౫. జనవసభసుత్తవణ్ణనా

నాతికియాదిబ్యాకరణవణ్ణనా

౨౭౩-౨౭౫. ‘‘పరితో’’తి పదం యథా సమన్తత్థవాచకో, ఏవం సమీపత్థవాచకోపి హోతీతి సమన్తా సామన్తాతి అత్థో వుత్తో. ఆమేడితేన పన సమన్తత్థో జోతితో. యస్స పన సామన్తా జనపదేసు ‘‘నాతికే విహరతీ’’తి వుత్తత్తా నాతికస్సాతి విఞ్ఞాతో యమత్థో. యస్స పరితో జనపదేసు బ్యాకరోతి, తత్థ పరిచారకారకానం బ్యాకరణం అవుత్తసిద్ధం, నిదస్సనవసేన వా తస్స వక్ఖమానత్తా ‘‘పరితో పరితో జనపదేసు’’ ఇచ్చేవ వుత్తం. పరిచారకేతి ఉపాసకే. తేనాహ ‘‘బుద్ధధమ్మసఙ్ఘానం పరిచారకే’’తి. ఉపపత్తీసూతి నిబ్బత్తీసు. ఞాణగతిపుఞ్ఞానం ఉపపత్తీసూతి ఏత్థ ఞాణగతూపపత్తి నామ తస్స తస్స మగ్గఞాణగమనస్స నిబ్బత్తి. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం పరిక్ఖయా’’తిఆది. పుఞ్ఞూపపత్తి నామ తంతందేవనికాయూపపత్తి. సబ్బత్థాతి ‘‘వజ్జిమల్లేసూ’’తిఆదికే సబ్బత్థ చతూసుపి పదేసు. పురిమేసూతి పాళియం వుత్తే సన్ధాయాహ. దససుయేవాతి తేసు ఏవ దససు జనపదేసు. పరిచారకే బ్యాకరోతి బ్యకాతబ్బానం బహూనం తత్థ లబ్భనతో. నాతికే భవా నాతికియా.

నిట్ఠఙ్గతాతి నిట్ఠం నిచ్ఛయం ఉపగతా.

ఆనన్దపరికథావణ్ణనా

౨౭౬. యస్మా సఙ్ఘసుప్పటిపత్తి నామ ధమ్మసుధమ్మతాయ, ధమ్మసుధమ్మతా చ బుద్ధసుబుద్ధతాయ, తస్మా ‘‘అహో ధమ్మో, అహో సఙ్ఘో’’తి ధమ్మసఙ్ఘగుణకిత్తనాపి అత్థతో బుద్ధగుణకిత్తనా ఏవ హోతీతి ‘‘భగవన్తం కిత్తయమానరూపా’’తి పదస్స ‘‘అహో ధమ్మో’’తిఆదినాపి అత్థో వుత్తో.

౨౭౮. ఞాణగతీతి ‘‘పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా’’తిఆదినా ఆగతం పహాతబ్బపహానవసేన పవత్తం మగ్గఞాణగమనం. యస్మా తస్సా ఏవ ఞాణగతియా వసేన తస్స తస్స అరియపుగ్గలస్స ఓపపాతికతాదివిసేసో, తస్మా తం తాదిసం తస్స అభిసమ్పరాయం సన్ధాయాహ ‘‘ఞాణాభిసమ్పరాయమేవా’’తి.

౨౭౯. ఉపసన్తం పతి సమ్మతి ఆలోకీయతీతి ఉపసన్తపతిసో. ఉపసన్తదస్సనో ఉపసన్తఉస్సన్నో. భాతిరివాతి ఏత్థ ర-కారో పదసన్ధికరో, ఇవ-సద్దో భుసత్థోతి ఆహ ‘‘అతివియ భాతీ’’తి.

జనవసభయక్ఖవణ్ణనా

౨౮౦. జేట్ఠకభావేన జనే వసభసదిసోతి జనవసభోతి అస్స దేవపుత్తస్స నామం అహోసి.

ఇతో దేవలోకా చవిత్వా సత్తక్ఖత్తుం మనుస్సలోకే రాజభూతస్స. మనుస్సలోకా చవిత్వా సత్తక్ఖత్తుం దేవభూతస్స. ఏత్థేవాతి ఏతస్మింయేవ చాతుమహారాజికభవే, ఏత్థాపి వేస్సవణస్స సహబ్యతావసేన.

౨౮౧. ఆసిసనం ఆసా, పత్థనా. ఆసాసీసేన చేత్థ కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దం వదతి. తేనేవాహ ‘‘సకదాగామిమగ్గత్థాయా’’తిఆది. యదగ్గేతి ఏత్థ అగ్గ-సద్దో ఆదిపరియాయోతి ఆహ ‘‘తం దివసం ఆదిం కత్వా’’తి. ‘‘పురిమం…పే… అవినిపాతో’’తి ఇదం యథా తత్తకం కాలం సుగతితో సుగతూపపత్తియేవ అహోసి, తథా కతూపచితకుసలకమ్మత్తా. ఫుస్సస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కాలతో పభుతి హి సమ్భతవివట్టూపనిస్సయకుసలసమ్భారో ఏస దేవపుత్తో. అనచ్ఛరియన్తి అను అను అచ్ఛరియం. తేనాహ ‘‘పునప్పునం అచ్ఛరియమేవా’’తి. సయంపరిసాయాతి సకాయ పరిసాయ. భగవతో దిట్ఠసదిసమేవాతి ఆవజ్జనసమనన్తరం యథా తే భగవతో చతువీసతిసతసహస్సమత్తా సత్తా ఞాణగతితో దిట్ఠా, ఏవం తుమ్హేహి దిట్ఠసదిసమేవ. వేస్సవణస్స సమ్ముఖా సుతం మయాతి వదతి.

దేవసభావణ్ణనా

౨౮౨. వస్సూపనాయికసఙ్గహత్థన్తి వస్సూపనాయికాయ ఆరక్ఖాసంవిధానవసేన భిక్ఖూనం సఙ్గహణత్థం ‘‘వస్సూపగతా భిక్ఖూ ఏవం సుఖేన సమణధమ్మం కరోన్తీ’’తి, పవారణసఙ్గహో పనస్స పవారేత్వా సత్థు సన్తికం గచ్ఛన్తానం భిక్ఖూనం అన్తరామగ్గే పరిస్సయపరిహరణత్థం. ధమ్మస్సవనత్థం దూరట్ఠానం గచ్ఛన్తేసుపి ఏసేవ నయో. అత్తనాపి ఆగన్త్వా ధమ్మస్సవనత్థం సన్నిపతియేవ. ఏత్థేత్థాతి ఏత్థ ఏత్థ అయ్యానం వసనట్ఠానే.

