౩. మహాపరినిబ్బానసుత్తవణ్ణనా
౧౩౧. పూజనీయభావతో, బుద్ధసమ్పదఞ్చ పహాయ పవత్తతా మహన్తఞ్చ తం పరినిబ్బానఞ్చాతి మహాపరినిబ్బానం; సవాసనప్పహానతో మహన్తం కిలేసక్ఖయం నిస్సాయ పవత్తం పరినిబ్బానన్తిపి మహాపరినిబ్బానం; మహతా కాలేన మహతా వా గుణరాసినా సాధితం పరినిబ్బానన్తిపి మహాపరినిబ్బానం; మహన్తభావాయ, ధాతూనం బహుభావాయ పరినిబ్బానన్తిపి మహాపరినిబ్బానం; మహతో లోకతో నిస్సటం పరినిబ్బానన్తిపి మహాపరినిబ్బానం; సబ్బలోకాసాధారణత్తా బుద్ధానం సీలాదిగుణేహి మహతో బుద్ధస్స భగవతో పరినిబ్బానన్తిపి మహాపరినిబ్బానం; మహతి సాసనే పతిట్ఠితే పరినిబ్బానన్తిపి మహాపరినిబ్బానన్తి బుద్ధస్స భగవతో పరినిబ్బానం వుచ్చతి, తప్పటిసంయుత్తం సుత్తం మహాపరినిబ్బానసుత్తం. గిజ్ఝా ఏత్థ వసన్తీతి గిజ్ఝం, గిజ్ఝం కూటం ఏతస్సాతి గిజ్ఝకూటో, గిజ్ఝం వియ వా గిజ్ఝం, కూటం, తం ఏతస్సాతి గిజ్ఝకూటో, పబ్బతో, తస్మిం గిజ్ఝకూటే. తేనాహ ‘‘గిజ్ఝా’’తిఆది. అభియాతుకామోతి ఏత్థ అభి-సద్దో అభిభవనత్థో, ‘‘అభివిజానాతూ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౪౪; ౩.౮౫; మ. ని. ౩.౨౫౬) వియాతి ఆహ ‘‘అభిభవనత్థాయ యాతుకామో’’తి. వజ్జిరాజానోతి ‘‘వజ్జేతబ్బా ఇమే’’తిఆదితో పవత్తం వచనం ఉపాదాయ ‘‘వజ్జీ’’తి లద్ధనామా రాజానో, వజ్జీరట్ఠస్స వా రాజానో వజ్జిరాజానో. వజ్జిరట్ఠస్స పన వజ్జిసమఞ్ఞా తన్నివాసిరాజకుమారవసేన వేదితబ్బా. రాజిద్ధియాతి రాజభావానుగతేన సభావేన. సో పన సభావో నేసం గణరాజూనం మిథో సామగ్గియా లోకే పాకటో, చిరట్ఠాయీ చ అహోసీతి ‘‘సమగ్గభావం కథేసీ’’తి వుత్తం. అను అను తంసమఙ్గినో భావేతి వడ్ఢేతీతి అనుభావో, అనుభావో ఏవ ఆనుభావో, పతాపో, సో పన నేసం పతాపో హత్థిఅస్సాదివాహనసమ్పత్తియా, తత్థ చ సుసిక్ఖితభావేన లోకే పాకటో జాతోతి ‘‘ఏతేన…పే… కథేసీ’’తి వుత్తం. తాళచ్ఛిగ్గలేనాతి కుఞ్చికాఛిద్దేన. అసనన్తి సరం. అతిపాతయిస్సన్తీతి అతిక్కామేన్తి. పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖన్తి పోఙ్ఖస్స అనుపోఙ్ఖం, పురిమసరస్స పోఙ్ఖపదానుగతపోఙ్ఖం ఇతరం సరం కత్వాతి అత్థో. అవిరాధితన్తి అవిరజ్ఝితం. ఉచ్ఛిన్దిస్సామీతి ఉమ్మూలనవసేన కులసన్తతిం ఛిన్దిస్సామి. అయనం వడ్ఢనం అయో, తప్పటిక్ఖేపేన అనయోతి ఆహ ‘‘అవడ్ఢియా ఏతం నామ’’న్తి. విక్ఖిపతీతి విదూరతో ఖిపతి, అపనేతీతి అత్థో.
గఙ్గాయన్తి గఙ్గాసమీపే. పట్టనగామన్తి సకటపట్టనగామం. ఆణాతి ఆణా వత్తతి. అడ్ఢయోజనన్తి చ తస్మిం పట్టనే అడ్ఢయోజనట్ఠానవాసినో సన్ధాయ వుత్తం. తత్రాతి తస్మిం పట్టనే. బలవాఘాతజాతోతి ఉప్పన్నబలవకోధో.
మేతి మయ్హం. గతేనాతి గమనేన.
రాజఅపరిహానియధమ్మవణ్ణనా
౧౩౪. సీతం వా ఉణ్హం వా నత్థి, తాయం వేలాయం పుఞ్ఞానుభావేన బుద్ధానం సబ్బకాలం సమసీతుణ్హావ ఉతు హోతి, తం సన్ధాయ తథా వుత్తం. అభిణ్హం సన్నిపాతాతి నిచ్చసన్నిపాతా, తం పన నిచ్చసన్నిపాతతం దస్సేతుం ‘‘దివసస్సా’’తిఆది వుత్తం. సన్నిపాతబహులాతి పచురసన్నిపాతా. వోసానన్తి సఙ్కోచం. ‘‘యావకీవ’’న్తి ఏకమేవేతం పదం అనియమతో పరిమాణవాచీ, కాలో చేత్థ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘యత్తకం కాల’’న్తి. ‘‘వుద్ధియేవా’’తిఆదినా వుత్తమత్థం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘అభిణ్హం అసన్నిపతన్తా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఆకులాతి ఖుభితా, న పసన్నా. భిజ్జిత్వాతి వగ్గబన్ధతో విభజ్జ విసుం విసుం హుత్వా.
సన్నిపాతభేరియాతి సన్నిపాతారోచనభేరియా. అడ్ఢభుత్తా వాతి సామిభుత్తా చ. ఓసీదమానేతి హాయమానే.
పుబ్బే అకతన్తి పుబ్బే అనిబ్బత్తం. సుఙ్కన్తి భణ్డం గహేత్వా గచ్ఛన్తేహి పబ్బతఖణ్డ నదీతిత్థగామద్వారాదీసు రాజపురిసానం దాతబ్బభాగం. బలిన్తి నిప్ఫన్నసస్సాదితో ఛభాగం, సత్తభాగన్తిఆదినా లద్ధకరం. దణ్డన్తి దసవీసతికహాపణాదికం అపరాధానురూపం గహేతబ్బధనదణ్డం. వజ్జిధమ్మన్తి వజ్జిరాజధమ్మం. ఇదాని అపఞ్ఞత్తపఞ్ఞాపనాదీసు తప్పటిక్ఖేప ఆదీనవానిసంసే విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘తేసం అపఞ్ఞత్త’’న్తిఆది వుత్తం. పారిచరియక్ఖమాతి ఉపట్ఠానక్ఖమా.
