౪. మహాసుదస్సనసుత్తవణ్ణనా
కుసావతీరాజధానీవణ్ణనా
౨౪౨. సోవణ్ణమయాతి సువణ్ణమయా. అయం పాకారోతి సబ్బరతనమయో పాకారో. తయో తయోతి అన్తో చ తయో, బహి చ తయోతి తయో తయో.
ఏసికత్థమ్భో ఇన్దఖీలో నగరసోభనో అలఙ్కారత్థమ్భో. అఙ్గీయతి ఞాయతి పుథులభావో ఏతేనాతి అఙ్గం, పరిక్ఖేపో. తిపోరిసం అఙ్గం ఏతిస్సాతి తిపోరిసఙ్గా. తేనాహ ‘‘తేనా’’తిఆది. తేన పఞ్చహత్థప్పమాణేన తిపోరిసేన. పణ్ణఫలేసుపీతి సబ్బరతనమయానం తాలానం పణ్ణఫలేసుపి. ఏసేవ నయోతి ‘‘పణ్ణేసు ఏకం పత్తకం సోవణ్ణమయం, ఏకం రూపియమయం. ఫలేసుపి ఏకో లేఖాభావో సోవణ్ణమయో, ఏకో రూపియమయో’’తిఆదికో అయమత్థో అతిదిట్ఠో. పాకారన్తరేతి ద్విన్నం ద్విన్నం పాకారానం అన్తరే. ఏకేకా హుత్వా ఠితా తాలపన్తి.
ఛేకోతి పటు సువిసదో, సో చస్స పటుభావో మనోసారోతి ఆహ ‘‘సున్దరో’’తి. రఞ్జేతున్తి రాగం ఉప్పాదేతుం. ఖమతేవాతి రోచతేవ. న బీభచ్ఛేతీతి న తజ్జేతి, సోతసుఖభావతో పియాయితబ్బో చ హోతి. కుమ్భథుణదద్దరికాది ఏకతలం తూరియం. ఉభయతలం పాకటమేవ. సబ్బతో పరియోనద్ధం చతురస్సఅమ్బణకం, పణవాది చ. వంసాదీతి ఆది-సద్దేన సఙ్ఖాదికం సఙ్గణ్హాతి. సుముచ్ఛితస్సాతి సుట్ఠు పరియత్తస్స. పమాణేతి నాతిదళ్హనాతిసిథిలతాసఙ్ఖాతే మజ్ఝిమే ముచ్ఛనప్పమాణే. హత్థం వా పాదం వా చాలేత్వాతి హత్థలయపాదలయే సజ్జేత్వా. నచ్చన్తాతి సాఖానచ్చం నచ్చన్తా.
చక్కరతనవణ్ణనా
౨౪౩. ఉపోసథం వుచ్చతి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం సబ్బదివసేసు గహట్ఠేహి రక్ఖితబ్బసీలం, సమాదానవసేన తం తస్స అత్థీతి ఉపోసథికో, తస్స ఉపోసథికస్స. తేనాహ ‘‘సమాదిన్నఉపోసథఙ్గస్సా’’తి. తదాతి తస్మిం కాలే. కస్మిం పన కాలేతి? యస్మిం కాలే చక్కవత్తిభావసంవత్తనియదానసీలాదిపుఞ్ఞసమ్భారసముదాగమసమ్పన్నో పూరితచక్కవత్తివత్తో కాలదీపదేసవిసేసపచ్చాజాతియా చేవ కులరూపభోగాధిపతేయ్యాదిగుణవిసేససమ్పత్తియా చ తదనురూపే అత్తభావే ఠితో హోతి, తస్మిం కాలే. తాదిసే హి కాలే చక్కవత్తిభావీ పురిసవిసేసో యథావుత్తగుణసమన్నాగతో రాజా ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో విసుద్ధసీలో అనుపోసథం సతసహస్సవిస్సజ్జనాదినా సమ్మాపటిపత్తిం పటిపజ్జతి, న యదా చక్కరతనం ఉప్పజ్జతి, తదా ఏవ. ఇమే చ విసేసా సబ్బచక్కవత్తీనం సాధారణవసేన వుత్తా. తేనాహ ‘‘పాతోవ…పే… ధమ్మతా’’తి. బోధిసత్తానం పన చక్కవత్తిభావావహగుణాపి చక్కవత్తిగుణాపి సాతిసయావ హోన్తి.