తదాపీతి ‘‘పురిమాని భన్తే దివసానీ’’తి వుత్తకాలేపి. ఏతేనేవ కారణేనాతి వస్సూపనాయికనిమిత్తమేవ. తేనాహ పాళియం ‘‘తదహుపోసథే పన్నరసే వస్సూపనాయికాయా’’తిఆది. ఆసనేపి నిసజ్జాయ సుధమ్మాయ దేవసభాయ పఠమం దేవేసు తావతింసేసు నిసిన్నేసు తస్సా చతూసు ద్వారేసు చత్తారో మహారాజానో నిసీదన్తి, ఇదం నేసం ఆసనే నిసజ్జాయ చారిత్తం హోతి.

యేనత్థేనాతి యేన కిచ్చేన యేన పయోజనేన. ఆరక్ఖత్థన్తి ఆరక్ఖభూతమత్థం. వుత్తం వచనం ఏతేసన్తి వుత్తవచనా, మహారాజానో.

౨౮౩. అతిక్కమిత్వాతి అభిభవిత్వా.

సనఙ్కుమారకథావణ్ణనా

౨౮౪. అభిసమ్భవితుం అధిగన్తుం అసక్కుణేయ్యో అనభిసమ్భవనీయో. తేనాహ ‘‘అప్పత్తబ్బో’’తిఆది. చక్ఖుయేవ పథో రూపదస్సనస్స మగ్గో ఉపాయోతి చక్ఖుపథో, తస్మిం చక్ఖుపథస్మిన్తి ఆహ ‘‘చక్ఖుపసాదే’’తి, చక్ఖుస్స గోచరయోగ్గో వా చక్ఖుపథోతి ఆహ ‘‘ఆపాథే వా’’తి. నాభిభవతీతి న అభిభవతి, గోచరభావం న గచ్ఛతీతి అత్థో. హేట్ఠా హేట్ఠాతి తావతింసతో పట్ఠాయ హేట్ఠా హేట్ఠా, న చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ, నాపి బ్రహ్మపారిసజ్జతో పట్ఠాయ. ‘‘చాతుమహారాజికా హి తావతింసానం యథా జాతిరూపాని పస్సితుం సక్కోన్తి, తథా బ్రహ్మానో హేట్ఠిమా ఉపరిమాన’’న్తి కేచి, తం న యుత్తం. న హి హేట్ఠిమా బ్రహ్మానో ఉపరిమానం మూలపటిసన్ధిరూపం పస్సితుం సక్కోన్తి, మాపితమేవ పస్సితుం సక్కోన్తీతి దట్ఠబ్బం.

సుణన్తోవ నిద్దం ఓక్కమీతి గతియో ఉపధారేన్తో బహి విసటవితక్కవిచ్ఛేదేన సఙ్కోచం ఆపన్నచిత్తతాయ. మయ్హం అయ్యకస్సాతి భగవన్తం సన్ధాయ వదతి.

పఞ్చ సిఖా ఏతస్సాతి పఞ్చసిఖో, పఞ్చసిఖో వియ పఞ్చసిఖోతి ఆహ ‘‘పఞ్చసిఖగన్ధబ్బసదిసో’’తి. మమాయన్తీతి పియాయన్తి.

౨౮౫. సుముత్తోతి సరదోసేహి సుట్ఠు ముత్తో. యేహి పిత్తసేమ్హాదీహి పలిబుద్ధత్తా సరో అవిస్సట్ఠో సియా, తదభావతో విస్సట్ఠోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపలిబుద్ధో’’తి. విఞ్ఞాపేతీతి విఞ్ఞేయ్యో, అన్తోగధహేతుఅత్థో కత్తుసాధనో ఏస విఞ్ఞేయ్యసద్దోతి ఆహ ‘‘అత్థవిఞ్ఞాపనో’’తి. సరస్స మధురతా నామ మద్దవన్తి ఆహ ‘‘మధురో ముదూ’’తి. సవనం అరహతీతి సవనీయో. సవనారహతాయ చ ఆపాథసుఖతాయాతి ఆహ ‘‘కణ్ణసుఖో’’తి. బిన్దూతి పిణ్డితో. ఆకోటితభిన్నకంససద్దో వియ అనేకావయవో అహుత్వా నిరవయవో, ఏకభావోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏకగ్ఘనో’’తి, ఏతేనేవస్స అవిసారితా సంవణ్ణితా దట్ఠబ్బా. గమ్భీరుప్పత్తిట్ఠానతాయ చస్స గమ్భీరతాతి ఆహ ‘‘నాభిమూలతో’’తిఆది. ఏవం సముట్ఠితోతి జీవ్హాదిప్పహారమత్తసముట్ఠితో. అమధురో చ హోతి ఉప్పత్తిట్ఠానానం పరిలహుభావతో. న చ దూరం సావేతి వీరభావాభావతో. నిన్నాదీ సువిపులభావతో సవిసేసం నిన్నాదో, పాసంసనిన్నాదో వా. తేనాహ ‘‘మహామేఘ…పే… యుత్తో’’తి.

పచ్ఛిమం పచ్ఛిమన్తి దుతియం, చతుత్థం, ఛట్ఠం, అట్ఠమఞ్చ పదం. పురిమస్స పురిమస్సాతి యథాక్కమం పఠమస్స, తతియస్స, పఞ్చమస్స, సత్తమస్స చ. అత్థోయేవాతి అత్థనిద్దేసో ఏవ. విస్సట్ఠతా హిస్స విఞ్ఞేయ్యతాయ వేదితబ్బా, మఞ్జుభావో సవనీయతాయ, బిన్దుభావో అవిసారితాయ, గమ్భీరభావో నిన్నాదితాయాతి. యథాపరిసన్తి ఏత్థ యథా-సద్దో పరిమాణవాచీ, న పకారాదివాచీతి ఆహ ‘‘యత్తకా పరిసా’’తి, తేన పరిసప్పమాణం ఏవస్స సరో నిచ్ఛరతి, అయమస్స ధమ్మతాతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘తత్తకమేవా’’తిఆది.