కులభోగఇస్సరియాదివసేన మహతీ మత్తా పమాణం ఏతేసన్తి మహామత్తా, నీతిసత్థవిహితే వినిచ్ఛయే ఠపితా మహామత్తా వినిచ్ఛయమహామత్తా, తేసం. దేన్తీతి నియ్యాతేన్తి. సచే చోరోతి ఏవంసఞ్ఞినో సచే హోన్తి. పాపభీరుతాయ అత్తనా కిఞ్చి అవత్వా. దణ్డనీతిసఞ్ఞితే వోహారే నియుత్తాతి వోహారికా, యే ‘‘ధమ్మట్ఠా’’తి వుచ్చన్తి. సుత్తధరా నీతిసుత్తధరా, ఈదిసే వోహారవినిచ్ఛయే నియమేత్వా ఠపితా. పరమ్పరాభతేసు అట్ఠసు కులేసు జాతా అగతిగమనవిరతా అట్ఠమహల్లకపురిసా అట్ఠకులికా.
సక్కారన్తి ఉపకారం. గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వాతి ‘‘ఇమే అమ్హాకం గరునో’’తి తత్థ గరుభావం పతి పతి ఉపట్ఠపేత్వా. మానేన్తీతి సమ్మానేన్తి, తం పన సమ్మాననం తేసు నేసం అత్తమనతాపుబ్బకన్తి ఆహ ‘‘మనేన పియాయన్తీ’’తి. నిపచ్చకారన్తి పణిపాతం. దస్సేన్తీతి ‘‘ఇమే అమ్హాకం పితామహా, మాతామహా’’తిఆదినా నీచచిత్తా హుత్వా గరుచిత్తాకారం దస్సేన్తి. సన్ధారేతున్తి సమ్బన్ధం అవిచ్ఛిన్నం కత్వా ఘటేతుం.
పసయ్హాకారస్సాతి బలక్కారస్స. కామం వుద్ధియా పూజనీయతాయ ‘‘వుద్ధిహానియో’’తి వుత్తం, అత్థో పన వుత్తానుక్కమేనేవ యోజేతబ్బో, పాళియం వా యస్మా ‘‘వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీ’’తి వుత్తం, తస్మా తదనుక్కమేన ‘‘వుద్ధిహానియో’’తి వుత్తం.
విపచ్చితుం అలద్ధోకాసే పాపకమ్మే, తస్స కమ్మస్స విపాకే వా అనవసరోవ దేవతోపసగ్గో, తస్మిం పన లద్ధోకాసే సియా దేవతోపసగ్గస్స అవసరోతి ఆహ ‘‘అనుప్పన్నం…పే… వడ్ఢేన్తీ’’తి. ఏతేనేవ అనుప్పన్నం సుఖన్తి ఏత్థాపి అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘బలకాయస్స దిగుణతిగుణతాదస్సనం, పటిభయభావదస్సన’’న్తి ఏవం ఆదినా దేవతానం సఙ్గామసీసే సహాయతా వేదితబ్బా.
అనిచ్ఛితన్తి అనిట్ఠం. ఆవరణతోతి నిసేధనతో. యస్స ధమ్మతో అనపేతా ధమ్మియాతి ఇధ ‘‘ధమ్మికా’’తి వుత్తా. మిగసూకరాదిఘాతాయ సునఖాదీనం కడ్ఢిత్వా వనచరణం వాజో, మిగవా, తత్థ నియుత్తా, తే వా వాజేన్తి నేన్తీతి వాజికా, మిగవధచారినో. చిత్తప్పవత్తిం పుచ్ఛతి. కాయికవాచసికపయోగేన హి సా లోకే పాకటా పకాసభూతాతి.
౧౩౫. దేవాయతనభావేన చితత్తా, లోకస్స చిత్తీకారట్ఠానత్తా చ చేతియం అహోసి.
కామంకారవసేన కిఞ్చిపి న కరణీయాతి అకరణీయా. కామంకారో పన హత్థగతకరణవసేనాతి ఆహ ‘‘అగ్గహేతబ్బాతి అత్థో’’తి. అభిముఖయుద్ధేనాతి అభిముఖం ఉజుకమేవ సఙ్గామకరణేన. ఉపలాపనం సామం దానఞ్చాతి దస్సేతుం ‘‘అల’’న్తిఆది వుత్తం. భేదోపి ఇధ ఉపాయో ఏవాతి వుత్తం ‘‘అఞ్ఞత్ర మిథుభేదాయా’’తి. యుద్ధస్స పన అనుపాయతా పగేవ పకాసితా. ఇదన్తి ‘‘అఞ్ఞత్ర ఉపలాపనాయ, అఞ్ఞత్ర మిథుభేదా’’తి చ ఇదం వచనం. కథాయ నయం లభిత్వాతి ‘‘యావకీవఞ్చ…పే… నో పరిహానీ’’తి ఇమాయ భగవతో కథాయ నయం ఉపాయం లభిత్వా.
అనుకమ్పాయాతి వజ్జిరాజేసు అనుగ్గహేన. అస్సాతి భగవతో.
కథన్తి వజ్జీహి సద్ధిం కాతబ్బయుద్ధకథం. ఉజుం కరిస్సామీతి పటిరాజానో ఆనేత్వా పాకారపరిఖానం అఞ్ఞథాభావాపాదనేన ఉజుభావం కరిస్సామి.
పతిట్ఠితగుణోతి పతిట్ఠితాచరియగుణో. ఇస్సరా సన్నిపతన్తు, మయం అనిస్సరా, తత్థ గన్త్వా కిం కరిస్సామాతి లిచ్ఛవినో న సన్నిపతింసూతి యోజనా. సూరా సన్నిపతన్తూతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
బలభేరిన్తి యుద్ధాయ బలకాయస్స ఉట్ఠానభేరిం.
భిక్ఖుఅపరిహానియధమ్మవణ్ణనా
౧౩౬. అపరిహానాయ హితాతి అపరిహానియా, న పరిహాయన్తి ఏతేహీతి వా అపరిహానియా, తే పన యస్మా అపరిహానియా కారకా నామ హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘అపరిహానికరే’’తి. యస్మా పన తే పరిహానికరానం ఉజుపటిపక్ఖభూతా, తస్మా ఆహ ‘‘వుద్ధిహేతుభూతే’’తి. యస్మా భగవతో దేసనా ఉపరూపరి ఞాణాలోకం పసాదేన్తీ సత్తానం హదయన్ధకారం విధమతి, పకాసేతబ్బే చ అత్థే హత్థతలే ఆమలకం వియ సుట్ఠుతరం పాకటే కత్వా దస్సేతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చన్దసహస్సం…పే… కథయిస్సామీ’’తి.
