిగ్గహేత్వా తతో పరం సేసధమ్మే పరిగ్గణ్హాతి. పఠమాభినిపాతోతి సబ్బే చేతసికా చిత్తాయత్తా చిత్తకిరియాభావేన వుచ్చన్తీతి ఫస్సో చిత్తస్స పఠమాభినిపాతో వుత్తో. తం ఆరమ్మణన్తి యథాపరిగ్గహితం రూపకమ్మట్ఠానసఞ్ఞితం ఆరమ్మణం. ఉప్పన్నఫస్సో పుగ్గలో, చిత్తచేతసికరాసి వా ఆరమ్మణేన ఫుట్ఠో ఫస్ససహజాతాయ వేదనాయ తంసమకాలమేవ వేదేతి, ఫస్సో పన ఓభాసస్స వియ పదీపో వేదనాదీనం పచ్చయవిసేసో హోతీతి పురిమకాలో వియ వుచ్చతి, యా తస్స ఆరమ్మణాభినిరోపనలక్ఖణతా వుచ్చతి. ఫుసన్తోతి ఆరమ్మణస్స ఫుసనాకారేన. అయఞ్హి అరూపధమ్మత్తా ఏకదేసేన అనల్లీయమానోపి రూపం వియ చక్ఖుం, సద్దో వియ చ సోతం, చిత్తం, ఆరమ్మణఞ్చ ఫుసన్తో వియ, సఙ్ఘట్టేన్తో వియ చ పవత్తతీతి. తథా హేస ‘‘సఙ్ఘట్టనరసో’’తి వుచ్చతి.

ఆరమ్మణం అనుభవన్తీతి ఇస్సరవతాయ విసవితాయ సామిభావేన ఆరమ్మణరసం సంవేదేన్తీ. ఫస్సాదీనఞ్హి సమ్పయుత్తధమ్మానం ఆరమ్మణే ఏకదేసేనేవ పవత్తి ఫుసనాదిమత్తభావతో, వేదనాయ పన ఇట్ఠాకారసమ్భోగాదివసేన పవత్తనతో ఆరమ్మణే నిప్పదేసతో పవత్తి. ఫుసనాదిభావేన హి ఆరమ్మణగ్గహణం ఏకదేసానుభవనం, వేదయితభావేన గహణం యథాకామం సబ్బానుభవనం, ఏవంసభావానేవ తాని గహణానీతి న వేదనాయ వియ ఫస్సాదీనమ్పి యథా సకకిచ్చకరణేన సామిభావానుభవనం చోదేతబ్బం. విజానన్తన్తి పరిచ్ఛిన్దనవసేన విసేసతో జానన్తం. విఞ్ఞాణఞ్హి మినితబ్బవత్థుం నాళియా మినన్తో పురిసో వియ ఆరమ్మణం పరిచ్ఛిజ్జ విభావేన్తం పవత్తతి, న సఞ్ఞా వియ సఞ్జాననమత్తం హుత్వా. తథా హి అనేన కదాచి లక్ఖణత్తయవిభావనాపి హోతి, ఇమేసం పన ఫస్సాదీనం తస్స తస్స పాకటభావో పచ్చయవిసేససిద్ధస్స పుబ్బభాగస్స వసేన వేదితబ్బో.

ఏవం తస్స తస్సేవ పాకటభావేపి ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౪.౪౬; పటి. మ. ౧.౩), ‘‘సబ్బఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజాన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౭) చ ఏవమాది వచనతో సబ్బే సమ్మసనుపగా ధమ్మా పరిగ్గహేతబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఫస్సపఞ్చమకేయేవాతి అవధారణం తదన్తోగధత్తా తగ్గహణేనేవ గహితత్తా చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం. ఫస్సపఞ్చమకగ్గహణఞ్హి తస్స సబ్బస్స సబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణభావతో. తత్థ చ ఫస్సచేతనాగ్గహణేన సబ్బసఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మసఙ్గహో చేతనప్పధానత్తా తేసం. తథా హి సుత్తన్తభాజనీయే సఙ్ఖారక్ఖన్ధవిభఙ్గే ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తిఆదినా (విభ. ౨౧) చేతనావ విభత్తా, ఇతరే పన ఖన్ధా సరూపేనేవ గహితా.

వత్థునిస్సితాతి ఏత్థ వత్థు-సద్దో కరజకాయవిసయో, న ఛబ్బత్థువిసయోతి. కథమిదం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘యం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. కత్థ పన వుత్తం? సామఞ్ఞఫలసుత్తే. సోతి కరజకాయో. ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధవినిముత్తం నామరూపం నత్థీ’’తి ఇదం అధికారవసేన వుత్తం. అఞ్ఞథా హి ఖన్ధవినిముత్తమ్పి నామం అత్థేవాతి. అవిజ్జాదిహేతుకాతి అవిజ్జాతణ్హుపాదానాదిహేతుకా. ‘‘విపస్సనాపటిపాటియా అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి సమ్మసన్తో విచరతీ’’తి ఇమినా బలవవిపస్సనం వత్వా పున తస్స ఉస్సుక్కాపనం, విసేసాధిగమఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘సో’’తిఆదిమాహ.

ఇధాతి ఇమస్మిం సక్కపఞ్హసుత్తే. వేదనావసేన చేత్థ అరూపకమ్మట్ఠానకథనే కారణం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. యథావుత్తేసు చ తీసు కమ్మట్ఠానాభినివేసేసు వేదనావసేన కమ్మట్ఠానాభినివేసో సుకరో వేదనానం విభూతభావతోతి దస్సేతుం ‘‘ఫస్సవసేన హీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘న పాకటం హోతీ’’తి ఇదం సక్కపముఖానం తేసం దేవానం యథా వేదనా విభూతా హుత్వా ఉపట్ఠాతి, న ఏవం ఇతరద్వయన్తి కత్వా వుత్తం. వేదనాయ ఏవ చ నేసం విభూతభావో వేదనాముఖేనేవేత్థ భగవతా దేసనాయ ఆరద్ధత్తా. ‘‘వేదనానం ఉప్పత్తియా పాకటతాయా’’తి ఇదం సుఖదుక్ఖవేదనానం వసేన వుత్తం. తాసఞ్హి పవత్తి ఓళారికా, న ఇతరాయ. తదుభయగ్గహణముఖేన వా గహేతబ్బత్తా ఇతరాయపి పవత్తి విఞ్ఞూనం పాకటా ఏవాతి సుఖదుక్ఖవేదనానఞ్హీ’’తి విసేసగ్గహణం దట్ఠబ్బం. ‘‘యదా సుఖం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది సుఖవేదనాయ పాకటభావవిభావనం, తయిదం అసమాహితభూమివసేన వేదితబ్బం. తత్థ ‘‘సకలం సరీరం ఖో భన్తే’’న్తిఆదినా కామం పవత్తిఓళారికతాయ అవూపసన్తసభావమేతం సుఖం, సాతలక్ఖణతాయ పన సమ్పయుత్తధమ్మే, నిస్సయఞ్చ అనుగ్గణ్హన్తమేవ పవత్తతీతి దస్సేతి. ‘‘యదా దుక్ఖం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