వుత్తప్పకారపుఞ్ఞకమ్మపచ్చయన్తి చక్కవత్తిభావావహదానదమసంయమాదిపుఞ్ఞకమ్మహేతుకం. నీలమణిసఙ్ఘాతసదిసన్తి ఇన్దనీలమణిసఞ్చయసమానం. దిబ్బానుభావయుత్తత్తాతి దస్సనేయ్యతా, మనుఞ్ఞఘోసతా, ఆకాసగామితా, ఓభాసవిస్సజ్జనా, అప్పటిఘాతతా, రఞ్ఞో ఇచ్ఛితత్థనిప్ఫత్తికారణతాతి ఏవమాదీహి దిబ్బసదిసేహి ఆనుభావేహి సమన్నాగతత్తా, ఏతేన దిబ్బం వియాతి దిబ్బన్తి దస్సేతి. న హి తం దేవలోకపరియాపన్నం. సహస్సం అరా ఏతస్సాతి వా సహస్సారం. సబ్బేహి ఆకారేహీతి సబ్బేహి సున్దరేహి పరిపుణ్ణావయవే లక్ఖణసమ్పన్నే చక్కే ఇచ్ఛితబ్బేహి ఆకారేహి. పరిపూరన్తి పరిపుణ్ణం, సా చస్సా పారిపూరిం ఇదానేవ విత్థారేస్సతి.
పనాళీతి ఛిద్దం. సుద్ధసినిద్ధదన్తపన్తియా నిబ్బివరాయాతి అధిప్పాయో. తస్సా పన పనాళియా సమన్తతో పస్సస్స రజతమయత్తా సారరజతమయా వుత్తా. యస్మా చస్స చక్కస్స రథచక్కస్స వియ అన్తోభావో నామ నత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉభోసుపి బాహిరన్తేసూ’’తి. కతపరిక్ఖేపా హోతి పనాళీతి యోజనా. నాభిపనాళిపరిక్ఖేపపట్టేసూతి నాభిపరిక్ఖేపపట్టే చేవ నాభియా పనాళిపరిక్ఖేపపట్టే చ.
తేసన్తి అరానం. ఘటకా నామ అలఙ్కారభూతా ఖుద్దకపుణ్ణఘటా. తథా మణికా నామ ముత్తావళికా. పరిచ్ఛేదలేఖా తస్స తస్స పరిచ్ఛేదదస్సనవసేన ఠితా పరిచ్ఛిన్నలేఖా. ఆది-సద్దేన మాలాకమ్మాదిం సఙ్గణ్హాతి. సువిభత్తానేవాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంకిణ్ణత్తా సుట్ఠు విభత్తాని.
‘‘సురత్తా’’తిఆదీసు సురత్తగ్గహణేన మహానామవణ్ణతం పటిక్ఖిపతి, సుద్ధగ్గహణేన సంఙ్కిలిట్ఠతం, సినిద్ధగ్గహణేన లూఖతం. కామం తస్స చక్కరతనస్స నేమిమణ్డలం అసన్ధికమేవ నిబ్బత్తం, సబ్బత్థకమేవ పన కేవలం పవాళవణ్ణేన చ సోభతీతి పకతిచక్కస్స సన్ధియుత్తట్ఠానే సురత్తసువణ్ణపట్టాదిమయాహి వట్టపరిచ్ఛేదలేఖాహి పఞ్ఞాయమానాహి ససన్ధికా వియ దిస్సన్తీతి ఆహ ‘‘సన్ధీసు పనస్సా’’తిఆది.
నేమిమణ్డలపిట్ఠియన్తి నేమిమణ్డలస్స పిట్ఠిపదేసే. ఆకాసచారిభావతో హిస్స తత్థ వాతగ్గాహీ పవాళదణ్డో హోతి. దసన్నం దసన్నం అరానం అన్తరేతి దసన్నం దసన్నం అరానం అన్తరే సమీపే పదేసే. ఛిద్దమణ్డలఖచితోతి మణ్డలసణ్ఠానఛిద్దవిచిత్తో. సుకుసలసమన్నాహతస్సాతి సుట్ఠు కుసలేన సిప్పినా పహతస్స, వాదితస్సాతి అత్థో. వగ్గూతి మనోరమో. రజనీయోతి సుణన్తానం రాగుప్పాదకో. కమనీయోతి కన్తో. సమోసరితకుసుమదామాతి ఓలమ్బితసుగన్ధకుసుమదామా. నేమిపరిక్ఖేపస్సాతి నేమిపరియన్తపరిక్ఖేపస్స. నాభిపనాళియా ద్విన్నం పస్సానం వసేన ‘‘ద్విన్నమ్పి నాభిపనాళీన’’న్తి వుత్తం. ఏకా ఏవ హి సా పనాళి. యేహీతి యేహి ద్వీహి ముఖేహి. పున యేహీతి యేహి ముత్తకలాపేహి.
ఓధాపయమానన్తి సోతుం అవహితాని కురుమానం.