యస్మా భగవా ‘‘తస్స బ్రాహ్మణస్స సమ్ముఖా వజ్జీనం అభిణ్హసన్నిపాతాదిపటిపత్తిం కథేన్తోయేవ అయం అపరిహానియకథా అనియ్యానికా వట్టనిస్సితా, మయ్హం పన సాసనే తథారూపీ కథా కథేతబ్బా, సా హోతి నియ్యానికా వివట్టనిస్సితా, యాయ సాసనం మయ్హం పరినిబ్బానతో పరమ్పి అద్ధనియం అస్స చిరట్ఠితిక’’న్తి చిన్తేసి, తస్మా భిక్ఖూ సన్నిపాతాపేత్వా తేసం అపరిహానియే ధమ్మే దేసేన్తో తేనేవ నియామేన దేసేసి. తేన వుత్తం ‘‘ఇదం వజ్జిసత్తకే వుత్తసదిసమేవా’’తి. ఏవం సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘ఇధాపి చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘తతో’’తిఆది దిసాసు ఆగతసాసనే వుత్తం తం కథనం. విహారసీమా ఆకులా యస్మా, తస్మా ఉపోసథపవారణా ఠితా.
ఓలీయమానకోతి పాళితో, అత్థతో చ వినస్సమానో. ఉక్ఖిపాపేన్తాతి పగుణభావకరణేన, అత్థసంవణ్ణనేన చ పగ్గణ్హన్తా.
సావత్థియం భిక్ఖూ వియ పాచిత్తియం దేసాపేతబ్బోతి (పారా. ౫౬౫ విత్థారవత్థు). వజ్జిపుత్తకా వియ దసవత్థుదీపనేన (చూళవ. ౪౪౬ విత్థారవత్థు). ‘‘గిహిగతానీతి గిహిపటిసంయుత్తానీ’’తి వదన్తి. గిహీసు గతాని, తేహి ఞాతాని గిహిగతాని. ధూమకాలో ఏతస్సాతి ధూమకాలికం చితకధూమవూపసమతో పరం అప్పవత్తనతో.
థిరభావప్పత్తాతి సాసనే థిరభావం అనివత్తితభావం ఉపగతా. థేరకారకేహీతి థేరభావసాధకేహి సీలాదిగుణేహి అసేక్ఖధమ్మేహి. బహూ రత్తియోతి పబ్బజితా హుత్వా బహూ రత్తియో జానన్తి. సీలాదిగుణేసు పతిట్ఠాపనమేవ సాసనే పరిణాయకతాతి ఆహ ‘‘తీసు సిక్ఖాసు పవత్తేన్తీ’’తి.
ఓవాదం న దేన్తి అభాజనభావతో. పవేణీకథన్తి ఆచరియపరమ్పరాభతం సమ్మాపటిపత్తిదీపనం ధమ్మకథం. సారభూతం ధమ్మపరియాయన్తి సమథవిపస్సనామగ్గఫలసమ్పాపనేన సారభూతం బోజ్ఝఙ్గకోసల్లఅనుత్తరసీతీభావఅధిచిత్తసుత్తాదిధమ్మతన్తిం.
పునబ్భవదానం పునబ్భవో ఉత్తరపదలోపేన. ఇతరేతి యే న పచ్చయవసికా న ఆమిసచక్ఖుకా, తే న గచ్ఛన్తి తణ్హాయ వసం.
ఆరఞ్ఞకేసూతి అరఞ్ఞభాగేసు అరఞ్ఞపరియాపన్నేసు. నను యత్థ కత్థచిపి తణ్హా సావజ్జా ఏవాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘గామన్తసేనాసనేసు హీ’’తిఆది, తేన ‘‘అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో’’తి ఏత్థ వుత్తసినేహాదయో వియ ఆరఞ్ఞకేసు సేనాసనేసు సాలయతా సేవితబ్బపక్ఖియా ఏవాతి దస్సేతి.
అత్తనావాతి సయమేవ, తేన పరేహి అనుస్సాహితానం సరసేనేవ అనాగతానం పేసలానం భిక్ఖూనం ఆగమనం, ఆగతానఞ్చ ఫాసువిహారం పచ్చాసిసన్తీతి దస్సేతి. ఇమినా నీహారేనాతి ఇమాయ పటిపత్తియా. అగ్గహితధమ్మగ్గహణన్తి అగ్గహితస్స పరియత్తిధమ్మస్స ఉగ్గహణం. గహితసజ్ఝాయకరణన్తి ఉగ్గహితస్స సుట్ఠు అత్థచిన్తనం. చిన్తనత్థో హి సజ్ఝాయసద్దో.
ఏన్తీతి ఉపగచ్ఛన్తి. నిసీదన్తి ఆసనపఞ్ఞాపనాదినా.
౧౩౭. ఆరమితబ్బట్ఠేన కమ్మం ఆరామో. కమ్మే రతా, న గన్థధురే, వాసధురే వాతి కమ్మరతా, అనుయుత్తాతి తప్పరభావేన పునప్పునం పసుతా. ఇతి కాతబ్బకమ్మన్తి తం తం భిక్ఖూనం కాతబ్బం ఉచ్చావచకమ్మం చీవరవిచారణాది. తేనాహ ‘‘సేయ్యథిద’’న్తిఆది. ఉపత్థమ్భనన్తి దుపట్టతిపట్టాదికరణం. తఞ్హి పఠమపటలాదీనం ఉపత్థమ్భనకారణత్తా తథా వుత్తం. యది ఏవం కథం అయం కమ్మరామతా పటిక్ఖిత్తాతి ఆహ ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆది.
కరోన్తో యేవాతి యథావుత్తతిరచ్ఛానకథం కథేన్తోయేవ. అతిరచ్ఛానకథాభావేపి తస్స తత్థ తప్పరభావదస్సనత్థం అవధారణవచనం. పరియన్తకారీతి సపరియన్తం కత్వా వత్తా. ‘‘పరియన్తవతిం వాచం భాసితా’’తి (దీ. ని. ౧.౯, ౧౯౪) హి వుత్తం. అప్పభస్సో వాతి పరిమితకథోయేవ ఏకన్తేన కథేతబ్బస్సేవ కథనతో. సమాపత్తిసమాపజ్జనం అరియో తుణ్హీభావో.
నిద్దాయతియేవాతి నిద్దోక్కమనే అనాదీనవదస్సీ నిద్దాయతియేవ. ఇరియాపథపరివత్తనాదినా న నం వినోదేతి.
ఏవం సంసట్ఠో వాతి వుత్తనయేన గణసఙ్గణికాయ సంసట్ఠో ఏవ విహరతి.
దుస్సీలా పాపిచ్ఛా నామాతి సయం నిస్సీలా అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయ సమన్నాగతత్తా పాపా లామకా ఇచ్ఛా ఏతేసన్తి పాపిచ్ఛా.
పాపపుగ్గలేహి మేత్తికరణతో పాపమిత్తా. తేహి సదా సహ పవత్తనేన పాపసహాయా. తత్థ నిన్నతాదినా తదధిముత్తతాయ పాపసమ్పవఙ్కా.