దుద్దీపనాతి ఞాణేన దీపేతుం అసక్కుణేయ్యా, దుబ్బిఞ్ఞేయ్యాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అన్ధకారా అభిభూతా’’తి. అన్ధకారాతి అన్ధకారగతసదిసీ, జానితుకామే చ అన్ధకారినీ. పుబ్బాపరం సమం సుకరే సుపలక్ఖితమగ్గవసేన పాసాణతలే మిగగతమగ్గో వియ ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణేసు సుఖదుక్ఖానుభవనేహి మజ్ఝత్తారమ్మణేసు అనుమినితబ్బతాయ వుత్తం ‘‘సా సుఖదుక్ఖానం…పే… పాకటా హోతీ’’తి. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. నయతో గణ్హన్తస్సాతి ఏత్థాయం నయో – యస్మా ఇట్ఠానిట్ఠవిసయాయ ఆరమ్మణూపలద్ధియా అనుభవనతో నిట్ఠామజ్ఝత్తవిసయా చ ఉపలద్ధి, తస్మా న తాయ నిరనుభవనాయ భవితబ్బం, యం తత్థానుభవనం, సా అదుక్ఖమసుఖా. తథా అనుపలబ్భమానం రూపాదిఅనుభుయ్యమానం దిట్ఠం ఉపలబ్భతి, యో పన మజ్ఝత్తారమ్మణం తబ్బిసయస్స విఞ్ఞాణప్పవత్తియం, తస్మా అననుభుయ్యమానేన తేన న భవితబ్బం. సక్కా హి వత్తుం అనుభవమానా మజ్ఝత్తవిసయుపలద్ధి ఉపలద్ధిభావతో. ఇట్ఠానిట్ఠవిసయుపలద్ధివిసయం పన నిరనుభవనం తం అనుపలద్ధిసభావమేవ దిట్ఠం, తం యథారూపన్తి. నివత్తేత్వాతి నీహరిత్వా, ‘‘సోమనస్సంపాహ’’న్తిఆదినా సమానజాతియమ్పి భిన్దన్తో అఞ్ఞేహి అరూపధమ్మేహి వివేచేత్వా అసంసట్ఠం కత్వాతి అత్థో.

అయఞ్చ రూపకమ్మట్ఠానం కథేత్వా అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన నివత్తేత్వా దేసనా తథావినేతబ్బపుగ్గలాపేక్ఖాయ సుత్తన్తరేసుపి (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౦౬, ౩౯౦, ౪౧౩, ౪౫౦, ౪౬౫, ౪౬౭; మ. ని. ౨.౩౦౬, ౨౦౯; ౩.౬౭, ౩౪౨; సం. ని. ౪.౨౪౮) ఆగతా ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘న కేవల’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ మహాసతిపట్ఠానే (దీ. ని. ౨.౨౭౩) తథా దేసనాయ ఆగతభావో అనన్తరమేవ ఆవి భవిస్సతి, మజ్ఝిమనికాయే సతిపట్ఠానదేసనాపి (మ. ని. ౧.౧౦౬) తాదిసీ ఏవ. చూళతణ్హాసఙ్ఖయే ‘‘ఏవం చేతం, దేవానం ఇన్ద, భిక్ఖునో సుతం హోతి ‘సబ్బే ధమ్మా నాలం అభినివేసాయా’తి, సో సబ్బం ధమ్మం అభిజానాతి, సబ్బం ధమ్మం అభిఞ్ఞాయ సబ్బం ధమ్మం పరిజానాతి, సబ్బం ధమ్మం పరిఞ్ఞాయ యం కిఞ్చి వేదనం వేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సో తాసు వేదనాసు అనిచ్చానుపస్సీ విహరతి, విరాగానుపస్సీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౯౦) ఆగతం. తేన వుత్తం ‘‘అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన నివత్తేత్వా దస్సేసీ’’తి. మహాతణ్హాసఙ్ఖయే పన ‘‘సో ఏవం అనురోధవిరోధవిప్పహీనో యం కిఞ్చి వేదనం వేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సో తం వేదనం నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం వేదనం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో యా వేదనాసు నన్దీ సా నిరుజ్ఝతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౧౪) ఆగతం. చూళవేదల్లే ‘‘కతి పనాయ్యేవేదనా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౬౫) ఆగతం. మహావేదల్లే ‘‘వేదనాతి, ఆవుసో, వుచ్చతి, కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, ‘వేదనా’తి వుచ్చతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౫౦) ఆగతం. ఏవం రట్ఠపాలసుత్తాదీసుపి (మ. ని. ౨.౩౦౫) వేదనాకమ్మట్ఠానస్స ఆగతట్ఠానం ఉద్ధరిత్వా వత్తబ్బం.

‘‘పఠమం రూపకమ్మట్ఠానం కథేత్వా’’తి వుత్తం, కథం తమేత్థ కథితన్తి ఆహ ‘‘రూపకమ్మట్ఠాన’’న్తిఆది. సఙ్ఖిత్తం, కథం సఙ్ఖిత్తం? వేదనాయ ఆరమ్మణమత్తకంయేవ, యేభుయ్యేన వేదనా రూపధమ్మారమ్మణా పఞ్చద్వారవసేన పవత్తనతో. తేన చస్సా పురిమసిద్ధా ఏవ ఆరమ్మణన్తి వేదనం వదన్తేన తస్సారమ్మణధమ్మా అత్థతో పఠమతరం గహితా ఏవ నామ హోన్తీతి ఇమాయ అత్థాపత్తియా రూపకమ్మట్ఠానస్సేవేత్థ పఠమం గహితతా జోతితా, న సరూపేనేవ గహితత్తా. తేనాహ ‘‘తస్మా పాళియం నారుళ్హం భవిస్సతీ’’తి.

౩౬౦. ద్వీహి కోట్ఠాసేహీతి సేవితబ్బాసేవితబ్బభాగేహి. ఏవరూపన్తి యం అకుసలానం అభిబుద్ధియా, కుసలానఞ్చ పరిహానాయ సంవత్తతి, ఏవరూపం, తం పన కామూపసఞ్హితతాయ ‘‘గేహనిస్సిత’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘గేహసితసోమనస్స’’న్తి. ఇట్ఠానన్తి పియానం. కన్తానన్తి కమనీయానం. మనాపానన్తి మనవడ్ఢనకానం. తతో ఏవ మనో రమేన్తీతి మనోరమానం. లోకామిసపటిసంయుత్తానన్తి తణ్హాసన్నిస్సితానం కామూపసఞ్హితానం. పటిలాభతో సమనుపస్సతోతి ‘‘అహో మయా ఇమాని లద్ధానీ’’తి యథాలద్ధాని రూపారమ్మణాదీని అస్సాదయతో. అతీతన్తి అతిక్కన్తం. నిరుద్ధన్తి నిరోధప్పత్తం. విపరిణతన్తి సభావవిగమేన విగతం. సమనుస్సరతోతి అస్సాదనవసేన అనుచిన్తయతో. గేహసితన్తి కామగుణనిస్సితం. కామగుణా హి కామరాగస్స గేహసదిసత్తా ఇధ ‘‘గేహ’’న్తి అధిప్పేతా.