‘‘యే హి కేచీ’’తిఆది ‘‘యావఞ్చ సో భగవా’’తిఆదినా వుత్తస్స అత్థస్స హేతుకిత్తనవసేన సమత్థనం సరణేసు నేసం నిచ్చసేవనేన, సీలేసు చ పతిట్ఠాపనేన ఛకామసగ్గసమ్పత్తిఅనుప్పాదనతో. తేనాహ ‘‘యే హి కేచి…పే… వదతీ’’తి. నిబ్బేమతికగహితసరణేతి మగ్గేనాగతసరణగమనే. తే హి సబ్బసో సముగ్ఘాతితవిచికిచ్ఛతాయ రతనత్తయే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతాయేవ, పోథుజ్జనికసద్ధాయ వసేన బుద్ధాదీనం గుణే ఓగాహేత్వా జానన్తి, అపరనేయ్యబుద్ధినో తే పరియాయతో నిబ్బేమతికగహితసరణా వేదితబ్బా. గన్ధబ్బదేవగణన్తి గన్ధబ్బదేవసమూహం. తుకా వుచ్చతి ఖీరిణీ యా తుకాతిపి వుచ్చతి. తస్సా చుణ్ణం తుకాపిట్ఠం. తం కోట్టేత్వా పక్ఖిత్తం ఘనం నిరన్తరచితం హుత్వా తిట్ఠతి.

భావితఇద్ధిపాదవణ్ణనా

౨౮౭. సుపఞ్ఞత్తాతి సుట్ఠు పకారేహి ఞాపితా బోధితా, అసఙ్కరతో వా ఠపితా, తం పన బోధనం, అసఙ్కరతో ఠపనఞ్చ అత్థతో దేసనా ఏవాతి ఆహ ‘‘సుకథితా’’తి. ఇజ్ఝనట్ఠేనాతి సమిజ్ఝనట్ఠేన, నిప్పజ్జనస్స కారణభావేనాతి అత్థో. పతిట్ఠానట్ఠేనాతి అధిట్ఠానట్ఠేన. ఇద్ధియా పాదోతి ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధియా అధిగముపాయోతి అత్థో. తేన హి యస్మా ఉపరూపరి విసేససఙ్ఖాతం ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తి, తస్మా ‘‘పాదో’’తి వుచ్చతి. ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, సమిజ్ఝతి నిప్పజ్జతీతి అత్థో. ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధికోట్ఠాసోతి అత్థో. ఏవం తావ ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా’’తి ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇద్ధిపహోనకతాయాతి ఇద్ధియా నిప్ఫాదనే సమత్థభావాయ. ఇద్ధివిసవితాయాతి ఇద్ధియా నిప్ఫాదనే యోగ్యభావాయ. అనేకత్థత్తా హి ధాతూనం యోగ్యత్థో వి-పుబ్బో సు-సద్దో, విసవనం వా పజ్జనం విసవితా, తత్థ కామకారితా విసవితా. తేనాహ ‘‘పునప్పున’’న్తిఆది. ఇద్ధివికుబ్బనతాయాతి వికుబ్బనిద్ధియా వివిధరూపకరణాయ. తేనాహ ‘‘నానప్పకారతో కత్వా దస్సనత్థాయా’’తి.

‘‘ఛన్దఞ్చ భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వా లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్సేకగ్గతం, అయం వుచ్చతి ఛన్దసమాధీ’’తి (విభ. ౪౩౨) ఇమాయ పాళియా ఛన్దాధిపతి సమాధి ఛన్దసమాధీతి అధిపతిసద్దలోపం కత్వా సమాసో వుత్తోతి విఞ్ఞాయతి, అధిపతిసద్దత్థదస్సనవసేన పన ‘‘ఛన్దహేతుకో, ఛన్దాధికో వా సమాధి ఛన్దససమాధీ’’తి అట్ఠకథాయంవుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పధానభూతాతి వీరియభూతా’’తి కేచి వదన్తి. సఙ్ఖతసఙ్ఖారాదినివత్తనత్థఞ్హి పధానగ్గహణన్తి. అథ వా తం తం విసేసం సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, సబ్బమ్పి వీరియం. తత్థ చతుకిచ్చసాధకతో అఞ్ఞస్స నివత్తనత్థం పధానగ్గహణన్తి పధానభూతా సేట్ఠభూతాతి అత్థో. చతుబ్బిధస్స పన వీరియస్స అధిప్పేతత్తా బహువచననిద్దేసో కతో. విసుం సమాసయోజనవసేన యో పుబ్బే ఇద్ధిపాదత్థో పాదస్స ఉపాయత్థతం, కోట్ఠాసత్థతఞ్చ గహేత్వా యథాయోగవసేన ఇధ వుత్తో, సో వక్ఖమానానం పటిలాభపుబ్బభాగానం కత్తుకరణిద్ధిభావం, ఉత్తరచూళభాజనీయే వా వుత్తేహి ఛన్దాదీహి ఇద్ధిపాదేహి సాధేతబ్బాయ ఇద్ధియా కత్తిద్ధిభావం, ఛన్దాదీనఞ్చ కరణిద్ధిభావం సన్ధాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో, తస్మా ‘‘ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధీ’’తి ఏత్థ కత్తుఅత్థో, కరణత్థో చ ఏకజ్ఝం గహేత్వా వుత్తోతి కత్తుఅత్థం తావ దస్సేతుం ‘‘నిప్ఫత్తిపరియాయేన ఇజ్ఝనట్ఠేన వా’’తి వత్వా ఇతరం దస్సేన్తో ‘‘ఇజ్ఝన్తి ఏతాయా’’తిఆదిమాహ. వుత్తన్తి కత్థ వుత్తం? ఇద్ధిపాదవిభఙ్గపాఠే. (విభ. ౪౩౪) తథాభూతస్సాతి తేనాకారేన భూతస్స, తే ఛన్దాదిధమ్మే పటిలభిత్వా ఠితస్సాతి అత్థో. ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదీహి ఛన్దాదయో అన్తోకత్వా చత్తారోపి ఖన్ధా కథితా. సేసేసూతి సేసిద్ధిపాదేసు.