౧౩౮. సద్ధా ఏతేసం అత్థీతి సద్ధాతి ఆహ ‘‘సద్ధాసమ్పన్నా’’తి. ఆగమనీయపటిపదాయ ఆగతసద్ధా ఆగమనీయసద్ధా, సా సాతిసయా మహాబోధిసత్తానం పరోపదేసేన వినా సద్ధేయ్యవత్థుం అవిపరీతతో ఓగాహేత్వా అధిముచ్చనతోతి ఆహ ‘‘సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం హోతీ’’తి. సచ్చపటివేధతో ఆగతసద్ధా అధిగమసద్ధా సురబన్ధాదీనం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౧౮; ధ. ప. అట్ఠ. ౧.సుప్పబుద్ధకుట్ఠివత్థు; ఉదా. అట్ఠ. ౪౩) వియ. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా’’తిఆదినా బుద్ధాదీసు ఉప్పజ్జనకపసాదో పసాదసద్ధా మహాకప్పినరాజాదీనం (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౩౧; ధ. ప. అట్ఠ. ౧.మహాకప్పినత్థేరవత్థు; థేరగా. అట్ఠ. ౨.మహాకప్పినత్థేరగాథావణ్ణనా, విత్థారో) వియ. ‘‘ఏవమేత’’న్తి ఓక్కన్తిత్వా పక్ఖన్దిత్వా సద్దహనవసేన కప్పనం ఓకప్పనం. దువిధాపీతి పసాదసద్ధాపి ఓకప్పనసద్ధాపి. తత్థ పసాదసద్ధా అపరనేయ్యరూపా హోతి సవనమత్తేన పసీదనతో. ఓకప్పనసద్ధా సద్ధేయ్యవత్థుం ఓగాహేత్వా అనుపవిసిత్వా ‘‘ఏవమేత’’న్తి పచ్చక్ఖం కరోన్తీ వియ పవత్తతి. తేనాహ ‘‘సద్ధాధిముత్తో వక్కలిత్థేరసదిసో హోతీ’’తి. తస్స హీతి ఓకప్పనసద్ధాయ సమన్నాగతస్స. హిరీ ఏతస్స అత్థీతి హిరి, హిరి మనో ఏతేసన్తి హిరిమనాతి ఆహ ‘‘పాప…పే… చిత్తా’’తి. పాపతో ఓత్తప్పేన్తి ఉబ్బిజ్జన్తి భాయన్తీతి ఓత్తప్పీ.
బహు సుతం సుత్తగేయ్యాది ఏతేనాతి బహుస్సుతో, సుతగ్గహణం చేత్థ నిదస్సనమత్తం ధారణపరిచయపరిపుచ్ఛానుపేక్ఖనదిట్ఠినిజ్ఝానానం పేత్థ ఇచ్ఛితబ్బత్తా. సవనమూలకత్తా వా తేసమ్పి తగ్గహణేనేవ గహణం దట్ఠబ్బం. అత్థకామేన పరియాపుణితబ్బతో, దిట్ఠధమ్మికాదిపురిసత్థసిద్ధియా పరియత్తభావతో చ పరియత్తి, తీణి పిటకాని. సచ్చప్పటివేధో సచ్చానం పటివిజ్ఝనం. తదపి బాహుసచ్చం యథావుత్తబాహుసచ్చకిచ్చనిప్ఫత్తితో. పరియత్తి అధిప్పేతా సచ్చపటివేధావహేన బాహుసచ్చేన బహుస్సుతభావస్స ఇధ ఇచ్ఛితత్తా. సోతి పరియత్తిబహుస్సుతో. చతుబ్బిధో హోతి పఞ్చమస్స పకారస్స అభావతో. సబ్బత్థకబహుస్సుతోతి నిస్సయముచ్చనకబహుస్సుతాదయో వియ పదేసికో అహుత్వా పిటకత్తయే సబ్బత్థకమేవ బాహుసచ్చసబ్భావతో సబ్బస్స అత్థస్స కాయనతో కథనతో సబ్బత్థకబహుస్సుతో. తే ఇధ అధిప్పేతా పటిపత్తిపటివేధసద్ధమ్మానం మూలభూతే పరియత్తిసద్ధమ్మే సుప్పతిట్ఠితభావతో.
ఆరద్ధన్తి పగ్గహితం. తం పన దువిధమ్పి వీరియారమ్భవిభాగేన దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏకకాతి ఏకాకినో, వూపకట్ఠవిహారినోతి అత్థో.
పుచ్ఛిత్వాతి పరతో పుచ్ఛిత్వా. సమ్పటిచ్ఛాపేతున్తి ‘‘త్వం అసుకనామో’’తి వత్వా తేహి ‘‘ఆమా’’తి పటిజానాపేతున్తి అత్థో. ఏవం చిరకతాదిఅనుస్సరణసమత్థసతినేపక్కానం అప్పకసిరేనేవ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీతి దస్సనత్థం ‘‘ఏవరూపే భిక్ఖూ సన్ధాయా’’తి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘అపిచా’’తిఆది.
౧౩౯. బుజ్ఝతి ఏతాయాతి ‘‘బోధీ’’తి లద్ధనామాయ సమ్మాదిట్ఠిఆదిధమ్మసామగ్గియా అఙ్గోతి బోజ్ఝఙ్గో, పసత్థో, సున్దరో వా బోజ్ఝఙ్గో సమ్బోజ్ఝఙ్గో. ఉపట్ఠానలక్ఖణోతి కాయవేదనాచిత్తధమ్మానం అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తభావసల్లక్ఖణసఙ్ఖాతం ఆరమ్మణే ఉపట్ఠానం లక్ఖణం ఏతస్సాతి ఉపట్ఠానలక్ఖణో. చతున్నం అరియసచ్చానం పీళనాదిప్పకారతో విచయో ఉపపరిక్ఖా లక్ఖణం ఏతస్సాతి పవిచయలక్ఖణో. అనుప్పన్నా కుసలానుప్పాదనాదివసేన చిత్తస్స పగ్గహో పగ్గణ్హనం లక్ఖణం ఏతస్సాతి పగ్గహలక్ఖణో. ఫరణం విప్ఫారికతా లక్ఖణం ఏతస్సాతి ఫరణలక్ఖణో. ఉపసమో కాయచిత్తపరిళాహానం వూపసమనం లక్ఖణం ఏతస్సాతి ఉపసమలక్ఖణో. అవిక్ఖేపో విక్ఖేపవిద్ధంసనం లక్ఖణం ఏతస్సాతి అవిక్ఖేపలక్ఖణో. లీనుద్ధచ్చరహితే అధిచిత్తే పవత్తమానే పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు అబ్యావటత్తా అజ్ఝుపేక్ఖనం పటిసఙ్ఖానం లక్ఖణం ఏతస్సాతి పటిసఙ్ఖానలక్ఖణో.