ఏవరూపన్తి యం అకుసలానం పరిహానాయ, కుసలానఞ్చ అభిబుద్ధియా సంవత్తతి, ఏవరూపం, తం పన పబ్బజ్జాదివసేన పవత్తియా నేక్ఖమ్మూపసఞ్హితన్తి ఆహ ‘‘నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్స’’న్తి. ఇదాని తం పాళివసేనేవ దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ విపస్సనాలక్ఖణే నేక్ఖమ్మే దస్సితే ఇతరాని తస్స కారణతో, ఫలతో, అత్థతో చ దస్సితానేవ హోన్తీతి విపస్సనాలక్ఖణమేవ తం దస్సేన్తో ‘‘రూపానన్త్వేవా’’తిఆదిమాహ. విపరిణామవిరాగనిరోధన్తి జరాయ విపరిణామేతబ్బతఞ్చేవ జరామరణేహి పలుజ్జనం నిరుజ్ఝనఞ్చ విదిత్వాతి యోజనా. ఉప్పజ్జతి సోమనస్సన్తి విపస్సనాయ వీథిపటిపత్తియా కమేన ఉప్పన్నానం పామోజ్జపీతిపస్సద్ధీనం ఉపరి అనప్పకం సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

అమానుసీ రతి హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో.

యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪) చ –

నేక్ఖమ్మవసేనాతి పబ్బజ్జాదివసేన. ‘‘వట్టదుక్ఖతో నిత్థరిస్సామీ’’తి పబ్బజితుం భిక్ఖూనం సన్తికం గచ్ఛన్తస్స, పబ్బజన్తస్స, చతుపారిసుద్ధిసీలం అనుతిట్ఠన్తస్స, తం సోధేన్తస్స, ధుతగుణే సమాదాయ వత్తన్తస్స, కసిణపరికమ్మాదీని కరోన్తస్స చ యా పటిపత్తి, సబ్బా సా ఇధ ‘‘నేక్ఖమ్మ’’న్తి అధిప్పేతా. యేభుయ్యేన అనుస్సతియా ఉపచారజ్ఝానం నిట్ఠాతీతి కత్వా ‘‘అనుస్సతివసేనా’’తి వత్వా ‘‘పఠమజ్ఝానాదివసేనా’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ యథా పబ్బజ్జా ఘరబన్ధనతో నిక్ఖమనట్ఠేన నేక్ఖమ్మం, ఏవం విపస్సనాదయోపి తంపటిపక్ఖతో. తేనాహ –

‘‘పబ్బజ్జా పఠమం ఝానం, నిబ్బానఞ్చ విపస్సనా;

సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా, నేక్ఖమ్మన్తి పవుచ్చరే’’తి. (ఇతివు. అట్ఠ. ౧౦౯);

యం చేతి ఏత్థ చేతి నిపాతమత్తం సోమనస్సస్స అధిప్పేతత్తా. చతుక్కనయవసేనేవ చ సుత్తన్తేసు ఝానకథాతి వుత్తం ‘‘దుతియతతియజ్ఝానవసేనా’’తి. ద్వీసూతి ‘‘సవితక్కం సవిచారం అవితక్కం అవిచార’’న్తి వుత్తేసు ద్వీసు సోమనస్సేసు.

సవితక్కసవిచారే సోమనస్సేతి పరిత్తభూమికే, పఠమజ్ఝానే వా సోమనస్సే. అభినివిట్ఠసోమనస్సేసూతి విపస్సనం పట్ఠపితసోమనస్సేసు. పి-సద్దేన సమ్మట్ఠసోమనస్సేసు పీతి ఇమమత్థం దస్సేతి. సోమనస్సవిపస్సనాతోపీతి సవితక్కసవిచారసోమనస్సపవత్తివిపస్సనాతోపి. అవితక్కఅవిచార విపస్సనా పణీతతరా సమ్మసితధమ్మవసేనపి విపస్సనాయ విసేససిద్ధితో, యతో మగ్గేపి తథారూపా విసేసా ఇజ్ఝన్తి. అయం పనత్థో ‘‘అరియమగ్గ బోజ్ఝఙ్గాదివిసేసం విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా నియమేన్తీ’’తి ఏవం పవత్తేన మోరవాపీవాసిమహాదత్తత్థేరవాదేన దీపేతబ్బో.

౩౬౧. గేహసితదోమనస్సం నామ కామగుణానం అప్పటిలాభనిమిత్తం, విగతనిమిత్తఞ్చ ఉప్పజ్జనకదోమనస్సం. అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతోతి అప్పటిలాభేన ‘‘అహమేవ న లభామీ’’తి పరితస్సనతో. సమనుస్సరతోతి ‘‘అహు వత మే తం వత నత్థీ’’తిఆదినా అనుస్సరణవసేన చిన్తయతో. తేనాహ ‘‘ఏవం ఛసు ద్వారేసూ’’తిఆది.

అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసూతి సుఞ్ఞతఫలాదిఅరియఫలవిమోక్ఖేసు. పిహన్తి అపేక్ఖం, ఆసన్తి అత్థో. కథం పన లోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భ ఆసా ఉప్పజ్జతీతి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘యం ఆరమ్మణకరణవసేన తత్థ పిహా పవత్తతీ’’తి అవిసయత్తా, పుగ్గలస్స చ అనధిగతభావతో. అనుస్సవూపలద్ధే పన అనుత్తరవిమోక్ఖే ఉద్దిస్స పిహం ఉపట్ఠపేన్తో ‘‘తత్థ పిహం ఉపట్ఠపేతీ’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘కుదాస్సు నామాహ’’న్తిఆది. ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వాతి యోజనా. ‘‘ఇట్ఠారమ్మణే’’తి చ ఇమినా నయిదం దోమనస్సం సభావతో అనిట్ఠధమ్మేయేవ ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనకం, అథ ఖో ఇచ్ఛితాలాభహేతుకం ఇచ్ఛాభిఘాతవసేన యత్థ కత్థచి ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జనకన్తి దస్సేతి. ఏవం ‘‘కుదాస్సు నామాహ’’న్తి వుత్తాకారేన పిహం ఉపట్ఠపేత్వా ఏవం ఇమమ్పి పక్ఖం…పే… నాసక్ఖిన్తి అనుసోచతోతి యోజనా. ‘‘ఇమస్మిం పక్ఖే, ఇమస్మిం మాసే, ఇమస్మిం సంవచ్ఛరే పబ్బజితుం నాలద్ధం, కసిణపరికమ్మం కాతుం నాలద్ధ’’న్తిఆదివసేన పవత్తిం సన్ధాయ ‘‘నేక్ఖమ్మవసేనా’’తి వుత్తం. ‘‘విపస్సనావసేనా’’తిఆదీసుపి ఇమినా నయేన యోజనా వేదితబ్బా.

యతో ఏవ-కారో, తతో అఞ్ఞత్థ నియమోతి కత్వా ‘‘తస్మిమ్పి…పే… గేహసితదోమనస్సమేవా’’తి వుత్తం. న హేత్థ గేహసితదోమనస్సతా సవితక్కసవిచారే నియతా, అథ ఖో గేహసితదోమనస్సే సవితక్కసవిచారతా నియతా పటియోగినివత్తనత్థత్తా ఏవ-కారస్స. ‘‘గేహసితదోమనస్సం సవితక్కసవిచారమేవ, న అవితక్కఅవిచార’’న్తి. నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సం పన సియా సవితక్కసవిచారం, సియా అవితక్కఅవిచారం. సవితక్కసవిచారస్సేవ కారణభూతం దోమనస్సం సవితక్కసవిచారదోమనస్సం. కిం తం? గేహసితదోమనస్సం, యం పన నేక్ఖమ్మాదివసేన ఉప్పన్నం, తం అవితక్కఅవిచారస్స కారణభూతం అవితక్కఅవిచారదోమనస్సన్తి. అయఞ్చ నయో పరియాయవసేన వుత్తోతి ఆహ ‘‘నిప్పరియాయేన పనా’’తిఆది. యది ఏవం కస్మా ‘‘యం చే అవితక్కం అవిచార’’న్తి పాళియం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏతస్స పనా’’తిఆది. మఞ్ఞనవసేనాతి పరికప్పనవసేన. వుత్తం పాళియం.

