౬. మహాగోవిన్దసుత్తవణ్ణనా

౨౯౩. పఞ్చకుణ్డలికోతి విస్సట్ఠపఞ్చవేణికో. చతుమగ్గట్ఠానేసూతి చతున్నం మగ్గానం వినివిజ్ఝిత్వా గతట్ఠానేసు. తత్థ హి కతా సాలాదయో చతూహి దిసాహి ఆగతమనుస్సానం ఉపభోగక్ఖమా హోన్తి. ‘‘ఏవరూపానీ’’తి ఇమినా రుక్ఖమూలసోధనాదీని చేవ యథాసత్తి అన్నదానాదీని చ పుఞ్ఞాని సఙ్గణ్హాతి. ‘‘సువణ్ణక్ఖన్ధసదిసో అత్తభావో ఇట్ఠో కన్తో మనాపో అహోసీ’’తి పాఠో. సకటసహస్సమత్తన్తి వాహసహస్సమత్తం, వాహో పన వీసతి ఖారీ, ఖారీ సోళసదోణమత్తా, దోణం సోళస నాళియో వేదితబ్బా. కుమ్భం దసమ్బణాని. ‘‘సహస్సనాళియో’’తి కేచి. రత్తసువణ్ణకణ్ణికన్తి రత్తసువణ్ణమయం వటంసకం.

యస్మా మజ్ఝిమయామే ఏవ దేవతా సత్థారం ఉపసఙ్కమితుం అవసరం లభన్తి, తస్మా ‘‘ఏకకోట్ఠాసం అతీతాయా’’తి వుత్తం. అతిక్కన్తవణ్ణోతి అతివియ కమనీయరూపో, కేవలకప్పన్తి వా మనం ఊనం అవసేసం, ఈసకం అసమత్తన్తి అత్థో భగవతో హి సమీపట్ఠానం ముఞ్చిత్వా సబ్బో గిజ్ఝకూటవిహారో తేన ఓభాసితో. తేనాహ ‘‘చన్దిమా వియా’’తిఆది.

దేవసభావణ్ణనా

౨౯౪. రతనమత్తకణ్ణికరుక్ఖనిస్సన్దేనాతి రతనప్పమాణరుక్ఖమయకూటదానపుఞ్ఞనిస్సన్దేన, తస్స వా పుఞ్ఞస్స నిస్సన్దఫలభావేన. నిబ్బత్తసభాయన్తి సముట్ఠితఉపట్ఠానసాలాయం. మణిమయాతి పదుమరాగాదిమణిమయా. ఆణియోతి థమ్భతులాసఙ్ఘాటకాదీసు వాళరూపాదిసఙ్ఘాటనకఆణియో.

గన్ధబ్బరాజాతి గన్ధబ్బకాయికానం దేవతానం రాజా. యే తావతింసానం ఆసన్నవాసినో చాతుమహారాజికా దేవా, తే పురతో కరోన్తో ‘‘ద్వీసు దేవలోకేసు దేవతా పురతో కత్వా నిసిన్నో’’తి వుత్తో. సేసేసుపి తీసు ఠానేసు ఏసేవ నయో.

నాగరాజాతి నాగానం అధిపతి, న పన సయం నాగజాతికో.

ఆసతి నిసీదతి ఏత్థాతి ఆసనం, నిసజ్జట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘నిసీదితుం ఓకాసో’’తి. ‘‘ఏత్థా’’తి పదం నిపాతమత్తం, ఏత్థాతి వా ఏతస్మిం పాఠే. అత్థుద్ధారనయేన వత్తబ్బం పుబ్బే వుత్తం చతుబ్బిధమేవ. తావతింసా, ఏకచ్చే చ చాతుమహారాజికా యథాలద్ధాయ సమ్పత్తియా థావరభావాయ, ఆయతిం సోధనాయ చ పఞ్చ సీలాని రక్ఖన్తి, తే తస్స విసోధనత్థం పవారణాసఙ్గహం కరోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘మహాపవారణాయా’’తిఆది.

వస్ససహస్సన్తి మనుస్సగణనాయ వస్ససహస్సం.

పన్నపలాసోతి పతితపత్తో. ఖారకజాతోతి జాతఖుద్దకమకుళో. యే హి నీలపత్తకా అతివియ ఖుద్దకా మకుళా, తే ‘‘ఖారకా’’తి వుచ్చన్తి. జాలకజాతోతి తేహియేవ ఖుద్దకమకుళేహి జాతజాలకో సబ్బసో జాలో వియ జాతో. కేచి పన ‘‘జాలకజాతోతి ఏకజాలో వియ జాతో’’తి అత్థం వదన్తి. పారిఛత్తకో కిర ఖారకగ్గహణకాలే సబ్బత్థకమేవ పల్లవికో హోతి, తే చస్స పల్లవా పభస్సరపవాళవణ్ణసముజ్జలా హోన్తి, తేన సో సబ్బసో సముజ్జలన్తో తిట్ఠతి. కుటుమలకజాతోతి సఞ్జాతమహామకుళో. కోరకజాతోతి సఞ్జాతసూచిభేదో సమ్పతి వికసమానావత్థో. సబ్బపాలిఫుల్లోతి సబ్బసో ఫుల్లితవికసితో.

కన్తనకవాతోతి దేవానం పుఞ్ఞకమ్మపచ్చయా పుప్ఫానం ఛిన్దనకవాతో. కన్తతీతి ఛిన్దతి. సమ్పటిచ్ఛనకవాతోతి ఛిన్నానం ఛిన్నానం పుప్ఫానం సమ్పటిగ్గణ్హనకవాతో. నచ్చన్తోతి నానావిధభత్తిం సన్నివేసవసేన నచ్చనం కరోన్తో. అఞ్ఞతరదేవతానన్తి నామగోత్తవసేన అప్పఞ్ఞాతదేవతానం.