చతూహి కారణేహీతి సతిసమ్పజఞ్ఞం, ముట్ఠస్సతిపుగ్గలపరివజ్జనా, ఉపట్ఠితస్సతిపుగ్గలసేవనా, తదధిముత్తతాతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి. ఛహి కారణేహీతి పరిపుచ్ఛకతా, వత్థువిసదకిరియా, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా, దుప్పఞ్ఞపుగ్గలపరివజ్జనా, పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా, తదధిముత్తతాతి ఇమేహి ఛహి కారణేహి. మహాసతిపట్ఠానవణ్ణనాయం పన ‘‘సత్తహి కారణేహీ’’ (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౫; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౧౮) వక్ఖతి, తం గమ్భీరఞాణచరియాపచ్చవేక్ఖణాతి ఇమం కారణం పక్ఖిపిత్వా వేదితబ్బం. నవహి కారణేహీతి అపాయభయపచ్చవేక్ఖణా, గమనవీథిపచ్చవేక్ఖణా, పిణ్డపాతస్స అపచాయనతా, దాయజ్జమహత్తపచ్చవేక్ఖణా, సత్థుమహత్తపచ్చవేక్ఖణా, సబ్రహ్మచారీమహత్తపచ్చవేక్ఖణా, కుసీతపుగ్గలపరివజ్జనా, ఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనా, తదధిముత్తతాతి ఇమేహి నవహి కారణేహి. మహాసతిపట్ఠానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౫; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౧౮) పన ఆనిసంసదస్సావితా, జాతిమహత్తపచ్చవేక్ఖణాతి ఇమేహి సద్ధిం ‘‘ఏకాదసా’’తి వక్ఖతి. దసహి కారణేహీతి బుద్ధానుస్సతి, ధమ్మానుస్సతి, సఙ్ఘసీలచాగదేవతాఉపసమానుస్సతి, లూఖపుగ్గలపరివజ్జనా, సినిద్ధపుగ్గలసేవనా, తదధిముత్తతాతి ఇమేహి దసహి. మహాసతిపట్ఠానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౫; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౧౮) పన పసాదనియసుత్తన్తపచ్చవేక్ఖణాయ సద్ధిం ‘‘ఏకాదసా’’తి వక్ఖతి. సత్తహి కారణేహీతి పణీతభోజనసేవనతా, ఉతుసుఖసేవనతా, ఇరియాపథసుఖసేవనతా, మజ్ఝత్తపయోగతా, సారద్ధకాయపుగ్గలపరివజ్జనతా, పస్సద్ధకాయపుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి ఇమేహి సత్తహి. దసహి కారణేహీతి వత్థువిసదకిరియా, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా, నిమిత్తకుసలతా, సమయే చిత్తస్స పగ్గహణం, సమయే చిత్తస్స నిగ్గహణం, సమయే చిత్తస్స సమ్పహంసనం, సమయే చిత్తస్స అజ్ఝుపేక్ఖనం, అసమాహితపుగ్గలపరివజ్జనం, సమాహితపుగ్గలసేవనం, తదధిముత్తతాతి ఇమేహి దసహి కారణేహి. మహాసతిపట్ఠానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౫; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౧౮) పన ‘‘ఝానవిమోక్ఖపచ్చవేక్ఖణా’’తి ఇమినా సద్ధిం ‘‘ఏకాదసహీ’’తి వక్ఖతి. పఞ్చహి కారణేహీతి సత్తమజ్ఝత్తతా, సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతా, సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలపరివజ్జనా, సత్తసఙ్ఖారమజ్ఝత్తపుగ్గలసేవనా, తదధిముత్తతాతి ఇమేహి పఞ్చహి కారణేహి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం మహాసతిపట్ఠానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౫; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౧౮) ఆగమిస్సతి. కామం బోధిపక్ఖియధమ్మా నామ నిప్పరియాయతో అరియమగ్గసమ్పయుత్తా ఏవ నియ్యానికభావతో. సుత్తన్తదేసనా నామ పరియాయకథాతి ‘‘ఇమినా విపస్సనా…పే… కథేసీ’’తి వుత్తం.
౧౪౦. తేభూమకే సఙ్ఖారే ‘‘అనిచ్చా’’తి అనుపస్సతి ఏతాయాతి అనిచ్చానుపస్సనా, తథా పవత్తా విపస్సనా, సా పన యస్మా అత్తనా సహగతసఞ్ఞాయ భావితాయ విభావితా ఏవ హోతీతి వుత్తం ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాయ సద్ధిం ఉప్పన్నసఞ్ఞా’’తి. సఞ్ఞాసీసేన వాయం విపస్సనాయ ఏవ నిద్దేసో. అనత్తసఞ్ఞాదీసుపి ఏసేవ నయో. లోకియవిపస్సనాపి హోన్తి, యస్మా ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా తా పవత్తన్తీతి. లోకియవిపస్సనాపీతి పి-సద్దేన మిస్సకాపేత్థ సన్తీతి అత్థతో ఆపన్నన్తి అత్థాపత్తిసిద్ధమత్థం నిద్ధారేత్వా సరూపతో దస్సేతుం ‘‘విరాగో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆగతవసేనాతి తథా ఆగతపాళివసేన ‘‘విరాగో నిరోధో’’తి హి తత్థ నిబ్బానం వుత్తన్తి ఇధ ‘‘విరాగసఞ్ఞా, నిరోధసఞ్ఞా’’తి వుత్తసఞ్ఞా నిబ్బానారమ్మణాపి సియుం. తేన వుత్తం ‘‘ద్వే లోకుత్తరాపి హోన్తీ’’తి.
౧౪౧. మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, చిత్తం. తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం మేత్తం కాయకమ్మం. ఏస నయో సేసద్వయేపి. ఇమానిపి మేత్తాకాయకమ్మాదీని భిక్ఖూనం వసేన ఆగతాని తేసం సేట్ఠపరిసభావతో. యథా పన భిక్ఖూసుపి లబ్భన్తి, ఏవం గిహీసుపి లబ్భన్తి చతుపరిససాధారణత్తాతి తం దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖూనఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. కామం ఆదిబ్రహ్మచరియకధమ్మస్సవనేనపి మేత్తాకాయకమ్మాని లబ్భన్తి, నిప్పరియాయతో పన చారిత్తధమ్మస్సవనేన అయమత్థో ఇచ్ఛితోతి దస్సేన్తో ‘‘ఆభిసమాచారికధమ్మపూరణ’’న్తి ఆహ. తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం పరిపుచ్ఛనఅత్థకథనవసేన పవత్తియమానం హితజ్ఝాసయేన పవత్తితబ్బతో.
ఆవీతి పకాసం, పకాసభావో చేత్థ యం ఉద్దిస్స తం కాయకమ్మం కరీయతి, తస్స సమ్ముఖభావతోతి ఆహ ‘‘సమ్ముఖా’’తి. రహోతి అప్పకాసం, అప్పకాసతా చ యం ఉద్దిస్స తం కాయకమ్మం కరీయతి, తస్స పచ్చక్ఖాభావతోతి ఆహ ‘‘పరమ్ముఖా’’తి. సహాయభావగమనం తేసం పురతో. ఉభయేహీతి నవకేహి, థేరేహి చ.
పగ్గయ్హాతి పగ్గణ్హిత్వా ఉచ్చం కత్వా.
కామం మేత్తాసినేహసినిద్ధానం నయనానం ఉమ్మీలనా, పసన్నేన ముఖేన ఓలోకనఞ్చ మేత్తం కాయకమ్మమేవ, యస్స పన చిత్తస్స వసేన నయనానం మేత్తాసినేహసినిద్ధతా, ముఖస్స చ పసన్నతా, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మేత్తం మనోకమ్మం నామా’’తి.