తత్రాతి తస్మిం మఞ్ఞనే. అయం ఇదాని వుచ్చమానో నయో. దోమనస్సపచ్చయభూతేతి దోమనస్సస్స పచ్చయభూతే. ఉపచారజ్ఝానఞ్హి పఠమజ్ఝానాదీని వా పాదకాని కత్వా మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేతుకామస్స తేసం అలాభే దోమనస్సస్స ఉప్పజ్జనే తాని తస్స పచ్చయా నామ హోన్తి ఇతి తే ధమ్మా ఫలూపచారేన ‘‘దోమనస్స’’న్తి వుత్తా. యో పన తథా ఉప్పన్నదోమనస్సో ధురనిక్ఖేపం అకత్వా అనుక్కమేన విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గఫలధమ్మే నిబ్బత్తేతి, తే కారణూపచారేన ‘‘దోమనస్స’’న్తి వుత్తాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇధ భిక్ఖూ’’తిఆదిమాహ. నను ఏతస్స తదా దోమనస్సమేవ ఉప్పన్నం, న దోమనస్సహేతుకా విపస్సనామగ్గఫలధమ్మా ఉప్పన్నా, తత్థ కథం దోమనస్ససమఞ్ఞం ఆరోపేత్వా వోహరతీతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేసం పటిపత్తిదస్సనవసేన దోమనస్సన్తి గహేత్వా’’తిఆది. సవితక్కసవిచారదోమనస్సేతి సవితక్కసవిచారనిమిత్తే దోమనస్సే. తీహి మాసేహి నిబ్బత్తేతబ్బా తేమాసికా, తం తేమాసికం. ఇమా చ తేమాసికాదయో పటిపదా తథాపవత్తఉక్కట్ఠమజ్ఝిమముదిన్ద్రియవసేన వేదితబ్బా, అధికమజ్ఝిమముదుస్సాహవసేన వా. జగ్గతీతి జాగరికం అనుయుఞ్జతి.

మహాసివత్థేరవత్థువణ్ణనా

సహస్సద్విసహస్ససఙ్ఖ్యత్తా మహాగణే.

అట్ఠకథాథేరాతి అట్ఠకథాయ అత్థపటిపుచ్ఛనకథేరా. అన్తరామగ్గేతి భిక్ఖం గహేత్వా గామతో విహారం పటిగమనమగ్గే. తయో…పే… గాహాపేత్వాతి తీణి చత్తారి ఉణ్హాపనాని.

కేనచి పపఞ్చేనాతి కేనచి సరీరకిచ్చభూతేన పపఞ్చేన. సఞ్ఞం అకాసి రత్తియం పచ్ఛతో గచ్ఛన్తం అసల్లక్ఖేన్తో.

కస్మా పన థేరో అన్తేవాసికానం అనారోచేత్వావ గతోతి ఆహ ‘‘థేరో కిరా’’తిఆది. అరహత్తం నామ కిన్తి తదధిగమస్స అదుక్కరభావం సన్ధాయ వదతి. చతూహి ఇరియాపథేహీతి చతూహిపి ఇరియాపథేహి పవత్తమానస్స, తస్మా యావ అరహత్తాధిగమా సయనం పటిక్ఖిపామీతి అధిప్పాయో.

‘‘అనుచ్ఛవికం ను ఖో తే ఏత’’న్తి సంవేగజాతో వీరియం సముత్తేజేన్తో అరహత్తం అగ్గహేసి ఏత్తకం కాలం విపస్సనాయ సుచిణ్ణభావతో ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా.

పరిమజ్జీతి పరిమసి. కేచి పన ‘‘పరిమజ్జీతి పరివత్తేత్వా థేరేన ధోవియమానం పరిగ్గహేత్వా ధోవీ’’తి అత్థం వదన్తి.

విపస్సనాయ ఆరమ్మణం నామ ఉపచారజ్ఝానపఠమజ్ఝానాది.

‘‘సవితక్కసవిచారదోమనస్సే’’తిఆదీసు వత్తబ్బం సోమనస్సేసు వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం.

౩౬౨. ఏవరూపాతి యా అకుసలానం అభిబుద్ధియా, కుసలానం పరిహానాయ చ సంవత్తతి, ఏవరూపా, సా పన కామూపసఞ్హితతాయ ‘‘గేహసితా’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘గేహసితఉపేక్ఖా’’తి. ‘‘బాలస్సా’’తిఆదీసు బాలకరధమ్మయోగతో బాలస్స అత్తహితపరహితబ్యామూళ్హతాయ మూళ్హస్స పుథూనం కిలేసాదీనం జననాదీహి కారణేహి పుథుజ్జనస్స కిలేసోధీనం మగ్గోధీహి అజితత్తా అనోధిజినస్స, ఓధిజినో వాయపేక్ఖా, ఓధిసో చ కిలేసానం జితత్తా, తేనస్స సేక్ఖభావం పటిక్ఖిపతి. సత్తమభవాదితో ఉద్ధం పవత్తనవిపాకస్స అజితత్తా అవిపాకజినస్స, విపాకజినా వా అరహన్తో అప్పటిసన్ధికత్తా, తేనస్స అసేక్ఖత్తం పటిక్ఖిపతి. అనేకాదీనవే సబ్బేసమ్పి పాపధమ్మానం మూలభూతే సమ్మోహే ఆదీనవానం అదస్సనసీలతాయ అనాదీనవదస్సావినో. ఆగమాధిగమాభావా అస్సుతవతో. ఏదిసో ఏకంసేన అన్ధపుథుజ్జనో నామ హోతీతి తస్స అన్ధపుథుజ్జనభావం దస్సేతుం పునపి ‘‘పుథుజ్జనస్సా’’తి వుత్తం. ఏవరూపాతి వుత్తప్పకారా సమ్మోహపుబ్బికా. రూపం సా నాతివత్తతీతి రూపానం సమతిక్కమనాయ కారణం న హోతి, రూపారమ్మణే కిలేసే నాతిక్కమతీతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞాణావిభూతతాయ ఆరమ్మణే అజ్ఝుపేక్ఖనవసేన పవత్తమానా లోభసమ్పయుత్తఉపేక్ఖా ఇధాధిప్పేతాతి తస్స లోభస్స అనుచ్ఛవికమేవ ఆరమ్మణం దస్సేన్తో ‘‘ఇట్ఠారమ్మణే’’తి ఆహ. అనతివత్తమానా అనాదీనవదస్సితాయ. తతో ఏవ అస్సాదానుపస్సనతో తత్థేవ లగ్గా. అభిసఙ్గస్స లోభస్స వసేన, దుమ్మోచనీయతాయ చ తేన లగ్గితా వియ హుత్వా ఉప్పన్నా.