రేణువట్టీతి రేణుసఙ్ఘాతో. కణ్ణికం ఆహచ్చాతి సుధమ్మాయ కూటం ఆహన్త్వా.

అట్ఠ దివసేతి పఞ్చమియా సద్ధిం పక్ఖే చత్తారో దివసే సన్ధాయ వుత్తం. యథావుత్తేసు అట్ఠసు దివసేసు ధమ్మస్సవనం నిబద్ధం తదా పవత్తతీతి తతో అఞ్ఞదా కారితం సన్ధాయాహ ‘‘అకాలధమ్మస్సవనం కారిత’’న్తి. చేతియే ఛత్తస్స హేట్ఠా కాతబ్బవేదికా ఛత్తవేదికా. చేతియం పరిక్ఖిపిత్వా పదక్ఖిణకరణట్ఠానం అన్తోకత్వా కాతబ్బవేదికా పుటవేదికా. చేతియస్స కుచ్ఛిం పరిక్ఖిపిత్వా తం సమ్బన్ధమేవ కత్వా కాతబ్బవేదికా కుచ్ఛివేదికా. సీహరూపపాదకం ఆసనం సీహాసనం. ఉభోసు పస్సేసు సీహరూపయుత్తం సోపానం సీహసోపానం.

అత్తమనా హోన్తి అనియామనకభావతో. తేనేవాహ ‘‘మహాపుఞ్ఞే పురక్ఖత్వా’’తిఆది. పవారణాసఙ్గహత్థాయ సన్నిపతితాతి వేదితబ్బా ‘‘తదహుపోసథే పన్నరసే పవారణాయ పుణ్ణాయ పుణ్ణమాయ రత్తియా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౯౪) వచనతో.

౨౯౫. నవహి కారణేహీతి ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహ’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౫౭, ౨౫౫) వుత్తేహి అరహత్తాదీహి నవహి బుద్ధానుభావదీపనేహి కారణేహి. ధమ్మస్స చాతి ఏత్థ చ-సద్దో అవుత్తసముచ్చయత్థోతి తేన సమ్పిణ్డితమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఉజుప్పటిపన్నతాదిభేదం సఙ్ఘస్స చ సుప్పటిపత్తి’’న్తి ఆహ.

అట్ఠయథాభుచ్చవణ్ణనా

౨౯౬. యథా అనన్తమేవ ఆనఞ్చం, భిసక్కమేవ భేసజ్జం, ఏవం యథాభూతా ఏవ యథాభుచ్చాతి పాళియం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యథాభుచ్చేతి యథాభూతే’’తి. వణ్ణేతబ్బతో కిత్తేతబ్బతో వణ్ణా, గుణా. కథం పటిపన్నోతి హేతుఅవత్థాయం, ఫలఅవత్థాయం, సత్తానం ఉపకారా వత్థాయన్తి తీసుపి అవత్థాసు లోకనాథస్స బహుజనహితాయ పటిపత్తియా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. తథా హి నం ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా సఙ్ఖేపేనేవ దస్సేన్తో ‘‘దీపఙ్కరపాదమూలే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అభినీహరమానోతి అభినీహారం కరోన్తో. యం పనేత్థ మహాభినీహారే, పారమీసు చ వత్తబ్బం, తం బ్రహ్మజాలటీకాయం (దీ. ని. టీ. ౧.౭) వుత్తం ఏవాతి తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

‘‘ఖన్తివాదితాపసకాలే’’తిఆది (జా. ౧.ఖన్తీవాదీజాతక) హేతుఅవత్థాయమేవ అనఞ్ఞసాధారణాయ సుదుక్కరాయ బహుజనహితాయ పటిపత్తియా విభావనం. యథాధిప్పేతం హితసుఖం యాయ కిరియాయ వినా న ఇజ్ఝతి, సాపి తదత్థా ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘తుసితపురే యావతాయుకం తిట్ఠన్తోపీ’’తిఆది వుత్తం.

ధమ్మచక్కప్పవత్తనాది (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩; పటి. మ. ౩.౩౦) పన నిబ్బత్తితా బహుజనహితాయ పటిపత్తి. ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనమ్పి ‘‘ఏత్తకం కాలం తిట్ఠామీ’’తి పవత్తియా బహుజనహితాయ పటిపత్తి. అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానవసేన బహుజనహితాయ పటిపత్తి. తేనాహ ‘‘యావస్సా’’తిఆది. సేసపదానీతి ‘‘బహుజనసుఖాయా’’తిఆదీని పదాని. పచ్ఛిమన్తి ‘‘అత్థాయ హితాయ సుఖాయా’’తి పదత్తయం. పురిమస్సాతి తతో పురిమస్స పదత్తయస్స. అత్థోతి అత్థనిద్దేసో.

యదిపి అతీతేనఙ్గేన సమన్నాగతా సత్థారో అహేసుం, తేపి పన బుద్ధా ఏవాతి అత్థతో అమ్హాకం సత్థా అనఞ్ఞోతి ఆహ ‘‘అతీతేపి బుద్ధతో అఞ్ఞం న సమనుపస్సామా’’తి. యథా చ అతీతే, ఏవం అనాగతే చాతి అయమత్థో నయతో లబ్భతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘అనాగతేపి న సమనుపస్సామా’’తి. సక్కో పన దేవరాజా తమత్థం అత్థాపన్నమేవ కత్వా ‘‘న పనేతరహి’’ ఇచ్చేవాహ. కిం సక్కో కథేతీతి విచారేత్వాతి ‘‘నేవ అతీతంసే సమనుపస్సమా’తి వదన్తో సక్కో కిం కథేతీ’’తి విచారణం సముట్ఠపేత్వా. యస్మా అతీతే బుద్ధా అహేసుం, అనాగతే భవిస్సన్తీతి నాయమత్థో సక్కేన దేవరాజేన పరిఞ్ఞాతో, తే పన బుద్ధసామఞ్ఞేన అమ్హాకం భగవతా సద్ధిం గహేత్వా ఏతరహి అఞ్ఞస్స సబ్బేన సబ్బం అభావతో తథా వుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘ఏతరహీ’’తిఆది వుత్తం. స్వాక్ఖాతాదీనీతి స్వాక్ఖాతపదాదీని. కుసలాదీనీతి ‘‘ఇదం కుసల’’న్తిఆదీని పదాని.