చన్దో పురతో చక్కరతనం పచ్ఛాతి ఏవం పుబ్బాపరియేన పుబ్బాపరభావేన.
అన్తేపురస్సాతి అనురాధపురే రఞ్ఞో అన్తేపురస్స. ఉత్తరసీహపఞ్జరసదిసేతి తదా రఞ్ఞో పాసాదే తాదిసస్స ఉత్తరదిసాయ సీహపఞ్జరస్స లబ్భమానత్తా వుత్తం. సుఖేన సక్కాతి కిఞ్చి అనారుహిత్వా, సరీరఞ్చ అనుల్లఙ్ఘిత్వా యథాఠితేనేవ హత్థేన పుప్ఫముట్ఠియో ఖిపిత్వా సుఖేన సక్కా హోతి పూజేతుం.
నానావిరాగరతనప్పభాసముజ్జలన్తి నానావిధవిచిత్తవణ్ణరతనోభాసపభస్సరం. ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తేతి ఆగన్త్వా ఠితట్ఠానతో ఉపరి ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తే.
౨౪౪. రాజాయుత్తాతి రఞ్ఞో కిచ్చే ఆయుత్తకపురిసా.
సినేరుం వామపస్సేన కత్వా తస్స ధురతరం గచ్ఛన్తో ‘‘వామపస్సేన సినేరుం పహాయా’’తి వుత్తం.
వినిబ్బేధేనాతి తిరియం వినివిజ్ఝనవసేన. సన్నివేసక్ఖమోతి ఖన్ధావారసన్నివేసయోగ్యో. సులభాహారుపకరణోతి సుఖేనేవ లద్ధబ్బధఞ్ఞగోరసదారుతిణాదిభోజనసాధనో.
పరచక్కన్తి పరస్స రఞ్ఞో సేనా, ఆణా వా.
ఆగమననన్దనోతి ఆగమనేన నన్దిజననో. గమనేన సోచేతీతి గమనసోచనో. ఉపకప్పేథాతి ఉపరూపరి కప్పేథ, సంవిదహథ ఉపనేథాతి అత్థో. ఉపపరిక్ఖిత్వాతి హేతుతోపి సభావతోపి ఫలతోపి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాదిఆదీనవతోపి వీమంసిత్వా. విభావేన్తి పఞ్ఞాయ అత్థం విభూతం కరోన్తీతి విభావినో, పఞ్ఞవన్తో. అనుయన్తాతి అనువత్తకా, అనువత్తకభావేనేవ, పన రఞ్ఞో చ మహానుభావేన తే జిగుచ్ఛనవసేన పాపతో అనోరమన్తాపి ఏకచ్చే ఓత్తప్పవసేన ఓరమన్తీతి వేదితబ్బం.
ఓగచ్ఛమానన్తి ఓసీదన్తం. యోజనమత్తన్తి విత్థారతో యోజనమత్తం పదేసం. గమ్భీరభావేన పన యథా భూమి దిస్సతి, ఏవం ఓగచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘మహాసముద్దతల’’న్తిఆది. అన్తే చక్కరతనం ఉదకేన సేనాయ అనజ్ఝోత్థరణత్థం. పురత్థిమో మహాసముద్దో పరియన్తో ఏతస్సాతి పురత్థిమమహాసముద్దపరియన్తో, తం పురత్థిమమహాసముద్దపరియన్తం, పురత్థిమమహాసముద్దం పరియన్తం కత్వాతి అత్థో.
చాతురన్తాయాతి చతుసముద్దన్తాయ, పురత్థిమదిసాదిచతుకోట్ఠాసన్తాయ వా. సోభయమానం వియాతి వియ-సద్దో నిపాతమత్తం. అత్తనో అచ్ఛరియగుణేహి సోభన్తమేవ హి తం తిట్ఠతి. పాళియమ్పి హి ‘‘ఉపసోభయమానం’’ త్వేవ వుత్తం.
హత్థిరతనవణ్ణనా
౨౪౬. హరిచన్దనాదీహీతి ఆది-సద్దేన చతుజ్జాతియగన్ధాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఆగమనం చిన్తేథాతి వదన్తి చక్కవత్తివత్తస్స పూరితతాయ పరిచితత్తా. కాళతిలకాదీనం అభావేన విసుద్ధసేతసరీరో. సత్తపతిట్ఠోతి భూమిఫుసనకేహి వాలధి, వరఙ్గం, హత్థోతి ఇమేహి చ తీహి, చతూహి పాదేహి చాతి సత్తహి అవయవేహి పతిట్ఠితత్తా సత్తపతిట్ఠో. సబ్బకనిట్ఠోతి సబ్బేహి ఛద్దన్తకులహత్థీహి హీనో. ఉపోసథకులా సబ్బజేట్ఠోతి ఉపోసథకులతో ఆగచ్ఛన్తో తత్థ సబ్బప్పధానో ఆగచ్ఛతీతి యోజనా. వుత్తనయేనాతి ‘‘మహాదానం దత్వా’’తిఆదినా వుత్తేన నయేన. చక్కవత్తీనం, చక్కవత్తిపుత్తానఞ్చ చక్కవత్తిం ఉద్దిస్స చిన్తయన్తానం ఆగచ్ఛతి. అపనేత్వాతి అత్తనో ఆనుభావేన అపనేత్వా. గన్ధమేవ హి తస్స ఇతరే హత్థీ న సహన్తి.