ఏవరూపాతి యా అకుసలానం పహానాయ, కుసలానఞ్చ అభిబుద్ధియా సంవత్తతి, ఏవరూపా, సా పన పబ్బజ్జాదివసేన పవత్తియా నేక్ఖమ్మూపసఞ్హితాతి ఆహ ‘‘నేక్ఖమ్మసితా’’తి. ఇదాని తం పాళివసేన దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమా’’తిఆది వుత్తం, తస్సత్థో హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో. రూపం సా అతివత్తతీతి రూపస్మిం సమ్మదేవ ఆదీనవదస్సనతో. రూపనియాతాతి కిలేసేహి అనభిభవనీయతో. ఇట్ఠేతి సభావతో, సఙ్కప్పతో చ ఇట్ఠే ఆరమ్మణే. అరజ్జన్తస్సాతి న రజ్జన్తస్స రాగం అనుప్పాదేన్తస్స. అనిట్ఠే అదుస్సన్తస్సాతి ఏత్థ వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. సమం సమ్మా యోనిసో న పేక్ఖనం అసమపేక్ఖనం, తం పన ఇట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తే వియ ఇట్ఠానిట్ఠేసుపి బాలస్స హోతీతి ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తే’’తి అవత్వా ‘‘అసమపేక్ఖనేన అసమ్ముయ్హన్తస్సా’’తి వుత్తం, తివిధేపి ఆరమ్మణే అసమపేక్ఖనవసేన ముయ్హన్తస్సాతి అత్థో. విపస్సనాఞాణసమ్పయుత్తా ఉపేక్ఖా. నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖా వేదనాసభాగాతి ఉదాసినాకారేన పవత్తియా, ఉపేక్ఖా వేదనాయ చ సభాగా. ఏత్థ ఉపేక్ఖా వాతి ఏత్థ ఏతస్మిం ఉపేక్ఖానిద్దేసే ‘‘ఉపేక్ఖా’’తి గహితా ఏవ. తస్మాతి తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయపి ఇధ ఉపేక్ఖాగ్గహణేన గహితత్తా. తఞ్హి సన్ధాయ ‘‘పఠమదుతియతతియచతుత్థజ్ఝానవసేన ఉప్పజ్జనకఉపేక్ఖా’’తి వుత్తం.

తాయపి నేక్ఖమ్మసితఉపేక్ఖాయాతి నిద్ధారణే భుమ్మం. ‘‘యం నేక్ఖమ్మవసేనా’’తిఆది హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తా నత్థమేవ.

౩౬౩. యది సక్కస్స తదా సోతాపత్తిఫలపత్తియావ ఉపనిస్సయో, అథ కస్మా భగవా యావ అరహత్తం దేసనం వడ్ఢేసీతి ఆహ ‘‘బుద్ధానఞ్హీ’’తిఆది. తరుణసక్కోతి అభినవో అధునా పాతుభూతో సక్కో. సమ్పతి పాతుభావఞ్హి సన్ధాయ ‘‘తరుణసక్కో’’తి వుత్తం, న తస్స కుమారతా, వుద్ధతా వా అత్థి. గతాగతట్ఠానన్తి గమనాగమనకారణం. న పఞ్ఞాయతి న ఉపలబ్భతి. గబ్భసేయ్యకానఞ్హి చవన్తానం కమ్మజరూపం విగచ్ఛతి అనుదేవ చిత్తజం, ఆహారజఞ్చ పచ్చయాభావతో, ఉతుజం పన సుచిరమ్పి కాలం పవేణిం ఘట్టేన్తం భస్సన్తం వా సోసన్తం వా కిలేసన్తం వా విట్ఠతం వా హోతి, న ఏవం దేవానం. తేసఞ్హి ఓపపాతికత్తా కమ్మజరూపే అన్తరధాయన్తే సేసతిసన్తతిరూపమ్పి తేన సద్ధిం అన్తరధాయతి. తేనాహ ‘‘దీపసిఖాగమనం వియ హోతీ’’తి. సేసదేవతా న జానింసు పునపి సక్కత్తభావేన తస్మింయేవ ఠానే నిబ్బత్తత్తా. తీసు ఠానేసూతి సోమనస్సదోమనస్సఉపేక్ఖావిస్సజ్జనావసానట్ఠానేసు. నిబ్బత్తితఫలమేవాతి సప్పిమ్హా సప్పిమణ్డో వియ ఆగమనీయపటిపదాయ నిబ్బత్తితఫలభూతం లోకుత్తరమగ్గఫలమేవ కథితం. సకుణికాయ వియ కిఞ్చి గయ్హూపగం ఉప్పతిత్వా ఉడ్డేత్వా ఉల్లఙ్ఘిత్వా. అస్సాతి మగ్గఫలసఞ్ఞితస్స అరియస్స ధమ్మస్స.

పాతిమోక్ఖసంవరవణ్ణనా

౩౬౪. పాతిమోక్ఖసంవరాయాతి పాతిమోక్ఖభూతసీలసంవరాయాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘ఉత్తమజేట్ఠకసీలసంవరాయా’’తి. ‘‘పాతిమోక్ఖసీలఞ్హి సబ్బసీలతో జేట్ఠకసీల’’న్తి దీఘవాపీవిహారవాసి సుమత్థేరో వదతి, అన్తేవాసికో పనస్స తేపిటకచూళనాగత్థేరో ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరో ఏవ సీలం, ఇతరాని పన ‘సీలన్తి వుత్తట్ఠానం నామ అత్థీ’తి అననుజానన్తో ఇన్ద్రియసంవరో నామ ఛద్వారరక్ఖామత్తకం, ఆజీవపారిసుద్ధి ధమ్మేన సమేన పచ్చయుప్పాదనమత్తకం, పచ్చయసన్నిస్సితం పటిలద్ధపచ్చయే ‘ఇద మత్థ’న్తి పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనమత్తకం, నిప్పరియాయేన పాతిమోక్ఖసంవరోవ సీలం. తథా హి యస్స సో భిన్నో, సో ఇతరాని రక్ఖితుం అభబ్బత్తా అసీలో హోతి. యస్స పన సబ్బసో అరోగో సేసానం రక్ఖితుం భబ్బత్తా సమ్పన్నసీలో’’తి వదతి, తస్మా ఇతరేసం తస్స పరివారభావతో, సబ్బసో ఏకదేసేన చ తదన్తోగధభావతో తదేవ పధానసీలం నామాతి ఆహ ‘‘ఉత్తమజేట్ఠకసీలసంవరాయా’’తి. తత్థ యథా హేట్ఠా పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిరోధసారుప్పగామినిం పటిపదం పుచ్ఛితేన భగవతా పపఞ్చసఞ్ఞానం, పటిపదాయ చ మూలభూతం వేదనం విభజిత్వా పటిపదా దేసితా సక్కస్స అజ్ఝాసయవసేన సంకిలేసధమ్మప్పహానముఖేన వోదానధమ్మపారిపూరీతి, ఏవం తస్సా ఏవ పటిపదాయ మూలభూతమ్పి సీలసంవరం పుచ్ఛితేన భగవతా యతో సో విసుజ్ఝతి, యథా చ విసుజ్ఝతి, తదుభయం సక్కస్స అజ్ఝాసయవసేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘కాయసమాచారమ్పీ’’తిఆది వుత్తం సంకిలేసధమ్మప్పహానముఖేన వోదానధమ్మపారిపూరీతి కత్వా. సీలకథాయం అసేవితబ్బకాయసమాచారాదికథనే కారణం వుత్తమేవ, తస్మా కమ్మపథవసేనాతి కుసలాకుసలకమ్మపథవసేన.