గఙ్గాయమునానం అసమాగమట్ఠానే ఉదకం భిన్నవణ్ణం హోన్తమ్పి సమాగమట్ఠానే అభిన్నవణ్ణం ఏవాతి ఆహ ‘‘వణ్ణేనపి సంసన్దతి సమేతీ’’తి. తత్థ కిర గఙ్గోదకసదిసమేవ యమునోదకం. యథా నిబ్బానం కేనచి కిలేసేన అనుపక్కిలిట్ఠతాయ పరిసుద్ధం, ఏవం నిబ్బానగామినిపటిపదాపి కేనచి కిలేసేన అనుపక్కిలిట్ఠతాయ పరిసుద్ధావ ఇచ్ఛితబ్బా. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. యేన పరిసుద్ధత్థేన నిబ్బానస్స, నిబ్బానగామినియా పటిపదాయ చ ఆకాసూపమతా, సో కేనచి అనుపలేపో, అనుపక్కిలేసో చాతి ఆహ ‘‘ఆకాసమ్పి అలగ్గం పరిసుద్ధ’’న్తి. ఇదాని తమత్థం నిదస్సనేన విభూతం కత్వా దస్సేతుం ‘‘చన్దిమసూరియాన’’న్తిఆది వుత్తం. సంసన్దతి యుజ్జతి పటిపజ్జితబ్బతాపటిపజ్జనేహి అఞ్ఞమఞ్ఞానుచ్ఛవికతాయ.

పటిపదాయ ఠితానన్తి పటిపదం మగ్గపటిపత్తిం పటిపజ్జమానానం. వుసితవతన్తి బ్రహ్మచరియవాసం వుసితవన్తానం ఏతేసం. లద్ధసహాయోతి ఏతాసం పటిపదానం వసేన లద్ధసహాయో. తత్థ తత్థ సావకేహి సత్థు కాతబ్బకిచ్చే. ఇదం పన ‘‘అదుతియో’’తిఆది సుత్తన్తరే ఆగతవచనం అఞ్ఞేహి అసదిసట్ఠేన వుత్తం, న యథావుత్తసహాయాభావతో. అపనుజ్జాతి అపనీయ వివజ్జేత్వా. ‘‘అపనుజ్జా’’తి చ అన్తోగధావధారణం ఇదం వచనం ఏకన్తికత్తా తస్స అపనోదస్సాతి వుత్తం ‘‘అపనుజ్జేవా’’తి.

లబ్భతీతి లాభో, సో పన ఉక్కంసగతివిజాననేన సాతిసయో, విపులో ఏవ చ ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘మహాలాభో ఉప్పన్నో’’తి. ఉస్సన్నపుఞ్ఞనిస్సన్దసముప్పన్నోతి యథావుత్తకాలం సమ్భతసువిపులఉళారతరపుఞ్ఞాభిసన్దతో నిబ్బత్తో.‘‘ఇమే నిబ్బత్తా, ఇతో పరం మయ్హం ఓకాసో నత్థీ’’తి ఉస్సాహజాతో వియ ఉపరూపరి వడ్ఢమానో ఉదపాది. సబ్బదిసాసు హి యమకమహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా మహామేఘం వియ సబ్బపారమియో ‘‘ఏకస్మిం అత్తభావే విపాకం దస్సామా’’తి సమ్పిణ్డితా వియ భగవతో ఇదం లాభసక్కారసిలోకం నిబ్బత్తయింసు, తతో అన్నపానవత్థయానమాలాగన్ధవిలేపనాదిహత్థా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో ఉపగన్త్వా ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో, కహం నరాసభో, కహం పురిససీహో’’తి భగవన్తం పరియేసన్తి, సకటసతేహిపి పచ్చయే ఆహరిత్వా ఓకాసం అలభమానా సమన్తా గావుతప్పమాణమ్పి సకటధురేన సకటధురం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి చేవ అనుబన్ధన్తి చ అన్ధకవిన్దబ్రాహ్మణాదయో వియ. సబ్బం ఖన్ధకే, తేసు తేసు చ సుత్తేసు ఆగతనయేన వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘లాభసక్కారో మహోఘో వియా’’తిఆది.

పటిపాటిభత్తన్తి బహూసు ‘‘దానం దస్సామా’’తి ఆహటపటిపాటికాయ ఉట్ఠితేసు అనుపటిపాటియా దాతబ్బ భత్తం.

మత్థకం పత్తో అనఞ్ఞసాధారణత్తా తస్స దానస్స. ఉపాయం ఆచిక్ఖి నాగరానం అసక్కుణేయ్యరూపేన దానం దాపేతుం. సాలకల్యాణిరుక్ఖా రాజపరిగ్గహా అఞ్ఞేహి అసాధారణా, తస్మా తేసం పదరేహి మణ్డపో కారితో, హత్థినో చ రాజభణ్డభూతా నాగరేహి న సక్కా లద్ధున్తి తేహి ఛత్తం ధారాపితం, తథా ఖత్తియధీతాహి వేయ్యావచ్చం కారితం. ‘‘పఞ్చ ఆసనసతానీ’’తి ఇదం సాలకల్యాణిమణ్డపే పఞ్ఞత్తే సన్ధాయ వుత్తం, తతో బహి పన బహూని పఞ్ఞత్తాని అహేసుం. చతుజ్జాతియగన్ధం పిసతి బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స పూజనత్థఞ్చేవ పత్తస్స ఉబ్బటనత్థఞ్చ. ఉదకన్తి పత్తధోవనఉదకం. అనగ్ఘాని అహేసుం అనగ్ఘరతనాభిసఙ్ఖతత్తా.