లాభసద్దో కమ్మసాధనో ‘‘లాభావత, లాభో లద్ధో’’తిఆదీసు వియ, సో చేత్థ ‘‘ధమ్మలద్ధా’’తి వచనతో అతీతకాలికోతి ఆహ ‘‘చీవరాదయో లద్ధపచ్చయా’’తి. ధమ్మతో ఆగతాతి ధమ్మికా. తేనాహ ‘‘ధమ్మలద్ధా’’తి. ఇమమేవ హి అత్థం దస్సేతుం ‘‘కుహనాదీ’’తిఆది వుత్తం. చిత్తేన విభజనపుబ్బకం కాయేన విభజనన్తి మూలమేవ దస్సేతుం ‘‘ఏవం చిత్తేన విభజన’’న్తి వుత్తం, తేన చిత్తుప్పాదమత్తేనపి పటివిభాగో న కాతబ్బోతి దస్సేతి. అప్పటివిభత్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, అప్పటివిభత్తం వా లాభం భుఞ్జతీతి కమ్మనిద్దేసో ఏవ.
తం తం నేవ గిహీనం దేతి అత్తనో ఆజీవసోధనత్థం. న అత్తనా భుఞ్జతీతి అత్తనావ న పరిభుఞ్జతి ‘‘మయ్హం అసాధారణభోగితా మా హోతూ’’తి. ‘‘పటిగ్గణ్హన్తో చ…పే… పస్సతీ’’తి ఇమినా తస్స లాభస్స తీసుపి కాలేసు సాధారణతో ఠపనం దస్సితం. ‘‘పటిగ్గణ్హన్తో చ సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూ’’తి ఇమినా పటిగ్గహణకాలో దస్సితో, ‘‘గహేత్వా…పే… పస్సతీ’’తి ఇమినా పటిగ్గహితకాలో, తదుభయం పన తాదిసేన పుబ్బాభోగేన వినా న హోతీతి అత్థసిద్ధో పురిమకాలో. తయిదం పటిగ్గహణతో పుబ్బే వస్స హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గహేస్సామీ’’తి. పటిగ్గణ్హన్తస్స హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గణ్హామీ’’తి. పటిగ్గహేత్వా హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గహితం మయా’’తి ఏవం తిలక్ఖణసమ్పన్నం కత్వా లద్ధలాభం ఓసానలక్ఖణం అవికోపేత్వా పరిభుఞ్జన్తో సాధారణభోగీ, అప్పటివిభత్తభోగీ చ హోతి.
ఇమం పన సారణీయధమ్మన్తి ఇమం చతుత్థం సరితబ్బయుత్తధమ్మం. న హి…పే… గణ్హన్తి, తస్మా సాధారణభోగితా ఏవ దుస్సీలస్స నత్థీతి ఆరమ్భోపి తావ న సమ్భవతి, కుతో పూరణన్తి అధిప్పాయో. ‘‘పరిసుద్ధసీలో’’తి ఇమినా లాభస్స ధమ్మికభావం దస్సేతి. ‘‘వత్తం అఖణ్డేన్తో’’తి ఇమినా అప్పటివిభత్తభోగితం, సాధారణభోగితఞ్చ దస్సేతి. సతి పన తదుభయే సారణీయధమ్మో పూరితో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘పూరేతీ’’తి. ‘‘ఓదిస్సకం కత్వా’’తి ఏతేన అనోదిస్సకం కత్వా పితునో, ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం వా థేరాసనతో పట్ఠాయ దేన్తస్స సారణీయధమ్మోయేవ హోతీతి. సారణీయధమ్మో పనస్స న హోతీతి పటిజగ్గనట్ఠానే ఓదిస్సకం కత్వా దిన్నత్తా. తేనాహ ‘‘పలిబోధజగ్గనం నామ హోతీ’’తిఆది. యది ఏవం సబ్బేన సబ్బం సారణీయధమ్మపూరకస్స ఓదిస్సకదానం న వట్టతీతి? నో న వట్టతి యుత్తట్ఠానేతి దస్సేన్తో ‘‘తేన పనా’’తిఆదిమాహ. గిలానాదీనం ఓదిస్సకం కత్వా దానం అప్పటివిభాగపక్ఖికం ‘‘అసుకస్స న దస్సామీ’’తి పటిక్ఖేపస్స అభావతో. బ్యతిరేకప్పధానో హి పటివిభాగో. తేనాహ ‘‘అవసేస’’న్తిఆది. అదాతుమ్పీతి పి-సద్దేన దాతుమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి, తఞ్చ ఖో కరుణాయనవసేన, న వత్తపూరణవసేన.
సుసిక్ఖితాయాతి సారణీయధమ్మపూరణవిధిమ్హి సుట్ఠు సిక్ఖితాయ, సుకుసలాయాతి అత్థో. ఇదాని తస్సా కోసల్లం దస్సేతుం ‘‘సుసిక్ఖితాయ హీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ద్వాదసహి వస్సేహి పూరతి, న తతో ఓర’’న్తి ఇమినా తస్స దుప్పూరణం దస్సేతి. తథా హి సో మహప్ఫలో మహానిసంసో, దిట్ఠధమ్మికేహిపి తావ గరుతరేహి ఫలానిసంసేహి చ అనుగతో. తంసమఙ్గీ చ పుగ్గలో విసేసలాభీ అరియపుగ్గలో వియ లోకే అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మసమన్నాగతో హోతి. తథా హి సో దుప్పజహం దానమయస్స, సీలమయస్స చ పుఞ్ఞస్స పటిపక్ఖధమ్మం సుదూరే విక్ఖమ్భితం కత్వా సువిసుద్ధేన చేతసా లోకే పాకటో పఞ్ఞాతో హుత్వా విహరతి, తస్సిమమత్థం బ్యతిరేకతో, అన్వయతో చ విభావేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆది వుత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఇదాని యే సమ్పరాయికే, దిట్ఠధమ్మికే చ ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. నేవ ఇస్సా, న మచ్ఛరియం హోతి చిరకాలభావనాయ విధుతభావతో. మనుస్సానం పియో హోతి పరిచ్చాగసీలతాయ విసుద్ధత్తా. తేనాహ ‘‘దదం పియో హోతి భజన్తి నం బహూ’’తిఆది (అ. ని. ౫.౩౪). సులభపచ్చయో హోతి దానవసేన ఉళారజ్ఝాసయానం పచ్చయలాభస్స ఇధానిసంసభావతో దానస్స. పత్తగతం అస్స దియ్యమానంన ఖీయతి పత్తగతవసేన ద్వాదసవస్సికస్స మహాపత్తస్స అవిచ్ఛేదేన పూరితత్తా. అగ్గభణ్డం లభతి దేవసికం దక్ఖిణేయ్యానం అగ్గతో పట్ఠాయ దానస్స దిన్నత్తా. భయేవా…పే… ఆపజ్జన్తి దేయ్యపటిగ్గాహకవికప్పం అకత్వా అత్తని నిరపేక్ఖచిత్తేన చిరకాలం దానపూరతాయ పసాదితచిత్తత్తా.
తత్రాతి తేసు ఆనిసంసేసు విభావేతబ్బేసు. ఇమాని తం దీపనాని వత్థూని కారణాని. అలభన్తాపీతి అమహాపుఞ్ఞతాయ న లాభినో సమానాపి. భిక్ఖాచారమగ్గసభాగన్తి సభాగం తబ్భాగియం భిక్ఖాచారమగ్గం జానన్తి.