ఘరధేనువచ్ఛకో వియాతి ఘరే పరిచితధేనుయా తత్థేవ జాతసంవద్ధవచ్ఛకో వియ. సకలపథవిన్తి సకలం జమ్బుదీపసఞ్ఞితం పథవిం.
అస్సరతనవణ్ణనా
౨౪౭. సిన్ధవకులతోతి సిన్ధవస్సాజానీయకులతో.
మణిరతనవణ్ణనా
౨౪౮. సకటనాభిసమపరిణాహన్తి పరిణాహతో మహాసకటస్స నాభియా సమప్పమాణం. ఉభోసు అన్తేసూతి హేట్ఠా, ఉపరి చాతి ద్వీసు అన్తేసు. కణ్ణికపరియన్తతోతి ద్విన్నం కఞ్చనపదుమానం కణ్ణికాయ పరియన్తతో. ముత్తాజాలకే ఠపేత్వాతి సువిసుద్ధే ముత్తమయే జాలకే పతిట్ఠాపేత్వా. అరుణుగ్గమనవేలా వియాతి అరుణుగ్గమనసీసేన సూరియఉదయక్ఖణం ఉపలక్ఖేతి.
ఇత్థిరతనవణ్ణనా
౨౪౯. ‘‘ఇత్థిరతనం పాతుభవతీ’’తి వత్వా కుతస్సా పాతుభావోతి దస్సేతుం ‘‘మద్దరాజకులతో’’తిఆది వుత్తం. మద్దరట్ఠం కిర జమ్బుదీపే అభిరూపానం ఇత్థీనం ఉప్పత్తిట్ఠానం. తథా హి ‘‘సిఞ్చయమహారాజస్స దేవీ, వేస్సన్తరమహారాజస్స దేవీ, భద్దకాపిలానీ’’తి ఏవమాది ఇత్థిరతనం మద్దరట్ఠే ఏవ ఉప్పన్నం. పుఞ్ఞానుభావేనాతి చక్కవత్తిరఞ్ఞో పుఞ్ఞతేజేన.
సణ్ఠానపారిపూరియాతి హత్థపాదాదిసరీరావయవానం సుసణ్ఠితాయ. అవయవపారిపూరియా హి సముదాయపారిపూరిసిద్ధి. రూపన్తి సరీరం ‘‘రూపం త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦౬) వియ. దస్సనీయాతి సురూపభావేన పస్సితబ్బయుత్తా. తేనాహ ‘‘దిస్సమానావా’’తిఆది. సోమనస్సవసేన చిత్తం పసాదేతి యోనిసో చిన్తేన్తానం కమ్మఫలసద్ధాయ వసేన. పసాదావహత్తాతి కారణవచనేన యథా పాసాదికతాయ వణ్ణపోక్ఖరతాసిద్ధి వుత్తా, ఏవం దస్సనీయతాయ పాసాదికతాసిద్ధి, అభిరూపతాయ చ దస్సనీయతాసిద్ధి వత్తబ్బాతి నయం దస్సేతి. పటిలోమతో వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ పాసాదికతాసిద్ధి, పాసాదికతాయ దస్సనీయతాసిద్ధి, దస్సనీయతాయ అభిరూపతాసిద్ధి యోజేతబ్బా. ఏవం సరీరసమ్పత్తివసేన అభిరూపతాదికే దస్సేత్వా ఇదాని సరీరే దోసాభావవసేనపి తే దస్సేతుం ‘‘అభిరూపా వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథా పమాణయుత్తా, ఏవం ఆరోహపరిణాహయోగతో చ పాసాదికా నాతిదీఘతాదయో, ఏవం మనుస్సానం దిబ్బరూపతాసమ్పత్తిపీతి ‘‘అప్పత్తా దిబ్బవణ్ణ’’న్తి వుత్తం.