సత్తధా ముద్ధా ఫలిస్సతి అనాదరకారణాదినా. కాళం ఓలోకేస్సామీతి కాళం ఏవం అనుపేక్ఖిస్సామి, తస్స ఉప్పజ్జనకం అనత్థం పరిహరిస్సామీతి అత్థో.

కదరియాతి థద్ధమచ్ఛరినో పుఞ్ఞకమ్మవిముఖా. దేవలోకం న వజన్తి పుఞ్ఞస్స అకతత్తా, మచ్ఛరిభావేన చ పాపస్స పసుతత్తా. బాలాతి దుచ్చిన్తితచిన్తనాదినా బాలలక్ఖణయుత్తా. నప్పసంసన్తి దానం పసంసితుమ్పి న విసహన్తి. ధీరోతి ధీతిసమ్పన్నో ఉళారపఞ్ఞో పరేహి కతం దానం అనుమోదమానోపి, తేనేవ దానానుమోదనేనేవ. సుఖీ పరత్థాతి పరలోకే కాయికచేతసికసుఖసమఙ్గీ హోతి.

వరరోజో నామ తస్మిం కాలే ఏకో ఖత్తియో, తస్స వరరోజస్స. అనవజ్జ…పే… ఫలేయ్య అభూతవాదిభావతోతి అధిప్పాయో. అతిరేకపదసహస్సేన తింసాధికేన అడ్ఢతేయ్యగాథాసతేన వణ్ణమేవ కథేసి రూపప్పసన్నతాయ చ.

యావ మఞ్ఞే ఖత్తియాతి ఏత్థ యావాతి అవధిపరిచ్ఛేదవచనం, అఞ్ఞేతి నిపాతమత్తం, యావ ఖత్తియా ఖత్తియే అవధిం కత్వా సబ్బే దేవమనుస్సాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘ఖత్తియా బ్రాహ్మణా’’తిఆది. మదపమత్తోతి లాభసక్కారసిలోకమదేన పమత్తో చేవ తదన్వయేన పమాదేన పమత్తో చ హుత్వా.

తదన్వయమేవాతి తదనుగతమేవ. వాచా…పే… సమేతీతి వచీకమ్మకాయకమ్మాని అఞ్ఞమఞ్ఞం అవిరుద్ధాని, అఞ్ఞదత్థు సంసన్దన్తి. అజా ఏవ మిగాతి అజామిగా, తే అజామిగే.

తిణ్ణవిచికిచ్ఛో సబ్బసో అతిక్కన్తవిచికిచ్ఛాకన్తారో. నను చ సబ్బేపి సోతాపన్నా తిణ్ణవిచికిచ్ఛా, విగతకథంకథా చ? సచ్చమేతం, ఇదం పన న తాదిసం తిణ్ణవిచికిచ్ఛతం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో సబ్బస్మిం ఞేయ్యధమ్మే సబ్బాకారావబోధసఙ్ఖాతసన్నిట్ఠానవసేన సబ్బసో నిరాకతం సన్ధాయాతి దస్సేన్తో ‘‘యథా హీ’’తి ఆదిమాహ. ఉస్సన్నుస్సన్నత్తాతి పరోపరభావతో, అయఞ్చ అత్థో భగవతో అనేకధాతునానాధాతుఞాణబలేనపి ఇజ్ఝతి. సబ్బత్థ విగతకథంకథో సబ్బదస్సావిభావతో. సబ్బేసం పరమత్థధమ్మానం సచ్చాభిసమయవసేన పటివిద్ధత్తా వుత్తం ‘‘వోహారవసేనా’’తి వా నామగోత్తాదివసేనాతి అత్థో.

పరియోసితసఙ్కప్పోతి సబ్బసో నిట్ఠితమనోరథో. నను చ అరియమగ్గేన పరియోసితసఙ్కప్పతా నామ సోళసకిచ్చసిద్ధియా కతకరణీయభావేన, న సబ్బఞేయ్యధమ్మావబోధేనాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘పుబ్బే అననుస్సుతేసూ’’తిఆది. సావకానం సావకపారమిఞాణం వియ, హి పచ్చేకబుద్ధానం పచ్చేకబోధిఞాణం వియ చ సమ్మాసమ్బుద్ధానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం చతుసచ్చాభిసమ్బోధపుబ్బకమేవాతి. అననుస్సుతేసూతి న అనుస్సుతేసు. సామన్తి సయమేవ. పదద్వయేనాపి పరతో ఘోసేన వినాతి దస్సేతి. తత్థాతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, సచ్చాభిసమ్బోధనిమిత్తన్తి అత్థో. సచ్చాభిసమ్బోధో చ అగ్గమగ్గవసేనాతి దట్ఠబ్బం. బలేసు చ వసీభావన్తి దసన్నం బలఞాణానం యథారుచి పవత్తి. జాతత్తా జాతాతి సమ్మాసమ్బుద్ధే వదతి.

౨౯౭. తత్థ తత్థ రాజధానిఆదికే నిబద్ధవాసం వసన్తో. తీసు మణ్డలేసు యథాకాలం చారికం చరన్తో.

౨౯౮. అస్సాతి ఫలస్స. తన్తి కారణం. ద్విన్నమ్పి ఏకతో ఉప్పత్తియా కారణం నత్థి, పగేవ తిణ్ణం, చతున్నం వాతి. ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి వుత్తలోకధాతుయా పమాణపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం ఆరద్ధం.