వీరియిద్ధిపాదనిద్దేసే ‘‘వీరియసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగత’’న్తి ద్విక్ఖత్తుం వీరియం ఆగతం. తత్థ పురిమం సమాధివిసేసనం ‘‘వీరియాధిపతి సమాధి వీరియసమాధీ’’తి, దుతియం సమన్నాగమఙ్గదస్సనం. ద్వేయేవ హి సబ్బత్థ సమన్నాగమఙ్గాని, సమాధి, పధానసఙ్ఖారో చ. ఛన్దాదయో హి సమాధివిసేసనాని, పధానసఙ్ఖారో పన పధానవచనేనేవ విసేసితో, న ఛన్దాదీహీతి న ఇధ వీరియాధిపతితా పధానసఙ్ఖారస్స వుత్తా హోతి. వీరియఞ్చ సమాధిం విసేసేత్వా ఠితమేవ, సమన్నాగమఙ్గవసేన పన పధానసఙ్ఖారవచనేన వుత్తన్తి నాపి ద్వీహి వీరియేహి సమన్నాగమో వుత్తో హోతి. యస్మా పన ఛన్దాదీహి విసిట్ఠో సమాధి, తథావిసిట్ఠేనేవ చ తేన సమ్పయుత్తో పధానసఙ్ఖారో, సేసధమ్మా చ, తస్మా సమాధివిసేసనానం వసేన చత్తారో ఇద్ధిపాదా వుత్తా, విసేసనభావో చ ఛన్దాదీనం తంతంఅవస్సయదస్సనవసేన హోతీతి ‘‘ఛన్దసమాధి…పే… ఇద్ధిపాద’’న్తి ఏత్థ నిస్సయత్థేపి పాద-సద్దే ఉపాయత్థేన ఛన్దాదీనం ఇద్ధిపాదతా వుత్తా హోతి. తేనేవ హి అభిధమ్మే ఉత్తరచూళభాజనీయే (విభ. ౪౫౬) ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఛన్దిద్ధిపాదో’’తిఆదినా ఛన్దాదీనమేవ ఇద్ధిపాదతా వుత్తా. పఞ్హపుచ్ఛకే (విభ. ౪౫౭ ఆదయో) ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధీ’’తిఆదినా చ ఉద్దేసం కత్వాపి పున ఛన్దాదీనంయేవ కుసలాదిభావో విభత్తో. ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనత్థమేవ హి నిస్సయిద్ధిపాదదస్సనం కతం, అఞ్ఞథా చతుబ్బిధతా న సియాతి. అయమేత్థ పాళివసేన అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. ఇదాని పటిలాభపుబ్బభాగానం వసేన ఇద్ధిపాదే విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇధ ఇద్ధిపాదకథా సఙ్ఖేపేనేవ వుత్తాతి ఆహ ‘‘విత్థారేన పన…పే… వుత్తా’’తి.

కేచీతి అభయగిరివాసినో. తేసు హి ఏకచ్చే ‘‘ఇద్ధి నామ అనిప్ఫన్నా’’తి వదన్తి, ఏకచ్చే ‘‘ఇద్ధిపాదో పన అనిప్ఫన్నో’’తి వదన్తి, అనిప్ఫన్నోతి చ పరమత్థతో అసిద్ధో, నత్థీతి అత్థో. ఆభతోతి అభిధమ్మపాఠతో (విభ. ౪౫౮) దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౮౭) ఆనీతో పురిమనయతో అఞ్ఞేనాకారేన దేసనాయ పవత్తత్తా. ఛన్దో ఏవ ఇద్ధిపాదో ఛన్దిద్ధిపాదో. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. ఇమే పనాతి ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతా ఇద్ధిపాదా. రట్ఠపాలత్థేరో (మ. ని. ౨.౨౯౩; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧౦; అప. అట్ఠ. ౨.రట్ఠపాలత్థేరఅపదానవణ్ణనాయ విత్థారో) ‘‘ఛన్దే సతి కథం నానుజానిస్సన్తీ’’తి సత్తాహం భత్తాని అభుఞ్జిత్వా మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా పబ్బజిత్వా ఛన్దమేవ అవస్సాయ లోకుత్తరం ధమ్మం నిబ్బత్తేసీతి ఆహ ‘‘రట్ఠపాలత్థేరో…పే… నిబ్బత్తేసీ’’తి. సోణత్థేరో (మహావ. ౨౪౩; అ. ని. ౬.౫౫; థేరగా. అట్ఠ. తేరసనిపాత; అప. అట్ఠ. ౨.సోణకోటివీసత్థేరఅపదానవణ్ణనాయ విత్థారో) భావనమనుయుత్తో ఆరద్ధవీరియో పరమసుఖుమాలో పాదేసు ఫోటేసు జాతేసుపి వీరియం నప్పటిపస్సమ్భేసీతి ఆహ ‘‘సోణత్థేరో వీరియం ధురం కత్వా’’తి. సమ్భూతత్థేరో (థేరగా. అట్ఠ. ౨.సమ్మూతత్థేరగాథావణ్ణనాయ విత్థారో) ‘‘చిత్తవతో కిం నామ న సిజ్ఝతీ’’తి చిత్తం పుబ్బఙ్గమం కత్వా భావనం ఆరాధేసీతి ఆహ ‘‘సమ్భూతత్థేరో చిత్తం ధురం కత్వా’’తి. మోఘత్థేరో వీమంసం అవస్సయి, తస్మా తస్స భగవా ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూ’’తి (సు. ని. ౧౧౨౫; బు. వం. ౫౪.౩౫౩; మహా. ని. ౧౮౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛా ౧౪౪; మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేసే ౮౮; నేత్తి. ౫; పేటకో. ౨౨, ౩౧) సుఞ్ఞతాకథం కథేసి, పఞ్ఞానిస్సితమాననిగ్గహత్థం, పఞ్ఞాయ పరిగ్గహత్థఞ్చ ద్విక్ఖత్తుం పుచ్ఛితో సమానో పఞ్హం కథేసి. తేనాహ ‘‘ఆయస్మా మోఘరాజా వీమంసం ధురం కత్వా’’తి.

పునప్పునం ఛన్దుప్పాదనం పేసనం వియ హోతీతి ఛన్దస్స ఉపట్ఠానసదిసతా వుత్తా.

పరక్కమేనాతి పరక్కమసీసేన సూరభావం వదతి. థామభావతో చ వీరియస్స సూరభావసదిసతా దట్ఠబ్బా.