ఆరోహసమ్పత్తి వుత్తా ఉబ్బేధేన పాసాదికభావతో. పరిణాహసమ్పత్తి వుత్తా కిసథూలదోసాభావతో. వణ్ణసమ్పత్తి వుత్తా వివణ్ణతాభావతో. కాయవిపత్తియాతి సరీరదోసస్స. సతవారవిహతస్సాతి సత్తక్ఖత్తుం విహతస్స, ‘‘సతవారవిహతస్సా’’తి చ ఇదం కప్పాసపిచువసేన వుత్తం, తూలపిచునో పన విహననమేవ నత్థి. కుఙ్కుమతగరతురుక్ఖయవనపుప్ఫాని చతుజ్జాతి. ‘‘తమాలతగరతురుక్ఖయవనపుప్ఫానీ’’తి అపరే.
అగ్గిదడ్ఢా వియాతి ఆసనగతేన అగ్గినా దడ్ఢా వియ. పఠమమేవాతి రాజానం దిస్వాపి కిచ్చన్తరప్పసుతా అహుత్వా కిచ్చన్తరతో పఠమమేవ, దస్సనసమకాలం ఏవాతి అత్థో. రఞ్ఞో నిసజ్జాయ పచ్ఛా నిపాతనం నిసీదనం సీలం ఏతిస్సాతి పచ్ఛానిపాతినీ. తం తం అత్తనా రఞ్ఞో కాతబ్బకిచ్చం ‘‘కిం కరోమీ’’తి పుచ్ఛితబ్బతాయ కిం కరణం పటిసావేతీతి కింకారపటిస్సావినీ.
మాతుగామో నామ యేభుయ్యేన సఠజాతికో, ఇత్థిరతనస్స పన తం నత్థీతి దస్సేతుం ‘‘స్వాస్సా’’తిఆది వుత్తం.
గుణాతి రూపగుణా చేవ ఆచారగుణా చ. పురిమకమ్మానుభావేనాతి కతస్స పురిమకమ్మస్సానుభావేన ఇత్థిరతనస్స తబ్భావసంవత్తనియస్స పురిమకమ్మస్స ఆనుభావేన. చక్కవత్తినోపి పరివారసమ్పత్తిసంవత్తనియం పుఞ్ఞకమ్మం తాదిసస్స ఫలవిసేసస్స ఉపనిస్సయో హోతియేవ. తేనాహ ‘‘చక్కవత్తినో పుఞ్ఞం ఉపనిస్సాయా’’తి, ఏతేన సేసేసుపి సవిఞ్ఞాణకరతనేసు అత్తనో కమ్మవసేన నిబ్బత్తేసుపి తేసం తేసం విసేసానం తదుపనిస్సయతా విభావితా ఏవాతి దట్ఠబ్బా. పుబ్బే ఏకదేసవసేన లబ్భమానా పారిపూరీ రఞ్ఞో చక్కవత్తిభావూపగమనతో పట్ఠాయ సబ్బాకారపరిపూరా జాతా.
గహపతిరతనవణ్ణనా
౨౫౦. పకతియా వాతి సభావేనేవ చక్కరతనపాతుభావతో పుబ్బేపి. యాదిసం రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పుఞ్ఞబలం నిస్సాయ యథావుత్తా చక్కరతనానుభావనిబ్బత్తి, తాదిసం ఏతస్స పుఞ్ఞబలం నిస్సాయ గహపతిరతనస్స కమ్మవిపాకజం దిబ్బచక్ఖుం నిబ్బత్తేతీతి ఆహ ‘‘చక్కరతనానుభావసహిత’’న్తి. కారణస్స హి ఏకసన్తతిపతితతాయ, ఫలస్స చ సమానకాలికతాయ తథావచనం.
పరిణాయకరతనవణ్ణనా
౨౫౧. ‘‘అయం ధమ్మో, అయం అధమ్మో’’తిఆదినా కమ్మస్సకతావబోధనసఙ్ఖాతస్స పణ్డితభావస్స అత్థితాయ పణ్డితో. బాహుసచ్చబ్యత్తియా బ్యత్తో. సభావసిద్ధాయ మేధాసఙ్ఖాతాయ పకతిపఞ్ఞాయ అత్థితాయ మేధావీ. అత్తనో యాథావబుద్ధమత్థం పరేసం విభావేతుం పకాసేతుం సమత్థతాయ విభావీ. వవత్థపేతున్తి నిచ్ఛితుం.
చతుఇద్ధిసమన్నాగతవణ్ణనా
౨౫౨. విపచ్చనం విపాకో, విపాకో ఏవ వేపాకో యథా ‘‘వికతమేవ వేకత’’న్తి. సమం నాతిసీతనాచ్చుణ్హతాయ అవిసమం భుత్తస్స వేపాకో ఏతిస్సా అత్థీతి సమవేపాకినీ, తాయ సమవేపాకినియా.