యావతాతి యత్తకేన ఠానేన. పరిహరన్తీతి సినేరుం పరిక్ఖిపన్తా పరివత్తన్తి. దిసాతి దిసాసు, భుమ్మత్థే ఏతం పచ్చత్తవచనం. భన్తి దిబ్బన్తి. విరోచనాతి ఓభాసన్తా, విరోచనా వా సోభమానా చన్దిమసూరియా భన్తి, తతో ఏవ దిసా చ భన్తి.తావ సహస్సధాతి తత్తకో సహస్సలోకో.

ఏత్తకన్తి ఇమం చక్కవాళం మజ్ఝే కత్వా ఇమినావ సద్ధిం చక్కవాళం దససహస్సం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం మహాపదానవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. న పఞ్ఞాయతీతి తీసు పిటకేసు అనాగతత్తా.

సనఙ్కుమారకథావణ్ణనా

౩౦౦. వణ్ణేనాతి రూపసమ్పత్తియా. సువిఞ్ఞేయ్యత్తా తం అనామసిత్వా యససద్దస్సేవ అత్థమాహ. అలఙ్కారపరివారేనాతి అలఙ్కారేన చ పరివారేన చ. పుఞ్ఞసిరియాతి పుఞ్ఞిద్ధియా.

౩౦౧. సమ్పసాదనేతి సమ్పసాదజననే. సంపుబ్బో ఖా-సద్దో జాననత్థో ‘‘సఙ్ఖాయేతం పటిసేవతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౬౮) వియాతి ఆహ ‘‘జానిత్వా మోదామా’’తి.

గోవిన్దబ్రాహ్మణవత్థువణ్ణనా

౩౦౪. యావ దీఘరత్తన్తి యావ పరిమాణతో, అపరిమితకాలపరిదీపనమేతన్తి ఆహ ‘‘ఏత్తకన్తి…పే… అతిచిరరత్త’’న్తి. మహాపఞ్ఞోవ సో భగవాతి తేన బ్రహ్మునా అనుమతిపుచ్ఛావసేన దేవానం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘మహాపఞ్ఞోవ సో భగవా. నోతి కథం తుమ్హే మఞ్ఞథా’’తి ఆహ. సయమేవేతం పఞ్హం బ్యాకాతుకామో ‘‘భూతపుబ్బం భో’’తి ఆదిం ఆహాతి సమ్బన్ధో. ఏవం పన బ్యాకరోన్తేన అత్థతో అయమ్పి అత్థో వుత్తో నామ హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘అనచ్ఛరియమేత’’న్తి ఆదిమాహ. తిణ్ణం మారానన్తి కిలేసాభిసఙ్ఖారదేవపుత్తమారానం. ‘‘అనచ్ఛరియమేత’’న్తి వుత్తమేవత్థం నిగమనవసేన ‘‘కిమేత్థ అచ్ఛరియ’’న్తి పునపి వుత్తం.

రఞ్ఞో దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికఅత్థానం పురో ధానతో పురే పురే సంవిధానతో పురోహితోతి ఆహ ‘‘సబ్బకిచ్చానిఅనుసాసనపురోహితో’’తి. గోవిన్దియాభిసేకేనాతి గోవిన్దస్స ఠానే ఠపనాభిసేకేన. తం కిర తస్స బ్రాహ్మణస్స కులపరమ్పరాగతం ఠానన్తరం. జోతితత్తాతి ఆవుధానం జోతితత్తా. పాలనసమత్థతాయాతి రఞ్ఞో, అపరిమితస్స చ సత్తకాయస్స అనత్థతో పరిపాలనసమత్థతాయ.

సమ్మా వోస్సజ్జిత్వాతి సుట్ఠు తస్సేవాగారవభావేన విస్సజ్జిత్వా నియ్యాతేత్వా. తం తమత్థం కిచ్చం పస్సతీతి అత్థదసో.

౩౦౫. భవనం వడ్ఢనం భవో, భవతి ఏతేనాతి వా భవో, వడ్ఢికారణం సన్ధివసేన మ-కారాగమో, ఓ-కారస్స చ అ-కారాదేసం కత్వా ‘‘భవమత్థూ’’తి వుత్తం. భవన్తం జోతిపాలన్తి పన సామిఅత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘భోతో’’తి. మా పచ్చబ్యాహాసీతి మా పటిక్ఖిపీతి అత్థో. సో పన పటిక్ఖేపో పటివచనం హోతీతి ఆహ ‘‘మా పటిబ్యాహాసీ’’తి. అభిసమ్భోసీతి కమ్మన్తానం సంవిధానే సమత్థో హోతీతి ఆహ ‘‘సంవిదహిత్వా’’తి. భవాభవం, పఞ్ఞఞ్చ విన్ది పటిలభీతి గోవిన్దో, మహన్తో గోవిన్దో మహాగోవిన్దో. ‘‘గో’’తి హి పఞ్ఞాయేతం అధివచనం గచ్ఛతి అత్థే బుజ్ఝతీతి.

రజ్జసంవిభజనవణ్ణనా

౩౦౬. ఏకపితికా వేమాతుకా కనిట్ఠభాతరో. అయం అభిసిత్తోతి అయం రేణు రాజకుమారో పితు అచ్చయేన రజ్జే అభిసిత్తో. రాజకారకాతి రాజపుత్తం రజ్జే పతిట్ఠాపేతారో.

౩౦౭. మదేన్తీతి మదనీయాతి కత్తుసాధనతం దస్సేన్తో ‘‘మదకరా’’తి ఆహ. మదకరణం పన పమాదస్స విసేసకారణన్తి వుత్తం ‘‘పమాదకరా’’తి.

౩౦౮. రేణుస్స రజ్జసమీపే దసగావుతమత్తవిత్థతాని హుత్వా అపరభాగే తియోజనసతం విత్థతత్తా సబ్బాని ఛ రజ్జాని సకటముఖాని పట్ఠపేసి. వితానసదిసం చతురస్సభావతో.