కమ్మపథవసేనాతి చ కమ్మపథవిచారవసేన. కమ్మపథభావం అపత్తానమ్పి హి కాయదుచ్చరితాదీనం అసేవితబ్బకాదీనం అసేవితబ్బకాయసమాచారాదిభావో ఇధ వుచ్చతీతి. పణ్ణత్తివసేనాతి సిక్ఖాపదపణ్ణత్తివసేన. యతో యతో హి యా యా వేరమణీ, తదుభయేపి విభావేన్తో పణ్ణత్తివసేన కథేతి నామ. తేనాహ ‘‘కాయద్వారే’’తిఆది. సిక్ఖాపదం వీతిక్కమతి ఏతేనాతి సిక్ఖాపదవీతిక్కమో, సిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమనాకారేన పవత్తో అకుసలధమ్మో యం, తస్స అసేవితబ్బకాయసమాచారాదితా. వీతిక్కమపటిపక్ఖో అవీతిక్కమో, న వీతిక్కమతి ఏతేనాతి అవీతిక్కమో, సీలం.

మిచ్ఛా సమ్మా చ పరియేసతి ఏతాయాతి పరియేసనా, ఆజీవో, అత్థతో పచ్చయగవేసనబ్యాపారో కాయవచీద్వారికో. యది ఏవం కస్మా విసుం గహణన్తి ఆహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. అరియా నిద్దోసా పరియేసనా గవేసనాతి అరియపరియేసనా, అరియేహి సాధూహి పరియేసితబ్బాతిపి అరియపరియేసనాతి. వుత్తవిపరియాయతో అనరియపరియేసనా వేదితబ్బా.

జాతిధమ్మోతి జాయనసభావో జాయనపకతికో. జరాధమ్మోతి జీరణసభావో. బ్యాధిధమ్మోతి బ్యాధిసభావో. మరణధమ్మోతి మీయనసభావో. సోకధమ్మోతి సోచనకసభావో. సంకిలేసధమ్మోతి సంకిలిస్సనసభావో.

పుత్తభరియన్తి పుత్తా చ భరియా చ. ఏస నయో సబ్బత్థ. ద్వన్దేకత్తవసేన తేసం నిద్దేసో. జాతరూపరజతన్తి ఏత్థ పన యతో వికారం అనాపజ్జిత్వా సబ్బం జాతరూపమేవ హోతీతి జాతరూపం నామ సువణ్ణం. ధవలసభావతాయ రజతీతి రజతం, రూపియం. ఇధ పన సువణ్ణం ఠపేత్వా యం కిఞ్చి ఉపభోగపరిభోగారహం ‘‘రజత’’న్త్వేవ గహితం వోహారూపగమాసకాది. జాతిధమ్మా హేతే, భిక్ఖవే, ఉపధయోతి ఏతే కామగుణూపధయో నామ హోన్తి, తే సబ్బేపి జాతిధమ్మాతి దస్సేతి.

బ్యాధిధమ్మవారాదీసు జాతరూపరజతం న గహితం. న హేతస్స సీసరోగాదయో బ్యాధయో నామ సన్తి, న సత్తానం వియ చుతిసఙ్ఖాతం మరణం, న సోకే ఉప్పజ్జతి, చుతిసఙ్ఖాతం మరణన్తి చ ఏకభవపరియాపన్నఖన్ధనిరోధో, సో తస్స నత్థి, ఖణికనిరోధో పన ఖణే ఖణే లబ్భతేవ. రాగాదీహి పన సంకిలేసేహి సంకిలిస్సతీతి సంకిలేసధమ్మవారే గహితం జాతరూపం, తథా ఉతుసముట్ఠానత్తా జాతిధమ్మవారే, మలం గహేత్వా జీరణతో జరాధమ్మవారే చ. అరియేహి న అరణీయా, పరియేసనాతిపి అనరియపరియేసనా.

ఇదాని అనేసనావసేనాపి తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా నయేన సుక్కపక్ఖేపి అత్థో వేదితబ్బో.

సమ్భారపరియేసనం పహరణవిసాదిగవేసనం, పయోగవసేన పయోగకరణం తజ్జావాయామజననం తాదిసం ఉపక్కమనిబ్బత్తనం, పాణాతిపాతాదిఅత్థం గమనం, పచ్చేకం కాల-సద్దో యోజేతబ్బో ‘‘సమ్భారపరియేసనకాలతో పట్ఠాయ, పయోగకరణకాలతో పట్ఠాయ, గమనకాలతో పట్ఠాయా’’తి. ఇతరోతి ‘‘సేవితబ్బో’’తి వుత్తకాయసమాచారాదికో. చిత్తమ్పి ఉప్పాదేతబ్బం. తథా ఉప్పాదితచిత్తో హి సతి పచ్చయసమవాయే తాదిసం పయోగం పరక్కమం కరోన్తో పటిపత్తియా మత్థకం గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘చిత్తుప్పాదమ్పి ఖో అహం, భిక్ఖవే, కుసలేసు ధమ్మేసు బహుపకారం వదామీ’’తి (మ. ని. ౧.౮౪).

ఇదాని తం మత్థకప్పత్తం అసేవితబ్బం, సేవితబ్బఞ్చ దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. సఙ్ఘభేదాదీనన్తి ఆది-సద్దేన లోహితుప్పాదనాదిం సఙ్గణ్హాతి. బుద్ధరతనసఙ్ఘరతనుపట్ఠానేహేవ ధమ్మరతనుపట్ఠానసిద్ధీతి ఆహ ‘‘దివసస్స ద్వత్తిక్ఖత్తుం తిణ్ణం రతనానం ఉపట్ఠానగమనాదివసేనా’’తి. ధనుగ్గహపేసనం ధనుగ్గహపురిసానం ఉయ్యోజనం. ఆది-సద్దేన పఞ్చవరయాచనాదిం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘అజాతసత్తుం పసాదేత్వా లాభుప్పాదవసేన పరిహీనలాభసక్కారస్స కులేసు విఞ్ఞాపన’’న్తి ఏవమాదిం అనరియపరియేసనం పరియేసన్తానం.

పారిపూరియాతి పారిపూరిఅత్థం. అగ్గమగ్గఫలవసేనేవ హి సేవితబ్బానం పారిపూరీతి తదత్థం సబ్బా పుబ్బభాగపటిపదా, పాతిమోక్ఖసంవరోపి అగ్గమగ్గేనేవ పరిపుణ్ణో హోతీతి తదత్థం పుబ్బభాగపటిపదం వత్వా నిగమేన్తో ‘‘పాతిమోక్ఖో…పే… హోతీ’’తి ఆహ.