చిన్తనప్పధానత్తా చిత్తస్స మన్తసంవిధానసదిసతా వుత్తా.

జాతిసమ్పత్తి నామ విసిట్ఠజాతితా. ‘‘సబ్బధమ్మేసు చ పఞ్ఞా సేట్ఠా’’తి వీమంసాయ జాతిసమ్పత్తిసదిసతా వుత్తా. సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౪౩౩) పన చిత్తిద్ధిపాదస్స జాతిసమ్పత్తిసదిసతా, వీమంసిద్ధిపాదస్స మన్తబలసదిసతా చ యోజితా.

అనేకం విహితం విధం ఏతస్సాతి అనేకవిహితన్తి ఆహ ‘‘అనేకవిధ’’న్తి. విధ-సద్దో కోట్ఠాసపరియాయో ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థూ’’తిఆదీసు (విభ. ౭౫౧) వియాతి ఆహ ‘‘ఇద్ధివిధన్తి ఇద్ధికోట్ఠాస’’న్తి.

తివిధఓకాసాధిగమవణ్ణనా

౨౮౮. ‘‘సుఖస్సా’’తి ఇదం తిణ్ణమ్పి సుఖానం సాధారణవచనన్తి ఆహ ‘‘ఝానసుఖస్స మగ్గసుఖస్స ఫలసుఖస్సా’’తి. నానప్పనాపత్తతాయ పన అప్పధానత్తా ఉపచారజ్ఝానసుఖస్స, విపస్సనాసుఖస్స చేత్థ అగ్గహణం. పురిమేసు తావ ద్వీసు ఓకాసాధిగమేసు తీణిపి సుఖాని లబ్భన్తి, తతియే పన కథన్తి? తత్థ కామం తీణి న లబ్భన్తి, ద్వే పన లబ్భన్తియేవ. యథాలాభవసేన హేతం వుత్తం. ‘‘సక్ఖరకథలమ్పి మచ్ఛగుమ్బమ్పి చరన్తమ్పి తిట్ఠన్తమ్పీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౪౯; మ. ని. ౧.౪౩౩; ౨.౨౫౯; అ. ని. ౧.౪౫, ౪౬) వియ. సంసట్ఠోతి సంసగ్గం ఉపగతో సమఙ్గీభూతో, సో పన తేహి సమన్నాగతచిత్తోపి హోతీతి వుత్తం ‘‘సమ్పయుత్తచిత్తో’’తి. అరియధమ్మన్తి అరియభావకరం ధమ్మం. ఉపాయతోతి విధితో. పథతోతి మగ్గతో. కారణతోతి హేతుతో. యేన హి విధినా ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి హోతి, సో ఉపేతి ఏతేనాతి ఉపాయో, సో తదధిగమస్స మగ్గభావతో పథో, తస్స కరణతో కారణన్తి చ వుచ్చతి.

‘‘అనిచ్చన్తిఆదివసేన మనసి కరోతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘యోనిసో మనసికారో నామా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉపాయమనసికారోతి కుసలధమ్మప్పవత్తియా కారణభూతో మనసికారో. పథమనసికారోతి తస్స ఏవ మగ్గభూతో మనసికారో. అనిచ్చేతి ఆదిఅన్తవన్తతాయ, అనచ్చన్తికతాయ చ అనిచ్చే తేభూమకే సఙ్ఖారే ‘‘అనిచ్చ’’న్తి మనసికారోతి యోజనా. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. అయం పన విసేసో తస్మింయేవ ఉదయబ్బయపటిపీళనతాయ దుక్ఖనతో, దుక్ఖమతో చ దుక్ఖే, అవసవత్తనత్థేన, అనత్తసభావతాయ చ అనత్తని, అసుచిసభావతాయ అసుభే. సబ్బమ్పి హి తేభూమకం సఙ్ఖతం కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతో ‘‘అసుభ’’న్త్వేవ వత్తుం అరహతి. సచ్చానులోమికేన వాతి సచ్చాభిసమయస్స అనులోమనవసేన. ‘‘చిత్తస్స ఆవట్టనా’’తిఆదినా ఆవజ్జనాయ పచ్చయభూతా తతో పురిముప్పన్నా మనోద్వారికా కుసలజవనప్పవత్తి ఫలవోహారేనేవ తథా వుత్తా. తస్సా హి వసేన సా కుసలుప్పత్తియా ఉపనిస్సయో హోతీతి. ఆవజ్జనా హి భవఙ్గచిత్తం ఆవట్టేతీతి చిత్తస్స ఆవట్టనా, అను అను ఆవట్టేతీతి అన్వావట్టనా. భవఙ్గారమ్మణతో అఞ్ఞం ఆభుజతీతి ఆభోగో. సమన్నాహరతీతి సమన్నాహారో. తదేవారమ్మణం అత్తానం అనుబన్ధిత్వా అనుబన్ధిత్వా ఉప్పజ్జమానే మనసి కరోతి ఠపేతీతి మనసికారో. అయం వుచ్చతీతి అయం ఉపాయమనసికారలక్ఖణో యోనిసోమనసికారో నామ వుచ్చతి, యస్స వసేన పుగ్గలో దుక్ఖాదీని సచ్చాని ఆవజ్జితుం సక్కోతి.

అసంసట్ఠోతి న సంసట్ఠో కామాదీహి వివిత్తో వినాభూతో. కామాదివిసంసగ్గహేతు ఉప్పజ్జనకసుఖం నామ వివేకజం పీతిసుఖన్తి ఆహ ‘‘పఠమజ్ఝానసుఖ’’న్తి. కామం పఠమజ్ఝానసుఖమ్పి సోమనస్సమేవ, సుత్తేసు పన తం కాయికసుఖస్సాపి పచ్చయభావతో విసేసతో ‘‘సుఖ’’న్త్వేవ వుచ్చతీతి ఇధాపి ఝానభూతం సోమనస్సం సుఖన్తి, ఇతరం సోమనస్సం. తేన వుత్తం ‘‘సుఖా’’తి. హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘ఝానసుఖపచ్చయా’’తి. అపరాపరం సోమనస్సన్తి ఝానాధిగమహేతు పచ్చవేక్ఖణాదివసేన పునప్పునం ఉప్పజ్జనకసోమనస్సం.