౩౧౦. సహాతి గాథాయ పదపరిపూరణత్థం వుత్తం. తస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘తేనేవ సహా’’తి ఆహ. సహాతి వా అవినాభావత్థే నిపాతో, సో సహ ఆసుం సత్త భారధాతి యోజేతబ్బో, తేన తే దేసన్తరే వసన్తా విచిత్తేన సహభావినో అవినాభావినోతి దీపేతి. రజ్జభారం ధారేన్తి అత్తని ఆరోపేన్తి వహన్తీతి భారధా.

పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కిత్తిసద్దఅబ్భుగ్గమనవణ్ణనా

౩౧౧. అనుపురోహితే ఠపేసీతి అనుపురోహితే కత్వా ఠపేసి, అనుపురోహితే వా ఠానే ఠపేసి. తిసవనం కరోన్తే సన్ధాయ ‘‘దివసస్స తిక్ఖత్తు’’న్తి వుత్తం. ద్వీసు సన్ధీసు సవనం కరోన్తే సన్ధాయ ‘‘సాయం, పాతో వా’’తి వుత్తం. తతో పట్ఠాయాతి వతచరియం మత్థకం పాపేత్వా న్హాతకాలతో పభుతి.

౩౧౨. అభిఉగ్గచ్ఛీతి ఉట్ఠహి ఉదపాది. అచిన్తేత్వాతి ‘‘కథం ఖో అహం బ్రహ్మునా సద్ధిం మన్తేయ్య’’న్తి అచిన్తేత్వా ఏవం చిత్తమ్పి అనుప్పాదేత్వా. తేన సమాగమనస్సేవ అభావతో అమన్తేత్వా. తం దిస్వాతి తం కరుణాబ్రహ్మవిహారభావనం బ్రహ్మదస్సనూపాయం దిస్వా ఞాణచక్ఖునా.

౩౧౩. ఏవన్తి ఏవం రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా పటిసల్లానం ఉపగతే. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ఛన్నం ఖత్తియానం, సత్తన్నం బ్రాహ్మణమహాసాలానం, సత్తన్నం నాటకసతానం, చత్తారీసాయ చ భరియానం ఆపుచ్ఛనవారేసు.

౩౧౬. సాదిసియోతి జాతియా సాదిసియోతి ఆహ ‘‘సమవణ్ణా సమజాతికా’’తి.

౩౧౭. సన్థాగారన్తి ఝానమనసికారేన బహి విసటవితక్కవూపసమనేన చిత్తస్స సన్థమ్భనం అగారం, ఝానసాలన్తి అత్థో. గహితావాతి భావనానుయోగేన మహాసత్తేన అత్తనో చిత్తసన్తానే ఉప్పాదనవసేన గహితా ఏవ. నత్థి ఝానేనేవ విక్ఖమ్భితత్తా. విసేసతో హిస్స కరుణాయ భావితత్తా అనభిరతి ఉక్కణ్ఠనా నత్థి, మేత్తాయ భావితత్తా భయపరితస్సనా నత్థి. ఉక్కణ్ఠనాతి పన బ్రహ్మదస్సనే ఉస్సుక్కం, పరితస్సనాతి తదభిపత్థనాతి ఆహ ‘‘బ్రహ్మునో పనా’’తిఆది.

బ్రహ్మునాసాకచ్ఛావణ్ణనా

౩౧౮. చిత్తుత్రాసోతి చిత్తస్స ఉత్రాసనమత్తం. కథన్తి సత్తనికాయనివాసట్ఠాననామగోత్తాదీనం వసేన కేన పకారేన. తేనాహ ‘‘కి’’న్తిఆది.

సోతి యే తే పనకనసనన్తబన్ధసతనసనఙ్కుమారకాలనామకా లోకే పాకటా పఞ్ఞాతా బ్రహ్మానో, తేసు సనఙ్కుమారో నామాహన్తి దస్సేతి.

అగ్ఘన్తి గరుట్ఠానియానం దాతబ్బంఆహారం. మధుసాకన్తి మధురాహారం, యం కిఞ్చి అతిథినో దాతబ్బం ఆహారం ఉపచారవసేన ఏవం వదతి. తేనాహ ‘‘మధుసాకం పనా’’తిఆది. పుచ్ఛామాతి నిమన్తనవసేన పుచ్ఛామ.

౩౧౯. మహాసత్తో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా ఠితోపి తేసు ‘‘బ్రహ్మసహబ్యతాయ మగ్గో’’తి అనిబ్బేమతికతాయ ‘‘కఙ్ఖీ’’తి అవోచ. కేచి పన ‘‘తపోకమ్మేన పరిక్ఖీణసరీరతాయ, బ్రహ్మసమాగమేన భయాదిసముప్పత్తియా చ పటిలద్ధమత్తేహి బ్రహ్మవిహారేహి పరిహీనో అహోసి, తస్మా అవిక్ఖమ్భితవిచికిచ్ఛతాయ ‘కఙ్ఖీ’తి అవోచా’’తి వదన్తి. పరస్స వేదియా విదితా పరవేదియా, తే పన తస్స పాకటా విభూతాతి ఆహ ‘‘పరస్స పాకటేసు పరవేదియేసూ’’తి. తత్థ కారణమాహ ‘‘పరేన సయం అభిసఙ్ఖతత్తా’’తి. మమాతి కమ్మం మమంకారో, మమత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇదం మమ…పే… తణ్హ’’న్తి. ‘‘మమ’’న్తి కరోతి ఏతేనాతి హి మమంకారో, తథాపవత్తా తణ్హా. మనుజేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం, న విసయేతి ఆహ ‘‘మనుజేసు యో కోచీ’’తి. ‘‘ఏకోదిభూతో’’తి పదస్స భావత్థం తావ దస్సేన్తో ‘‘ఏకీభూతో’’తి వత్వా పున తం వివరన్తో ‘‘ఏకో తిట్ఠన్తో ఏకో నిసీదన్తో’’తి ఆహ. తాదిసోతి ఏకో హుత్వా పవత్తనకో. భూతోతి జాతో. ఝానే అధిముత్తి నామ తస్మిం నిబ్బత్తితే, అనిబ్బత్తితే కుతో అధిముత్తీతి ఆహ ‘‘ఝానం నిబ్బత్తేత్వాతి అత్థో’’తి. విస్సగన్ధో నామ కోధాదికిలేసపరిభావనాతి తేసం విక్ఖమ్భనేన విస్సగన్ధవిరహితో. ఏతేసు ధమ్మేసూతి పబ్బజ్జానం వివేకవాసకరుణాబ్రహ్మవిహారాదిధమ్మేసు.