ఇన్ద్రియసంవరవణ్ణనా

౩౬౫. ఇన్ద్రియానం పిధానాయాతి ఇన్ద్రియానం పిదహనత్థాయ. ఇన్ద్రియాని చ చక్ఖాదీని ద్వారాని, తేసం పిధానం సంవరణం అకుసలుప్పత్తితో గోపనాతి ఆహ ‘‘గుత్తద్వారతాయా’’తి. అసేవితబ్బరూపాదివసేన ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా అసంవరో, సంకిలేసధమ్మవిప్పహానవసేన వోదానధమ్మపారిసుద్ధీతి. కామం పాళియం అసేవితబ్బమ్పి రూపాది దస్సితం, సక్కేన పన ఇన్ద్రియసంవరాయ పటిపత్తి పుచ్ఛితాతి తమేవ నివత్తేత్వా దస్సేతుం అట్ఠకథాయంవుత్తం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపమ్పీతిఆది సేవితబ్బరూపాదివసేన ఇన్ద్రియసంవరదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి. ‘‘తుణ్హీ అహోసీ’’తి వత్వా తుణ్హీభావస్స కారణం బ్యతిరేకముఖేన విభావేతుం ‘‘కథేతుకామోపీ’’తిఆది వుత్తం. అయన్తి సక్కో దేవానం ఇన్దో.

రూపన్తి రూపాయతనం, తస్స అసేవనం నామ అదస్సనం ఏవాతి ఆహ ‘‘న సేవితబ్బం న దట్ఠబ్బ’’న్తి. యం పన సత్తసన్తానగతం రూపం పస్సతో పటికూలమనసికారవసేన, అసుభసఞ్ఞా వా సణ్ఠాతి దస్సనానుత్తరియవసేన. అథ వా కమ్మఫలసద్దహనవసేన పసాదో వా ఉప్పజ్జతి. హుత్వా అభావాకారసల్లక్ఖణేన అనిచ్చసఞ్ఞాపటిలాభో వా హోతి.

పరియాయక్ఖరణతో అక్ఖరం, వణ్ణో, సో ఏవ నిరన్తరుప్పత్తియా సముద్దితో పదవాక్యసఞ్ఞితో, అధిప్పేతమత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం, తయిదం కాబ్యనాటకాదిగతవేవచనవసేన, ఉచ్చారణవసేన చ విచిత్తసన్నివేసతాయ తథాపవత్తవికప్పనవసేన చిత్తవిచిత్తభావేన ఉపతిట్ఠనకం సన్ధాయాహ ‘‘యం చిత్తక్ఖరం చిత్తబ్యఞ్జనమ్పి సద్దం సుణతో రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తీ’’తి. అత్థనిస్సితన్తి సమ్పరాయికత్థనిస్సితం. ధమ్మనిస్సితన్తి వివట్టధమ్మనిస్సితం, లోకుత్తరరతనత్తయధమ్మనిస్సితం వా. పసాదోతి రతనత్తయసద్ధా, కమ్మఫలసద్ధాపి. నిబ్బిదా వాతి అనిచ్చసఞ్ఞాదివసేన వట్టతో ఉక్కణ్ఠా వా.

గన్ధరసావిపరోధాదివసేన సేవియమానం అయోనిసో పటిపన్నత్తా అసేవితబ్బం నామ. యోనిసో పచ్చవేక్ఖిత్వా సేవియమానం సమ్పజఞ్ఞవసేన గహణతో సేవితబ్బం నామ. తేన వుత్తం ‘‘యం గన్ధం ఘాయతో’’తిఆది.

యం పన ఫుసతోతి యం పన సేవితబ్బం ఫోట్ఠబ్బం అనిప్ఫన్నస్సేవ ఫుసతో. ఆసవక్ఖయో చేవ హోతి జాగరియానుయోగస్స మత్థకప్పత్తితో. వీరియఞ్చ సుపగ్గహితం హోతి చతుత్థస్స అరియవంసస్స ఉక్కంసనతో. పచ్ఛిమా చ…పే… అనుగ్గహితా హోతి సమ్మాపటిపత్తియం నియోజనతో.

యే మనోవిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే ఇట్ఠాదిభేదే సమన్నాహరన్తస్స ఆవజ్జన్తస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి. ‘‘మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా’’తి విభత్తి విపరిణామేతబ్బా, మేత్తాదివసేన సమన్నాహరన్తస్స యే మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, ఏవరూపా సేవితబ్బాతి యోజనా. ఆది-సద్దేన కరుణాదీనఞ్చేవ అనిచ్చాదీనఞ్చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తిణ్ణం థేరానం ధమ్మాతి ఇదాని వుచ్చమానపటిపత్తీనం తిణ్ణం థేరానం మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా. బహి ధావితుం న అదాసిన్తి అన్తోపరివేణం ఆగతమేవ రూపాదిం ఆరబ్భ ఇమస్మిం తేమాసే కమ్మట్ఠానవినిముత్తం చిత్తం కదాచి ఉప్పన్నపుబ్బం, అన్తోపరివేణే చ విసభాగరూపాదీనం అసమ్భవో ఏవ, తస్మా విసటవితక్కవసేన చిత్తం బహి ధావితుం న అదాసిన్తి దస్సేతి. నివాసగేహతో నివాసనగబ్భతో. నియకజ్ఝత్తఖన్ధపఞ్చకతో విపస్సనాగోచరతో. థేరో కిర సబ్బమ్పి అత్తనా కాతబ్బకిరియం కమ్మట్ఠానసీసేనేవ పటిపజ్జతి.

౩౬౬. అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞవసేన అద్వేజ్ఝాభావతో ఏకో అన్తో ఏతస్సాతి ఏకన్తో, ఏకన్తో వాదో ఏతేసన్తి ఏకన్తవాదా. తేనాహ ‘‘ఏకంయేవ వదన్తీ’’తి, అభిన్నవాదాతి అత్థో. ఏకాచారాతి సమానాచారా. ఏకలద్ధికాతి సమానలద్ధికా. ఏకపరియోసానాతి సమాననిట్ఠానా.

ఇతి సక్కో పుబ్బే అత్తనా సుతం పుథుసమణబ్రాహ్మణానం నానావాదా చారలద్ధినిట్ఠానం ఇదాని సచ్చపటివేధేన అసారతో ఞత్వా ఠితో, తస్స కారణం ఞాతుకామో తమేవ తావ బ్యతిరేకముఖేన పుచ్ఛతి ‘‘సబ్బేవ ధమ్మా ను ఖో’’తిఆదినా.

ధాతూతి అజ్ఝాసయధాతు ఉత్తరపదలోపేన వుత్తా, అజ్ఝాసయధాతూతి చ అత్థతో అజ్ఝాసయో ఏవాతి ఆహ ‘‘అనేకజ్ఝాసయో నానజ్ఝాసయో’’తి. ‘‘ఏకస్మిం గన్తుకామే ఏకో ఠాతుకామో హోతీ’’తి ఇదం నిదస్సనవసేన వుత్తం ఇరియాపథేపి నామ సత్తా ఏకజ్ఝాసయా దుల్లభా, పగేవ లద్ధీసూతి దస్సనత్థం. యం యదేవ అజ్ఝాసయన్తి యం యమేవ సస్సతాదిఅజ్ఝాసయం. అభినివిసన్తీతి తం తం లద్ధిం దిట్ఠాభినివేసవసేన అభిముఖా హుత్వా దుప్పటినిస్సగ్గిభావేన నివిసన్తి, ఆదానగ్గాహం గణ్హన్తి. థామేన చ పరామాసేన చాతి దిట్ఠిథామేన చ దిట్ఠిపరామాసేన చ. సుట్ఠు గణ్హిత్వాతి అతివియ దళ్హగ్గాహం గణ్హిత్వా. వోహరన్తీతి యథాభినివిట్ఠం దిట్ఠివాదం పఞ్ఞాపేన్తి పరే హి గాహేన్తి పతిట్ఠపేన్తి. తేనాహ ‘‘కథేన్తి దీపేన్తి కిత్తేన్తీ’’తి, ఉగ్ఘోసేన్తీతి అత్థో.