ధమ్మపాసాదపోక్ఖరణివణ్ణనా
౨౫౩. జనరాసిం కారేత్వా తేన జనరాసినా ఖణిత్వా న మాపేసి. కిఞ్చరహీతి ఆహ ‘‘రఞ్ఞో పనా’’తిఆది. తత్థ కారణం పరతో ఆగమిస్సతి. ఏకాయ వేదికాయ పరిక్ఖిత్తా పోక్ఖరణియో. పరివేణపరిచ్ఛేదపరియన్తేతి ఏత్థ పరివేణం నామ సమన్తతో వివటఙ్గణభూతం పోక్ఖరణియా తీరం, తస్స పరిచ్ఛేదభూతే పరియన్తే ఏకాయ వేదికాయ పరిక్ఖిత్తా పోక్ఖరణియో. ఏతదహోసీతి ఏతం ‘‘యంనూనాహం ఇమాసు పోక్ఖరణీసూ’’తిఆదికం అహోసీతి. సబ్బోతుకన్తి సబ్బేసు ఉతూసు పుప్ఫనకం. నానావణ్ణఉప్పలబీజాదీనీతి రత్తనీలాదినానావణ్ణపుప్ఫేన పుప్ఫనకఉప్పలబీజాదీని. జలజథలజమాలన్తి జలజథలజపుప్ఫమాలం.
౨౫౪. పరిచారవసేనాతి తఙ్ఖణికపరిచారవసేన, ఇదఞ్చ పఠమం పట్ఠపితనియామేనేవ వుత్తం, పచ్ఛా పన యానసయనాదీని వియ ఇత్థియోపి అత్థికానం పరిచ్చత్తా ఏవ. తేనాహ ‘‘ఇత్థీహిపీ’’తిఆది. పరిచ్చాగవసేనాతి నిరపేక్ఖపరిచ్చాగవసేన. దీయతీతి దానం, దేయ్యవత్థు. తం అగ్గీయతి నిస్సజ్జీయతి ఏత్థాతి దానగ్గం, పరివేసనట్ఠానం. తాదిసాని అత్థీతి యాదిసాని రఞ్ఞో దానగ్గే ఖోమసుఖుమాదీని వత్థాని, తాదిసాని యేసం అత్తనో సన్తకాని సన్తి. ఓహాయాతి పహాయ తత్థేవ ఠపేత్వా. అత్థో అత్థి యేసం తేతి అత్థికా. ఏవం అనత్థికాపి దట్ఠబ్బా.
౨౫౫. కలహసద్దోపీతి పి-సద్దేన దానాధిప్పాయేన గేహతో నీహతం పున గేహం పవేసేతుం న యుత్తన్తి ఇమమత్థం సముచ్చేతి. తేనాహ ‘‘న ఖో ఏతం అమ్హాకం పతిరూప’’న్తిఆది (దీ. ని. ౨.౨౫౫).
౨౫౭. ఉణ్హీసమత్థకేతి సిఖాపరియన్తమత్థకే. పరిచ్ఛేదమత్థకేతి పాసాదఙ్గణపరిచ్ఛేదస్స మత్థకే.
౨౫౮. హరతీతి అతివియ పభస్సరభావేన చక్ఖూని పటిహరన్తం దుద్దిక్ఖతాయ దిట్ఠియో హరతి అపనేన్తం వియ హోతి. తం పన హరణం నేసం పరిప్ఫన్దనేనాతి ఆహ ‘‘ఫన్దాపేతీ’’తి.
పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఝానసమ్పత్తివణ్ణనా
౨౬౦. మహతియా ఇద్ధియాతి మహన్తేన ఇచ్ఛితత్థసమిజ్ఝనేన. తేసంయేవ ఇచ్ఛితిచ్ఛితత్థానం. ‘‘అనుభవితబ్బాన’’న్తి ఇమినా ఆనుభావ-సద్దస్స కమ్మసాధనతం దస్సేతి. పుబ్బే సమ్పన్నం కత్వా దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగస్స కతభావం దస్సేన్తో ‘‘సమ్పత్తిపరిచ్చాగస్సా’’తి ఆహ. అత్తానం దమేతి ఏతేనాతి దమో.
బోధిసత్తపుబ్బయోగవణ్ణనా
అస్సాతి మహాసుదస్సనరఞ్ఞో. ఏకో థేరోతి అప్పఞ్ఞాతో నామగోత్తతో అఞ్ఞతరో పుథుజ్జనో థేరో. థేరం దిస్వాతి అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం దిస్వా. కట్ఠత్థరణన్తి కట్ఠమయం అత్థరణం, దారుఫలకన్తి అత్థో.