అనుత్తరిమనుస్సధమ్మత్తా, థేరానం సంసయవినోదనత్థఞ్చ ‘‘సారణీయధమ్మో మే భన్తే పూరితో’’తి ఆహ. తథా హి దుతియవత్థుస్మిమ్పి థేరేన అత్తా పకాసితో. మనుస్సానం పియతాయ, సులభపచ్చయతాయపి ఇదం వత్థుమేవ. పత్తగతాఖీయనస్స పన విసేసం విభావనతో ‘‘ఇదం తావ…పే… ఏత్థ వత్థు’’న్తి వుత్తం.
గిరిభణ్డమహాపూజాయాతి చేతియగిరిమ్హి సకలలఙ్కాదీపే, యోజనప్పమాణే సముద్దే చ నావాసఙ్ఘాటాదికే ఠపేత్వా దీపపుప్ఫగన్ధాదీహి కరియమానమహాపూజాయం. పరియాయేనపీతి లేసేనపి. అనుచ్ఛవికన్తి సారణీయధమ్మపూరణతోపి ఇదం యథాభూతప్పవేదనం తుమ్హాకం అనుచ్ఛవికన్తి అత్థో.
అనారోచేత్వావ పలాయింసు చోరభయేన. ‘‘అత్తనో దుజ్జీవికాయా’’తి చ వదన్తి.
వట్టిస్సతీతి కప్పిస్సతి. థేరీ సారణీయధమ్మపూరికా అహోసి, థేరస్స పన సీలతేజేనేవ దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జి.
నత్థి ఏతేసం ఖణ్డన్తి అఖణ్డాని. తం పన నేసం ఖణ్డం దస్సేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉపసమ్పన్నసీలానం ఉద్దేసక్కమేన ఆది అన్తా వేదితబ్బా. తేనాహ ‘‘సత్తసూ’’తిఆది. అనుపసమ్పన్నసీలానం పన సమాదానక్కమేనపి ఆది అన్తా లబ్భన్తి. పరియన్తే ఛిన్నసాటకో వియాతి వత్థన్తే, దసన్తే వా ఛిన్నవత్థం వియ, విసదిసూదాహరణం చేతం ‘‘అఖణ్డానీ’’తి ఇమస్స అధిగతత్తా. ఏవం సేసానిపి ఉదాహరణాని. ఖణ్డితభిన్నతా ఖణ్డం, తం ఏతస్స అత్థీతి ఖణ్డం, సీలం. ‘‘ఛిద్ద’’న్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. వేమజ్ఝే భిన్నం వినివిజ్ఝనవసేన విసభాగవణ్ణేన గావీ వియాతి సమ్బన్ధో. సబలరహితాని అసబలాని. తథా అకమ్మాసాని. సీలస్స తణ్హాదాసబ్యతో మోచనం వివట్టూపనిస్సయభావాపాదనం. యస్మా చ తంసమఙ్గీపుగ్గలో సేరీ సయంవసీ భుజిస్సో నామ హోతి, తస్మాపి భుజిస్సాని. తేనేవాహ ‘‘భుజిస్సభావకారణతో భుజిస్సానీ’’తి. సుపరిసుద్ధభావేన పాసంసత్తా విఞ్ఞుపసత్థాని. ఇమినాహం సీలేన దేవో వా భవేయ్యం, దేవఞ్ఞతరో వా, తత్థ ‘‘నిచ్చో ధువో సస్సతో’’తి, ‘‘సీలేన సుద్ధీ’’తి చ ఏవం ఆదినా తణ్హాదిట్ఠీహి అపరామట్ఠత్తా. ‘‘అయం తే సీలేసు దోసో’’తి చతూసుపి విపత్తీసు యాయ కాయచి విపత్తియా దస్సనేన పరామట్ఠుం అనుద్ధంసేతుం. సమాధిసంవత్తనప్పయోజనాని సమాధిసంవత్తనికాని.
సమానభావూపగతసీలాతి సీలసమ్పత్తియా సమానభావం ఉపగతసీలా సభాగవుత్తికా. కామం పుథుజ్జనానఞ్చ చతుపారిసుద్ధిసీలే నానత్తం న సియా, తం పన న ఏకన్తికం, ఇదం ఏకన్తికం నియతభావతోతి ఆహ ‘‘నత్థి మగ్గసీలే నానత్త’’న్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తన్తి మగ్గసీలం సన్ధాయ ఏతం ‘‘యాని తాని సీలానీ’’తిఆది వుత్తం.
యాయన్తి యా అయం మయ్హఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ పచ్చక్ఖభూతా. దిట్ఠీతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠి. నిద్దోసాతి నిధుతదోసా, సముచ్ఛిన్నరాగాదిపాపధమ్మాతి అత్థో. నియ్యాతీతి వట్టదుక్ఖతో నిస్సరతి నిగచ్ఛతి. సయం నియ్యన్తస్సేవ హి ‘‘తంసమఙ్గీపుగ్గలం వట్టదుక్ఖతో నియ్యాపేతీ’’తి వుచ్చతి. యా సత్థు అనుసిట్ఠి, తం కరోతీతి తక్కరో, తస్స, యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జనకస్సాతి అత్థో. సమానదిట్ఠిభావన్తి సదిసదిట్ఠిభావం సచ్చసమ్పటివేధేన అభిన్నదిట్ఠిభావం. వుద్ధియేవాతి అరియవినయే గుణేహి వుడ్ఢియేవ, నో పరిహానీతి అయం అపరిహానియధమ్మదేసనా అత్తనోపి సాసనస్స అద్ధనియతం ఆకఙ్ఖన్తేన భగవతా ఇధ దేసితా.
౧౪౨. ఆసన్నపరినిబ్బానత్తాతి కతిపయమాసాధికేన సంవచ్ఛరమత్తేన పరినిబ్బానం భవిస్సతీతి కత్వా వుత్తం. ఏతంయేవాతి ‘‘ఇతి సీల’’న్తిఆదికంయేవ ఇతి సీలన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పకారత్థో, పరిమాణత్థో చ ఏకజ్ఝం కత్వా గహితోతి ఆహ ‘‘ఏవం సీలం ఏత్తకం సీల’’న్తి. ఏవం సీలన్తి ఏవం పభేదం సీలం. ఏత్తకన్తి ఏతం పరమం, న ఇతో భియ్యో. చతుపారిసుద్ధిసీలన్తి మగ్గస్స సమ్భారభూతం లోకియచతుపారిసుద్ధిసీలం. చిత్తేకగ్గతా సమాధీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యస్మిం సీలే ఠత్వాతి యస్మిం లోకుత్తరకుసలస్స పదట్ఠానభూతే ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౩౧; కథా. ౮౭౪) ఏవం వుత్తసీలే పతిట్ఠాయ. ఏసోతి మగ్గఫలసమాధి. పరిభావితోతి తేన సీలేన సబ్బసో భావితో సమ్భావితో. మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసోతి మగ్గసమాధి తావ సామఞ్ఞఫలేహి మహప్ఫలో, వట్టదుక్ఖవూపసమేన మహానిసంసో. ఇతరో పటిప్పస్సద్ధిప్పహానేన మహప్ఫలో, నిబ్బుతిసుఖుప్పత్తియా మహానిసంసో. యమ్హి సమాధిమ్హి ఠత్వాతి యస్మిం లోకుత్తరకుసలస్స పదట్ఠానభూతే పాదకజ్ఝానసమాధిమ్హి చేవ వుట్ఠానగామినిసమాధిమ్హి చ ఠత్వా. సాతి మగ్గఫలపఞ్ఞా. తేన పరిభావితాతి తేన యథావుత్తసమాధినా సబ్బసో భావితా పరిభావితా. మహప్ఫలమహానిసంసతా సమాధిమ్హి వుత్తనయేన వేదితబ్బా. అపి చ తే బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఙ్గప్పభేదహేతుతాయ మహప్ఫలా సత్తదక్ఖిణేయ్యపుగ్గలవిభాగహేతుతాయ మహానిసంసాతి వేదితబ్బా. యాయ పఞ్ఞాయ ఠత్వాతి యాయం విపస్సనాపఞ్ఞాయం, సమాధివిపస్సనాపఞ్ఞాయం వా ఠత్వా. సమథయానికస్స హి సమాధిసహగతాపి పఞ్ఞా మగ్గాధిగమాయ విసేసపచ్చయో హోతియేవ. సమ్మదేవాతి సుట్ఠుయేవ యథా ఆసవానం లేసోపి నావసిస్సతి, ఏవం సబ్బసో ఆసవేహి విముచ్చతి. అగ్గమగ్గక్ఖణఞ్హి సన్ధాయేతం వుత్తం.