అన్తం అతీతా అచ్చన్తా, అచ్చన్తా నిట్ఠా ఏతేసన్తి అచ్చన్తనిట్ఠా. సబ్బేసన్తి సబ్బేసం సమణబ్రాహ్మణానం. యోగక్ఖేమోతిపి నిబ్బానం చతూహిపి యోగేహి అనుప్పదుట్ఠత్తా. ‘‘అచ్చన్తయోగక్ఖేమా’’తి వత్తబ్బే ఇ-కారేన నిద్దేసేన ‘‘అచ్చన్తయోగక్ఖేమీ’’తి వుత్తం, అచ్చన్తయోగక్ఖేమో వా ఏతేసం అత్థీతి అచ్చన్తయోగక్ఖేమీతి. చరన్తి ఉపగచ్ఛన్తి, అధిగచ్ఛన్తీతి అత్థో. పరియస్సతి పరిక్ఖిస్సతి వట్టదుక్ఖన్తం ఆగమ్మాతి పరియోసానన్తిపి నిబ్బానస్స నామం.

సఙ్ఖిణాతీతి సముచ్ఛిన్దనేన ఖేపేతి. వినాసేతీతి తతో ఏవ సబ్బసో అదస్సనం పాపేతి. విముత్తాతి వట్టదుక్ఖతో అచ్చన్తనిగ్గమేన విసేసేన ముత్తా.

‘‘ఇస్సామచ్ఛరియం ఏకో పఞ్హో’’తి కస్మా వుత్తం, నను ఇస్సామచ్ఛరియం విస్సజ్జనన్తి? సచ్చమేతం, యో పన ఞాతుం ఇచ్ఛితో అత్థో, సో పఞ్హో. సో ఏవ చ విస్సజ్జీయతీతి నాయం దోసో, అఞ్ఞథా అమ్బం పుట్ఠస్స లబుజం బ్యాకరణం వియ సియా, ఏవం పఞ్హసీసేన పఞ్హబ్యాకరణం వదతి. తథా హి ‘‘పియాప్పియ’’న్తిఆదినా విస్సజ్జనపదానేవ గహితాని, ‘‘పియాప్పియం ఏకో’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. పపఞ్చసఞ్ఞాతి సఞ్ఞాసీసేన పపఞ్చా ఏవ వుత్తాతి ఆహ ‘‘పపఞ్చో ఏకో’’తి. ఏత్థ చ యథా పాతిమోక్ఖసంవరపుచ్ఛా కాయసమాచారాదివిభాగేన విస్సజ్జితత్తా తయో పఞ్హా జాతా, ఏవం ఇన్ద్రియసంవరపుచ్ఛా రూపాదివిభాగేన విస్సజ్జితత్తా ఛ పఞ్హా సియుం. తథా సతి ఏకూనవీసతి పుచ్ఛా సియుం, అథ ఇన్ద్రియసంవరతాసామఞ్ఞేన ఏకోవ పఞ్హో కతో, ఏవం సతి పాతిమోక్ఖసంవరపుచ్ఛాభావసామఞ్ఞేన తేపి తయో ఏకోవ పఞ్హోతి సబ్బేవ ద్వాదసేవ పఞ్హా భవేయ్యున్తి? నయిదమేవం. యస్మా కాయసమాచారాదీసు విభజ్జ వుచ్చమానేసు మహావిసయతాయ అపరిమాణో విభాగో సమ్భవతి విస్సజ్జేతుం. సకలమ్పి వినయపిటకం తస్స నిద్దేసో. రూపాదీసు పన విభజ్జ వుచ్చమానేసు అప్పవిసయతాయ న తాదిసో విభాగో సమ్భవతి విస్సజ్జేతుం. ఇతి మహావిసయతాయ పాతిమోక్ఖసంవరపుచ్ఛా తయో పఞ్హా కతా, ఇన్ద్రియసంవరపుచ్ఛా పన అప్పవిసయతాయ ఏకోవ పఞ్హో కతో. తేన వుత్తం ‘‘చుద్దస మహాపఞ్హా’’తి.

౩౬౭. చలనట్ఠేనాతి కమ్పనట్ఠేన. తణ్హా హి కామరాగరూపరాగఅరూపరాగాదివసేన పవత్తియా అనవట్ఠితతాయ సయమ్పి చలతి, యత్థ ఉప్పన్నా, తమ్పి సన్తానం భవాదీసు పరికడ్ఢనేన చాలేతి, తస్మా చలనట్ఠేన తణ్హా ఏజా నామ. పీళనట్ఠేనాతి విబాధనట్ఠేన తస్స తస్స దుక్ఖస్స హేతుభావేన. పదుస్సనట్ఠేనాతి అధమ్మరాగాదిభావేన, సమ్ముఖపరంముఖేన, కిలేసాసుచిపగ్ఘరణేన చ పకారతో దుస్సనట్ఠేన గణ్డో. అనుప్పవిట్ఠట్ఠేనాతి ఆసయస్స దున్నీహరణీయభావేన అనుప్పవిసనట్ఠేన. కడ్ఢతి అత్తనో చ రుచియా ఉపనేతి. ఉచ్చావచన్తి పణీతభావం, నిహీనభావఞ్చ. యేసు సమణబ్రాహ్మణేసు. ‘‘యేసాహ’’న్తిపి పాళి, తస్సా కేచి ‘‘యేసం అహ’’న్తి అత్థం వదన్తి. ఏవన్తి సుతానురూపం, ఉగ్గహానురూపఞ్చ. ‘‘అహం ఖో పన భన్తే అఞ్ఞేసం సమణబ్రాహ్మణానం ధమ్మాచరియో హోన్తోపి భగవతో సావకో…పే… సమ్బోధిపరాయణో’’తి ఏవం అత్తనో సోతాపన్నభావం జానాపేతి.

సోమనస్సపటిలాభకథావణ్ణనా

౩౬౮. సమాపన్నోతి సమోగాళ్హో పవత్తసమ్పహారో వియాతిబ్యూళ్హో. జినింసూతి యథా అసురా పున సీసం ఉక్ఖిపితుం నాసక్ఖింసు, ఏవం దేవా విజినింసుయేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దేవా పున అపచ్చాగమనాయ అసురే జినింసూ’’తి. తాదిసో హిస్స జయో సాతిసయం వేదపటిలాభాయ అహోసి. దువిధమ్పి ఓజన్తి దిబ్బం, అసురం చాతి ద్విప్పకారమ్పి ఓజం. దేవాయేవ పరిభుఞ్జిస్సన్తి అసురానం పవేసాభావతో. దణ్డస్స అవచరణం ఆవరణం దణ్డావచరో, సహ దణ్డావచరేనాతి సదణ్డావచరో, దణ్డేన పహరిత్వా వా ఆవరిత్వా వా సాధేతబ్బన్తి అత్థో.

౩౬౯. ఇమస్మింయేవ ఓకాసేతి ఇమిస్సమేవ ఇన్దసాలగుహాయం. దేవభూతస్స మేతి పుబ్బేపి దేవభూతస్స సక్కస్సేవ మే భూతస్స. సతోతి ఇదానిపి సక్కస్సేవ సతో పునరాయు చ మే లద్ధో.