పమోదనం పముదో, తరుణపీతి, తతో పముదా. ‘‘పామోజ్జం పీతత్థాయా’’తిఆదీసు తరుణపీతి ‘‘పామోజ్జ’’న్తి వుచ్చతి, ఇధ పన పకట్ఠో ముదో పముదో పామోజ్జన్తి అధిప్పేతం, తఞ్చ సోమనస్సరహితం నత్థీతి అవినాభావితాయ ‘‘బలవతరం పీతిసోమనస్స’’న్తి వుత్తం. ఝానస్స ఉజువిపచ్చనీకతం సన్ధాయ ‘‘పఞ్చ నీవరణాని విక్ఖమ్భేత్వా’’తి వుత్తం. ఝానం పన తదేకట్ఠే సబ్బేపి కిలేసే, సబ్బేపి అకుసలే ధమ్మే విక్ఖమ్భేతియేవ, అత్తనో ఓకాసం గహేత్వా తిట్ఠతి పటిపక్ఖధమ్మేహి అనభిభవనీయతో. తస్మాతి ఓకాసగ్గహణతో, లద్ధోకాసతాయాతి అత్థో. మగ్గఫలసుఖాధిగమాయ ఓకాసభావతో వా ఓకాసో, అస్స అధిగమో ఓకాసాధిగమో. పురిమపక్ఖే పన ఓకాసం అవసరం అధిగచ్ఛతి ఏతేనాతి ఓకాసాధిగమో.

రూపసభావతాయ, ఏకన్తరూపాధీనవుత్తితాయ, సవిప్ఫారికతాయ చ ఆనాపానవితక్కవిచారానం థూలభావం అనుజానన్తో ‘‘కాయవచీసఙ్ఖారా తావ ఓళారికా హోన్తూ’’తి ఆహ. తబ్బిధురతాయ పన ఏకచ్చానం వేదనాసఞ్ఞానం థూలతం అననుజానన్తో ‘‘చిత్తసఙ్ఖారా కథం ఓళారికా’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘అప్పహీనత్తా’’తి కారణం వత్వా ‘‘కాయసఙ్ఖారా హీ’’తిఆదినా తమత్థం వివరతి. తేతి చిత్తసఙ్ఖారా. అప్పహీనా సఙ్ఖారా లబ్భమానసఙ్ఖారనిమిత్తతాయ ‘‘ఓళారికా’’తి వత్తుం అరహన్తి, పహీనా పన తదభావతో ‘‘సుఖుమా’’తి ఆహ ‘‘పహీనే ఉపాదాయ అప్పహీనత్తా ఓళారికా నామ జాతా’’తి. పాళియం ‘‘కాయసఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా’’తి వుత్తత్తా ‘‘సుఖన్తి చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తిసుఖ’’న్తి వుత్తం. ‘‘చిత్తసఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా’’తి పన వుత్తత్తా ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్సా’’తి వుత్తం. వచీసఙ్ఖారపటిప్పస్సద్ధి కాయసఙ్ఖారపటిప్పస్సద్ధియావ సిద్ధాతి వేదితబ్బా. తేనేవాహ ‘‘దుతియ…పే… విసుం న వుత్తానీ’’తి. పాళియం పన అత్థతో సిద్ధాపి సుపాకటభావేన విభావేతుం సరూపతో గణ్హాతి. న హి అరియవినయే అత్థాపత్తివిభావనా అభిధమ్మదేసనాయ పకతీతి. యథా నీవరణవిక్ఖమ్భనఞ్చ పఠమస్స ఝానస్స అధిగమాయ ఉపాయో, ఏవం సుఖదుక్ఖవిక్ఖమ్భనం చతుత్థస్స ఝానస్స అధిగమాయ ఉపాయోతి ‘‘చతుత్థజ్ఝానం సుఖం దుక్ఖం విక్ఖమ్భేత్వా’’తి వుత్తం. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

అవిజ్జారాగాదీహి సహ వజ్జేహీతి సావజ్జం, అకుసలం, తదభావతో అనవజ్జం కుసలం. అత్తనో హితసుఖం ఆకఙ్ఖన్తేన సేవనీయతో సేవితబ్బం, కుసలం, తబ్బిపరియాయతో న సేవితబ్బం, అకుసలం. లామకభావేన హీనం, అకుసలం, సేట్ఠభావేన పణీతం, కుసలన్తి సావజ్జదుకాదయో తయోపి దుకా యథారహం ఏతేసం కుసలాకుసలకమ్మపథానం వసేనేవ వేదితబ్బా. సబ్బన్తి యథావుత్తం సబ్బం చతూహి దుకేహి సఙ్గహితం ధమ్మజాతం. యథారహం కణ్హఞ్చ సుక్కఞ్చ పటిద్వన్దిభావతో, సప్పటిభాగఞ్చ అప్పటిభాగఞ్చ అద్వయభావతో. వట్టపటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా పహీయతి చతున్నం అరియసచ్చానం సమ్మదేవ పటివిజ్ఝనతో. తతో ఏవ అరహత్తమగ్గవిజ్జా ఉప్పజ్జతి. సుఖన్తి ఏవం కమ్మపథముఖేన తేభూమకధమ్మే సమ్మసిత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తే పతిట్ఠహన్తస్స యం అరహత్తమగ్గసుఖఞ్చేవ అరహత్తఫలసుఖఞ్చ, తం ఇధ ‘‘సుఖ’’న్తి అధిప్పేతం. అన్తోగధా ఏవ నానన్తరియభావతో.

అట్ఠతింసారమ్మణవసేనాతి పాళియం ఆగతానం అట్ఠతింసాయ కమ్మట్ఠానానం వసేన. విత్థారేత్వా కథేతబ్బా పఠమజ్ఝానాదివసేన ఆగతత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘కథ’’న్తిఆదినా తమేవ విత్థారేత్వా కథనం నయతో దస్సేతి. ‘‘చతువీసతియా ఠానేసూ’’తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం మహాపరినిబ్బానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౧౯) వుత్తమేవ. ‘‘నిరోధసమాపత్తిం పాపేత్వా’’తి ఇమినా అరూపజ్ఝానానిపి గహితాని హోన్తి తేహి వినా నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనస్స అసమ్భవతో, చతుత్థజ్ఝానసభావత్తా చ తేసం. దస ఉపచారజ్ఝానానీతి ఠపేత్వా కాయగతాసతిం ఆనాపానఞ్చ అట్ఠ అనుస్సతియో, సఞ్ఞావవత్థానఞ్చాతి దస ఉపచారజ్ఝానాని. అధిసీలం నామ సమాధిసంవత్తనియన్తి తస్స హేట్ఠిమన్తేన పఠమజ్ఝానం పరియోసానన్తి వుత్తం ‘‘అధిసీలసిక్ఖా పఠమం ఓకాసాధిగమం భజతీ’’తి. అధిచిత్తం నామ చతుత్థజ్ఝాననిట్ఠం తదన్తోగధత్తా అరూపజ్ఝానానం, తప్పరియోసానత్తా ఫలజ్ఝానానన్తి వుత్తం ‘‘అధిచిత్తసిక్ఖా దుతియ’’న్తి. మత్థకప్పత్తా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా నామ అగ్గమగ్గవిజ్జాతి ఆహ ‘‘అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా తతియ’’న్తి. సిక్ఖత్తయవసేన తయో ఓకాసాధిగమే నీహరన్తేన యథారహం తంతంసుత్తవసేనపి నీహరితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘సామఞ్ఞఫలేపీ’’తిఆదిమాహ.