పరిభోగభాజనన్తి పానీయపరిభోజనీయాదిపరిభోగయోగ్యం భాజనం. ఆరకణ్టకన్తి సూచివిజ్ఝనకకణ్టకం. పిప్ఫలికన్తి ఖుద్దకసత్థకం. ఉదకతుమ్బకన్తి కుణ్డికం.
కూటాగారద్వారేయేవ నివత్తేసీతి కూటాగారం పవిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ తేసం మిచ్ఛావితక్కానం పవత్తియా ఓకాసం నాదాసి.
౨౬౧. కసిణమేవ పఞ్ఞాయతి మహాపురిసస్స తత్థ తత్థ కతాధికారత్తా, తేసఞ్చ పదేసానం సుపరికమ్మకతకసిణసదిసత్తా.
౨౬౨. చత్తారి ఝానానీతి చత్తారి కసిణజ్ఝానాని. కసిణజ్ఝానప్పమఞ్ఞానంయేవ వచనం తాసం తదా ఆదరగారవవసేన నిబ్బత్తితత్తా. మహాబోధిసత్తానఞ్హి అరూపజ్ఝానేసు ఆదరో నత్థి, అభిఞ్ఞాపదట్ఠానతం పన సన్ధాయ తానిపి నిబ్బత్తేన్తి, తస్మా మహాసత్తో తాపసపరిబ్బాజకకాలే యత్తకే లోకియగుణే నిబ్బత్తేతి, తే సబ్బేపి తదా నిబ్బత్తేసియేవ. తేనాహ ‘‘మహాపురిసో పనా’’తిఆది.
చతురాసీతినగరసహస్సాదివణ్ణనా
౨౬౩. అభిహరితబ్బభత్తన్తి ఉపనేతబ్బభత్తం.
౨౬౪. నిబద్ధవత్తన్తి పుబ్బే ఉపనిబద్ధం పాకవత్తం.
సుభద్దాదేవిఉపసఙ్కమనవణ్ణనా
౨౬౫. ఆవట్టేత్వాతి అతివిసిత్వా. యం యం రఞ్ఞో ఇచ్ఛితం దానూపకరణఞ్చేవ భోగూపకరణఞ్చ, తస్స తస్స తథేవ సమిద్ధభావం విత్థవతి.
౨౬౬. సచే పన రాజా జీవితే ఛన్దం జనేయ్య, ఇతో పరమ్పి చిరం కాలం తిట్ఠేయ్య మహిద్ధికో మహానుభావోతి ఏవం మహజ్ఝాసయా దేవీ భోగేసు, జీవితే చ రాజానం సాపేక్ఖం కాతుం వాయమి. తేన వుత్తం ‘‘మా హేవ ఖో రాజా’’తిఆది. తేనేవాహ ‘‘తస్స కాలఙ్కిరియం అనిచ్ఛమానా’’తిఆది. ఛన్దం జనేహీతి ఏత్థ ఛన్ద-సద్దో తణ్హాపరియాయోతి ఆహ ‘‘పేమం ఉప్పాదేహీ’’తి. అపేక్ఖతి ఆరమ్మణం ఏతాయ న విస్సజ్జేతీతి అపేక్ఖా, తణ్హా.
౨౬౭. గరహితాతి ఏత్థ కేహి గరహితా, కస్మా చ గరహితాతి అన్తోలీనం చోదనం విస్సజ్జేన్తో ‘‘బుద్ధేహీ’’తిఆదిమాహ, తేన విఞ్ఞుగరహితత్తా, దుగ్గతిసంవత్తనియతో చ సాపేక్ఖకాలకిరియా పరివజ్జేతబ్బాతి దస్సేతి.
౨౬౮. ఏకమన్తం గన్త్వాతి రఞ్ఞో చక్ఖుపథం విజహిత్వా.
బ్రహ్మలోకూపగమనవణ్ణనా
౨౬౯. సోణస్సాతి కోళివీసస్స సోణస్స. ఏకా భత్తపాతీతి ఏకం భత్తవడ్ఢితకం. తాదిసం భత్తన్తి తథారూపం గరుం మధురం సినిద్ధం భత్తం. భుత్తానన్తి భుత్తవన్తానం.
౨౭౧. దాసమనుస్సాతి దాసా చేవ ఆయుత్తకమనుస్సా చ.