౩౨౦. అవిద్వాతి న విదితవా. ఆవరితాతి కుసలానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానం ఉప్పత్తినివారణేన ఆవరితా. పూతికాతి బ్యాపన్నచిత్తతాదినా పూతిభూతా. కిలేసవసేన దుగ్గన్ధం విస్సగన్ధం వాయతి. నిరయాదిఅపాయేసు నిబ్బత్తనసీలతాయ ఆపాయికాతి ఆహ ‘‘అపాయూపగా’’తి. చోరాదీహి ఉపద్దుతస్స పవిసితుకామస్స పాకారకవాటపరిఖాదీహి వియ నగరం కోధాదీహి నివుతో పిహితో బ్రహ్మలోకో అస్సాతి నివుతబ్రహ్మలోకో. పుచ్ఛతి ‘‘కేనావటా’’తి వదన్తో.

ముసావాదోవ మోసవజ్జం యథా భిసక్కమేవ భేసజ్జం. కుజ్ఝనం దుస్సనం. దిట్ఠాదీసు అదిట్ఠాదివాదితావసేన పరేసం విసంవాదనం పరవిసంవాదనం. సదిసం పతిరూపం దస్సేత్వా పలోభనం సదిసం దస్సేత్వా వఞ్చనం. మిత్తానం విహింసనం మేత్తిభేదో మిత్తదుబ్భనం. దళ్హమచ్ఛరితా థద్ధమచ్ఛరియం. అత్తని విజ్జమానం నిహీనతం, సదిసతం వా అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞనం. పరేసం సమ్పత్తియా అసహనం ఖీయనం. అత్తసమ్పత్తియా నిగూహనవసేన, పరేహి సాధారణభావాసహనవసేన చ వివిధా ఇచ్ఛా రుచి ఏతస్సాతి వివిచ్ఛా. కదరియతాయ ముదుకం మచ్ఛరియం. యత్థ కత్థచీతి సకసన్తకే, పరసన్తకే, హీనాతికే చాతి యత్థ కత్థచి ఆరమ్మణే. లుబ్భనం ఆరమ్మణస్స గహణం అభిగిజ్ఝనం. మజ్జనం సేయ్యాదివసేన మదనం సమ్పగ్గహో. ముయ్హనం ఆరమ్మణస్స అనవబోధో. ఏతేసూతి ఏతేసు యథావుత్తేసు కోధాదీసు సత్తసన్తానస్స కిలిస్సనతో విబాధనతో, ఉపతాపనతో చ కిలేససఞ్ఞితేసు పాపధమ్మేసు. యుత్తా పయుత్తా సమ్పయుత్తా అవిరహితా.

ఏత్థ చాయం బ్రహ్మా మహాసత్తేన ఆమగన్ధే సుపుట్ఠో అత్తనో యథాఉపట్ఠితే పాపధమ్మే చుద్దసహి పదేహి విభజిత్వా కథేసి, తే పన తాదిసం పవత్తివిసేసం ఉపాదాయ వుత్తాపి కేచి పున వుత్తా, ఆమగన్ధసుత్తే (సు. ని. ౨౪౨) పన వుత్తాపి కేచి ఇధ సబ్బసో న వుత్తా, ఏవం సన్తేపి లక్ఖణహారనయేన, తదేకట్ఠతాయ వా తేసం పేత్థ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తేనాహ ‘‘ఇదం పన సుత్త’’న్తిఆది. తత్థ ఆమగన్ధసుత్తేన దీపేత్వాతి ఇధ సరూపతో అవుత్తే ఆమగన్ధేపి వుత్తేహి ఏకలక్ఖణతాదినా ఆమగన్ధసుత్తేన పకాసేత్వా కథేతబ్బం తత్థ నేసం సరూపతో కథితత్తా. ఆమగన్ధసుత్తమ్పి ఇమినా దీపేతబ్బం ఇధ వుత్తానమ్పి కేసఞ్చి ఆమగన్ధానం తత్థ అవుత్తభావతో. యస్మా ఆమగన్ధసుత్తే వుత్తాపి ఆమగన్ధా అత్థతో ఇధ సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛన్తి, తస్మా ఇధ వుత్తే పరిహరణవసేన దస్సేన్తేన యస్మా చేత్థ కేచి అభిధమ్మనయేన అకిలేససభావాపి సత్తసన్తానస్స విబాధనట్ఠేన ‘‘కిలేసా’’తి వత్తబ్బతం అరహన్తి, తస్మా ‘‘చుద్దససు కిలేసేసూ’’తి వుత్తం.

నిమ్మాదం మిలాపనం ఖేపనన్తి ఆహ ‘‘నిమ్మాదేతబ్బా పహాతబ్బా’’తి. బుద్ధతన్తీతి బుద్ధభావీనం పవేణీ, బుద్ధభావినోపి ‘‘బుద్ధా’’తి వుచ్చన్తి యథా ‘‘అగమా రాజగహం బుద్ధో’’తి. మహాపురిసస్స దళ్హీకమ్మం కత్వాతి మహాపురిసస్స ‘‘పబ్బజిస్సామహ’’న్తి పవత్తచిత్తుప్పాదస్స దళ్హీకమ్మం కత్వా.