యదగ్గేన చ తిస్సో సిక్ఖా యథాక్కమం తయో ఓకాసాధిగమే భజన్తి, తదగ్గేన తప్పధానత్తా యథాక్కమం తీణి పిటకాని తే భజన్తీతి దస్సేతుం ‘‘తీసు పనా’’తిఆది వుత్తం. తీణి పిటకాని విభజిత్వాతి తిణ్ణం ఓకాసాధిగమానం వసేన యథానుపుబ్బం తీణి పిటకాని విత్థారేత్వా కథేతుం లభిస్సామాతి. సమోధానేత్వాతి సమాయోజేత్వా తత్థ వుత్తమత్థం ఇమస్స సుత్తస్స అత్థభావేన సమానేత్వా. దుక్కథితన్తి అసమ్బన్ధకథనేన, అతిపపఞ్చకథనేన వా దుట్ఠు కథితన్తి న సక్కా వత్తుం తథాకథనస్సేవ సుకథనభావతోతి ఆహ ‘‘తేపిటకం…పే… సుకథితం హోతీ’’తి.

చతుసతిపట్ఠానవణ్ణనా

౨౮౯. న కేవలం అభిధమ్మపరియాయేనేవ కుసలట్ఠో గహేతబ్బో, అథ ఖో బాహితికపరియాయేన పీతి ఆహ ‘‘ఫలకుసలస్స చా’’తి. ఖేమట్ఠేనాతి చతూహిపి యోగేహి అనుపద్దవభావేన. సమ్మా సమాహితోతి సమథవసేన చేవ విపస్సనావసేన చ సుట్ఠు సమాహితో. ఏకగ్గచిత్తోతి విక్ఖేపస్స దూరసముస్సారితత్తా ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పత్తచిత్తో. అత్తనో కాయతోతి అజ్ఝత్తం కాయే కాయానుపస్సనావసేన సమ్మా సమాహితచిత్తో సమానో ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతి పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫; ౫.౧౦౭౧, ౧౦౭౨; నేత్తి. ౪౦; మి. ప. ౧.౧౪) వచనతో. తత్థ ఞాణదస్సనం నిబ్బత్తేన్తో తతో బహిద్ధా పరస్స కాయేపి ఞాణదస్సనం నిబ్బత్తేతి. తేనాహ ‘‘పరస్స కాయాభిముఖం ఞాణం పేసేతీ’’తి. సమ్మా విప్పసీదతీతి సమ్మా సమాధానపచ్చయేన అభిప్పసాదేన ఞాణూపసఞ్హితేన అజ్ఝత్తం కాయం ఓకప్పేతి. సబ్బత్థాతి సబ్బట్ఠానేసు. సతి కథితాతి యోజనా. లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా అనుపస్సనాఞాణదస్సనానం తదుభయసాధారణభావతో.

సత్తసమాధిపరిక్ఖారవణ్ణనా

౨౯౦. ఏత్థాతి ఇమిస్సా కథాయ. ఝానక్ఖస్స వీరియచక్కస్స అరియమగ్గరథస్స సీలం విభూసనభావేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అలఙ్కారో పరిక్ఖారో నామా’’తి. సత్తహి నగరపరిక్ఖారేహీతి నగరం పరివారేత్వా రక్ఖణకేహి కతపరిక్ఖేపో, పరిఖా, ఉద్దాపో, పాకారో, ఏసికా, పలిఘా, పాకారపక్ఖణ్డిలన్తి ఇమేహి సత్తహి నగరపరిక్ఖారేహి. సమ్భరీయతి ఫలం ఏతేనాతి సమ్భారో, కారణం. భేసజ్జఞ్హి బ్యాధివూపసమనేన జీవితస్స కారణం. పరివారపరిక్ఖారవసేనాతి పరివారసఙ్ఖాతపరిక్ఖారవసేన. పరిక్ఖారో హి సమ్మాదిట్ఠియాదయో మగ్గధమ్మా సమ్మాసమాధిస్స సహజాతాదిపచ్చయభావేన పరికరణతో అభిసఙ్ఖరణతో. ఉపేచ్చ నిస్సీయతీతి ఉపనిసా, సహ ఉపనిసాయాతి సఉపనిసోతి ఆహ ‘‘సఉపనిస్సయో’’తి, సహకారీకారణభూతో ధమ్మసమూహో ఇధ ‘‘ఉపనిస్సయో’’తి అధిప్పేతో. సమ్మా పసత్థా సున్దరా దిట్ఠి ఏతస్సాతి సమ్మాదిట్ఠి, పుగ్గలో, తస్స సమ్మాదిట్ఠిస్స. సో పన యస్మా పతిట్ఠితసమ్మాదిట్ఠికో, తస్మా వుత్తం ‘‘సమ్మాదిట్ఠియం ఠితస్సా’’తి. సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా దుక్ఖాదీసు పరిజాననాదికిచ్చం సాధేన్తియా కామవితక్కాదికే సముగ్ఘాటేన్తో సమ్మాసఙ్కప్పో యథా అత్తనో కిచ్చసాధనే పహోతి, తథా పవత్తిం పనస్స దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పో పవత్తతీ’’తి. ఏస నయో సబ్బపదేసూతి ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పస్స సమ్మావాచా పహోతీ’’తిఆదీసు సేసపదేసు యథావుత్తమత్థం అతిదిసతి.