ఇదాని యథావుత్తాయ రఞ్ఞో మహాసుదస్సనస్స భోగసమ్పత్తియా కమ్మసరిక్ఖతం ఉద్ధరన్తో ‘‘ఏతాని పనా’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౨౭౨. ఆదితో పట్ఠాయాతి సముదాగమనతో పట్ఠాయ. యత్థ తం పుఞ్ఞం ఆయూహితం, యతో సా సమ్పత్తి నిబ్బత్తా, తతో తతియత్తభావతో పభుతి. మహాసుదస్సనస్స జాతకదేసనా హి తదా సముదాగమనతో పట్ఠాయ భగవతా దేసితాతి. పంస్వాగారకీళం వియాతి యథా నామ దారకా పంసూహి వాపిగేహభోజనాదీని దస్సేన్తా యథారుచి కీళిత్వా గమనకాలే సబ్బం తం విధంసేన్తా గచ్ఛన్తి, ఏవమేవ భగవా మహాసుదస్సనకాలే అత్తనా అనుభూతం దిబ్బసమ్పత్తిసదిసం అచిన్తేయ్యానుభావసమ్పత్తిం విత్థారతో దస్సేత్వా పున అత్తనో దేసనం ఆదీనవనిస్సరణదస్సనవసేన వివట్టాభిముఖం విపరివత్తేన్తో ‘‘సబ్బా సా సమ్పత్తి అనిచ్చతాయ విపరిణతా విధంసితా’’తి దస్సేన్తో ‘‘పస్సానన్దా’’తిఆదిమాహ. విపరిణతాతి విపరిణామం సభావవిగమం గతా. తేనాహ ‘‘పకతివిజహనేనా’’తిఆది. పకతీతి సభావధమ్మానం ఉదయవయపరిచ్ఛిన్నో కక్ఖళఫుసనాదిసభావో, సో భఙ్గక్ఖణతో పట్ఠాయ జహితో, పరిచ్చజన్తో సబ్బసో నత్థేవ. తేనాహ ‘‘నిబ్బుతపదీపో వియ అపఞ్ఞత్తికభావం గతా’’తి.
ఏత్తావతాతి ఆదితో పట్ఠాయ పవత్తేన ఏత్తకేన దేసనామగ్గేన. అనేకాని వస్సకోటిసతసహస్సానియేవ ఉబ్బేధో ఏతిస్సాతి అనేకవస్సకోటిసతసహస్సుబ్బేధా. అనిచ్చలక్ఖణం ఆదాయాతి తం సమ్పత్తిగతం అనిచ్చలక్ఖణం దేసనాయ గహేత్వా విభావేత్వా. యథా నిస్సేణిముచ్చనే తాదిసం సతహత్థుబ్బేధం రుక్ఖం పకతిపురిసేన ఆరోహితుం న సక్కా, ఏవం అనిచ్చతావిభావనేన తస్సా సమ్పత్తియా అపేక్ఖానిస్సేణిముచ్చనే కేనచి ఆరోహితుం న సక్కాతి ఆహ ‘‘అనిచ్చలక్ఖణం ఆదాయ నిస్సేణిం ముఞ్చన్తో వియా’’తి. తేనేవాతి యథావుత్తకారణేనేవ, ఆదితో సాతిసయం కామేసు అస్సాదం దస్సేత్వాపి ఉపరి నేసం ‘‘పస్సానన్దా’’తిఆదినా ఆదీనవం, ఓకారం, సంకిలేసం, నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసఞ్చ విభావేత్వా దేసనాయ నిట్ఠాపితత్తా. పుబ్బేతి అతీతకాలే. వసభరాజాతి వసభనామకో సీహళమహారాజా.
ఉదకపుప్ఫుళాదయోతి ఆది-సద్దేన తిణగ్గే ఉస్సావబిన్దుఆదికే సఙ్గణ్హాతి.
మహాసుదస్సనస్స పనాతి పన-సద్దో విసేసత్థజోతనో, తేన మహాసుదస్సనమహారాజా ఝానాభిఞ్ఞాసమాపత్తియో నిబ్బత్తేసి, తదగ్గేన పరిసుద్ధే చ సమణభావే పతిట్ఠితో, యతో విధుయ ఏవ కామవితక్కాదిసమణభావసంకిలేసం సుఞ్ఞాగారం పావిసి, ఏవంభూతస్సాపి తస్స కాలం కిరియతో సత్తమే దివసే సబ్బా చక్కవత్తిసమ్పత్తి అన్తరహితా, న తతో పరం, అహో అచ్ఛరియమనుస్సో అనఞ్ఞసాధారణగుణవిసేసోతి ఇమం విసేసం దస్సేతి.
అనారుళ్హన్తి ‘‘రాజా కిర పుబ్బే గహపతికులే నిబ్బత్తీ’’తిఆదినా, (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౬౦) ‘‘పున థేరం ఆమన్తేసీ’’తిఆదినా (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౭౨) చ వుత్తమత్థం సన్ధాయాహ. సో హి ఇమస్మిం సుత్తే సఙ్గీతిం అనారుళ్హో, అఞ్ఞత్థ పన ఆగతో ఇమిస్సా దేసనాయ పిట్ఠివత్తకభావేన. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యం ఏవాతి.
మహాసుదస్సనసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.