రేణురాజఆమన్తనావణ్ణనా

౩౨౧. మమ మనం హరిత్వాతి మమ చిత్తం అపనేత్వా తస్స వసేన అవత్తిత్వా.

ఏకీభావం ఉపగన్త్వా వుత్థస్సాతి కాయవివేకపరిబ్రూహనేన ఏకీభావం ఉపగన్త్వా తపోకమ్మవసేన వుత్థస్స. కుసపత్తేహి పరిత్థతోతి బరిహిసేహి వేదియా సమన్తతో సన్థరితో. అకాచోతి వణో వణసదిసఖణ్డిచ్చవిరహితో. తేనాహ ‘‘అకక్కసో’’తి.

ఛఖత్తియఆమన్తనావణ్ణనా

౩౨౨. సిక్ఖేయ్యామాతి సిక్ఖాపేయ్యామ, సిక్ఖాపనఞ్చేత్థ అత్థిభావాపాదనన్తి ఆహ ‘‘ఉపలాపేయ్యామా’’తి.

౩౨౩. యస్స వీరియారమ్భస్స, ఖన్తిబలస్స చ అభావేన పబ్బజితానం సమణధమ్మో పరిపుణ్ణో, పరిసుద్ధో చ న హోతి, తేసు వీరియారమ్భఖన్తిబలేసు తే తే నియోజేతుం ‘‘ఆరమ్భవ్హో’’తిఆది వుత్తం.

కరుణాఝానమగ్గోతి కరుణాఝానసఙ్ఖాతో మగ్గో. ఉజుమగ్గోతి బ్రహ్మలోకగమనే ఉజుభూతో మగ్గో. అనుత్తరోతి సేట్ఠో బ్రహ్మవిహారసభావతో. తేనాహ ‘‘ఉత్తమమగ్గో నామా’’తి. సబ్భి రక్ఖితో సాధూహి యథా పరిహాని న హోతి, ఏవం పటిపక్ఖదూరీకరణేన రక్ఖితో గోపితో. ‘‘సద్ధమ్మో సబ్భి వక్ఖితో’’తి కేచి పఠన్తి, తేసం సపరహితసాధనేన సాధూహి బుద్ధాదీహి కథితో పవేదితోతి అత్థో.

తఙ్ఖణవిద్ధంసనధమ్మన్తి యస్మిం ఖణే విరోధిధమ్మసమాయోగో, తస్మింయేవ ఖణే వినస్సనసభావం, యో వా సో గమనస్సాదానం దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియేన పటిముఖం ధావన్తానం సిరసి, పాదే చ బద్ధఖురధారాసమాగమనతోపి సీఘతరతాయ అతిఇత్తరో పవత్తిక్ఖణో, తేనేవ వినస్సనసభావం. తస్స జీవితస్స. గతిన్తి నిట్ఠం. మన్తాయన్తి మన్తేయ్యన్తి వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘మన్తేతబ్బ’’న్తి. కరణత్థే వా భుమ్మన్తి ‘‘మన్తాయ’’న్తి ఇదం భుమ్మం కరణత్థే దట్ఠబ్బం యథా ‘‘ఞాతాయ’’న్తి. సబ్బపలిబోధేతి సబ్బేపి కుసలకిరియాయ విబన్ధే ఉపరోధే.

బ్రాహ్మణమహాసాలాదీనం ఆమన్తనావణ్ణనా

౩౨౪. అప్పేసక్ఖాతి అప్పానుభావాతి ఆహ ‘‘పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయా’’తిఆది.

చక్కవత్తి రాజా వియ సమ్భావితో.

మహాగోవిన్దపబ్బజ్జావణ్ణనా

౩౨౮. సమాపత్తీనం ఆజాననం నామ అత్తపచ్చక్ఖతా, సచ్ఛికిరియాతి ఆహ ‘‘న సక్ఖింసు నిబ్బత్తేతు’’న్తి.

౩౨౯. ఇమినాతి ‘‘సరామహ’’న్తి ఇమినా పదేన. ‘‘సరామహ’’న్తి హి వదన్తేన భగవతో మహాబ్రహ్మునా కథితం ‘‘తథేవ త’’న్తి భగవతా పటిఞ్ఞాతమేవ జాతన్తి. న వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ చతుసచ్చకమ్మట్ఠానకథాయ అభావతో. అసతి పన వట్టే నిబ్బిదాయ విరాగానం అసమ్భవో ఏవాతి ఆహ ‘‘న విరాగాయా’’తిఆది. ఏకన్తమేవ వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ అనేకాకారవోకారవట్టే ఆదీనవవిభావనతో.

‘‘నిబ్బిదాయా’’తి ఇమినా పదేన విపస్సనా వుత్తా. ఏస నయో సేసేసుపి. వవత్థానకథాతి విపస్సనామగ్గనిబ్బానానం తంతంపదేహి వవత్థపేత్వా కథా. అయమేత్థ నిప్పరియాయకథాతి ఆహ ‘‘పరియాయేన పనా’’తిఆది.

౩౩౦. పరిపూరేతున్తి భావనాపారిపూరివసేన పరిపుణ్ణే కాతుం, నిబ్బత్తేతున్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియచిణ్ణకులపుత్తానన్తి చిణ్ణమగ్గబ్రహ్మచరియానం కులపుత్తానన్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేసి.

అభినన్దనం నామ సమ్పటిచ్ఛనం ‘‘అభినన్దన్తి ఆగత’’న్తిఆదీసు వియ, తఞ్చేత్థ అత్థతో చిత్తస్స అత్తమనతాతి ఆహ ‘‘చిత్తేన సమ్పటిచ్ఛన్తో అభినన్దిత్వా’’తి. ‘‘సాధు సాధూ’’తి వాచాయ సమ్పహంసనా అనుమోదనాతి ఆహ ‘‘వాచాయ సమ్పహంసమానో అనుమోదిత్వా’’తి.

మహాగోవిన్దసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.