ఏత్థ చ యస్మా నిబ్బానాధిగమాయ పటిపన్నస్స యోగినో బహూపకారా సమ్మాదిట్ఠి. తథా హి సా ‘‘పఞ్ఞాపజ్జోతో, పఞ్ఞాసత్థ’’న్తి చ వుత్తా. తాయ హి సో అవిజ్జన్ధకారం విధమిత్వా కిలేసచోరే ఘాతేన్తో ఖేమేన నిబ్బానం పాపుణాతి, తస్మా అరియమగ్గకథాయం సమ్మాదిట్ఠి ఆదితో గయ్హతి, ఇధ పన పుగ్గలాధిట్ఠానదేసనాయ ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్సా’’తి వుత్తం. యస్మా పన సమ్మాదిట్ఠిపుగ్గలో నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదివసేన సమ్మదేవ సఙ్కప్పేతి, న మిచ్ఛాకామసఙ్కప్పాదివసేన, తస్మా సమ్మాదిట్ఠిస్స సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతి. యస్మా చ సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాచాయ ఉపకారకో. యథాహ ‘‘పుబ్బే ఖో గహపతి వితక్కేత్వా విచారేత్వా పచ్ఛా వాచం భిన్దతీ’’తి, (సం. ని. ౨.౩౪౮) తస్మా సమ్మాసఙ్కప్పస్స సమ్మావాచా పహోతి. యస్మా పన ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ కరిస్సామా’’తి హి పఠమం వాచాయ సంవిదహిత్వా యేభుయ్యేన తే తే కమ్మన్తా సమ్మా పయోజీయన్తి, తస్మా వాచా కాయకమ్మస్స ఉపకారికాతి సమ్మావాచస్స సమ్మాకమ్మన్తో పహోతి. యస్మా పన చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం, తివిధఞ్చ కాయదుచ్చరితం పహాయ ఉభయం సుచరితం పూరేన్తస్సేవ ఆజీవట్ఠమకసీలం పూరతి, న ఇతరస్స, తస్మా సమ్మావాచస్స సమ్మాకమ్మన్తస్స చ సమ్మాఆజీవో పహోతి. విసుద్ధిదిట్ఠిసముదాగతసమ్మాఆజీవస్స యోనిసో పధానస్స సమ్భవతో సమ్మాఆజీవస్స సమ్మావాయామో పహోతి. యోనిసో పదహన్తస్స కాయాదీసు చతూసు వత్థూసు సతి సూపట్ఠితా హోతీతి సమ్మావాయామస్స సమ్మాసతి పహోతి. యస్మా ఏవం సూపట్ఠితా సతి సమాధిస్స ఉపకారానుపకారానం ధమ్మానం గతియో సమన్నేసిత్వా పహోతి ఏకత్తారమ్మణే చిత్తం సమాధాతుం, తస్మా సమ్మాసతిస్స సమ్మాసమాధి పహోతీతి. అయఞ్చ నయో పుబ్బభాగే నానాక్ఖణికానం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం వసేన వుత్తో, మగ్గక్ఖణే పన సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం తస్స తస్స సహజాతాదివసేన వుత్తో ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీ’’తిఆదీనం పదానమత్థో యుత్తో, అయమేవ చ ఇధాధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘అయం పనత్థో’’తిఆది.

మగ్గఞాణేతి మగ్గపరియాపన్నఞాణే ఠితస్స తంసమఙ్గినో. మగ్గపఞ్ఞా హి చతున్నం సచ్చానం సమ్మాదస్సనట్ఠేన ‘‘మగ్గసమ్మాదిట్ఠీ’’తి వుత్తా, సా ఏవ నేసం యాథావతో జాననతో పటివిజ్ఝనతో ఇధ ‘‘మగ్గఞాణ’’న్తిపి వుత్తా. మగ్గవిముత్తీతి మగ్గేన కిలేసానం విముచ్చనం సముచ్ఛేదప్పహానమేవ. ఫలసమ్మాదిట్ఠి ఏవ ‘‘ఫలసమ్మాఞాణ’’న్తి పరియాయేన వుత్తం, పరియాయవచనఞ్చ వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. ఫలవిముత్తి పన పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం దట్ఠబ్బం.

అమతస్స ద్వారాతి అరియమగ్గమాహ. సో పన వినా చ ఆచరియముట్ఠినా అనన్తరం అబాహిరం కరిత్వా యావదేవ మనుస్సేహి సుప్పకాసితత్తా వివటో. ధమ్మవినీతాతి అరియధమ్మే వినీతా. సో పనేత్థ కిలేసానం సముచ్ఛేదవినయవసేన వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘సమ్మానియ్యానేన నియ్యాతా’’తి.

అత్థీతి పుథుత్థవిసయం నిపాతపదం ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦; ౩.౧౫౪; సం. ని. ౪.౧౨౭; అ. ని. ౬.౨౯; ౧౦.౬౦; విభ. ౩౫౬; ఖు. పా. ౨.౧.ద్వత్తింసఆకార; నేత్తి. ౪౭) వియాతి ఆహ ‘‘అనాగామినో చ అత్థీ’’తి. తేనేవాహ ‘‘అత్థి చేవేత్థ సకదాగామినో’’తి. బహిద్ధా సంయోజనపచ్చయో నిబ్బత్తిహేతుభూతో పుఞ్ఞభాగో ఏతిస్సా అత్థీతి పుఞ్ఞభాగా, అతిసయవిసిట్ఠో చేత్థ అత్థిఅత్థో వేదితబ్బో. ఓత్తప్పమానోతి ఉత్తసన్తో భాయన్తో. న పన నత్థి, అత్థి ఏవాతి దీపేతి.

౨౯౧. అస్సాతి వేస్సవణస్స. లద్ధి పన న అత్థి పటివిద్ధసచ్చత్తా. ‘‘అభిసమయే విసేసో నత్థీ’’తి ఏతేన సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుగుణా సబ్బబుద్ధానం సదిసా ఏవాతి దస్సేతి.

౨౯౨. కారణస్స ఏకరూపత్తా ఇమాని పన పదానీతి న కేవలం ‘‘తయిదం బ్రహ్మచరియ’’న్తిఆదీని పదాని, అథ ఖో ‘‘ఇమమత్థం జనవసభో యక్ఖో’’తిఆదీని పదాని పీతి.

జనవసభసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.