౧౪౩. లోకియత్థసద్దానం వియ అభిరన్త-సద్దస్స సిద్ధి దట్ఠబ్బా. అభిరన్తం అభిరతం అభిరతీతి హి అత్థతో ఏకం. అభిరన్త-సద్దో చాయం అభిరుచిపరియాయో, న అస్సాదపరియాయో. అస్సాదవసేన హి కత్థచి వసన్తస్స అస్సాదవత్థువిగమేన సియా తస్స తత్థ అనభిరతి, యదిదం ఖీణాసవానం నత్థి, పగేవ బుద్ధానన్తి ఆహ ‘‘బుద్ధానం…పే… నత్థీ’’తి. అభిరతివసేన కత్థచి వసిత్వా తదభావతో అఞ్ఞత్థ గమనం నామ బుద్ధానం నత్థి. వేనేయ్యవినయనత్థం పన కత్థచి వసిత్వా తస్మిం సిద్ధే వేనేయ్యవినయనత్థమేవ తతో అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తి, అయమేత్థ యథారుచి. ఆయామాతి ఏత్థ ఆ-సద్దో ‘‘ఆగచ్ఛా’’తి ఇమినా సమానత్థోతి ఆహ ‘‘ఏహి యామా’’తి. అయామాతి పన పాఠే అ-కారో నిపాతమత్తం. సన్తికావచరత్తా థేరం ఆలపతి, న పన తదా సత్థు సన్తికే వసన్తానం భిక్ఖూనం అభావతో. అపరిచ్ఛిన్నగణనో హి తదా భగవతో సన్తికే భిక్ఖుసఙ్ఘో. తేనాహ ‘‘మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధి’’న్తి. అమ్బలట్ఠికాగమనన్తి అమ్బలట్ఠికాగమనపటిసంయుత్తపాఠమాహ. పాటలిగమనేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఉత్తానమేవ అనన్తరం, హేట్ఠా చ సంవణ్ణితరూపత్తా.
సారిపుత్తసీహనాదవణ్ణనా
౧౪౫. ‘‘ఆయస్మా సారిపుత్తో’’తిఆది పాఠజాతం. సమ్పసాదనీయేతి సమ్పసాదనీయసుత్తే (దీ. ని. ౩.౧౪౧) విత్థారితం పోరాణట్ఠకథాయం, తస్మా మయమ్పి తత్థేవ నం అత్థతో విత్థారయిస్సామాతి అధిప్పాయో.
దుస్సీలఆదీనవవణ్ణనా
౧౪౮. ఆగన్త్వా వసన్తి ఏత్థ ఆగన్తుకాతి ఆవసథో, తదేవ అగారన్తి ఆహ ‘‘ఆవసథాగారన్తి ఆగన్తుకానం ఆవసథగేహ’’న్తి. ద్విన్నం రాజూనన్తి లిచ్ఛవిరాజమగధరాజూనం. సహాయకాతి సేవకా. కులానీతి కుటుమ్బికే. సన్థతన్తి సన్థరి, సబ్బం సన్థరి సబ్బసన్థరి, తం సబ్బసన్థరిం. భావనపుంసకనిద్దేసో చాయం. తేనాహ ‘‘యథా సబ్బం సన్థతం హోతి, ఏవ’’న్తి.
౧౪౯. దుస్సీలోతి ఏత్థ దు-సద్దో అభావత్థో ‘‘దుప్పఞ్ఞో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౪౯; అ. ని. ౫.౧౦) వియ, న గరహత్థోతి ఆహ ‘‘అసీలో నిస్సీలో’’తి. భిన్నసంవరోతి ఏత్థ యో సమాదిన్నసీలో కేనచి కారణేన సీలభేదం పత్తో, సో తావ భిన్నసంవరో హోతి. యో పన సబ్బేన సబ్బం అసమాదిన్నసీలో ఆచారహీనో, సో కథం భిన్నసంవరో నామ హోతీతి? సోపి సాధుసమాచారస్స పరిహానియస్స భేదితత్తా భిన్నసంవరో ఏవ నామ. విస్సట్ఠసంవరో సంవరరహితోతి హి వుత్తం హోతి.
తం తం సిప్పట్ఠానం. మాఘాతకాలేతి ‘‘మా ఘాతేథ పాణినో’’తి ఏవం మాఘాతాతి ఘోసనం ఘోసితదివసే.
అబ్భుగ్గచ్ఛతి పాపకో కిత్తిసద్దో.
అజ్ఝాసయేన మఙ్కు హోతియేవ విప్పటిసారిభావతో.
తస్సాతి దుస్సీలస్స. సమాదాయ పవత్తిట్ఠానన్తి ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ కతకారణం. ఆపాథం ఆగచ్ఛతీతి తం మనసో ఉపట్ఠాతి. ఉమ్మీలేత్వా ఇధలోకన్తి ఉమ్మీలనకాలే అత్తనో పుత్తదారాదిదస్సనవసేన ఇధ లోకం పస్సతి. నిమీలేత్వా పరలోకన్తి నిమీలనకాలే గతినిమిత్తుపట్ఠానవసేన పరలోకం పస్సతి. తేనాహ ‘‘చత్తారో అపాయా’’తిఆది. పఞ్చమపదన్తి ‘‘కాయస్స భేదా’’తిఆదినా వుత్తో పఞ్చమో ఆదీనవకోట్ఠాసో.
సీలవన్తఆనిసంసవణ్ణనా
౧౫౦. వుత్తవిపరియాయేనాతి వుత్తాయ ఆదీనవకథాయ విపరియాయేన. ‘‘అప్పమత్తో తం తం కసివాణిజ్జాదిం యథాకాలం సమ్పాదేతుం సక్కోతీ’’తిఆదినా ‘‘పాసంసం సీలమస్స అత్థీతి సీలవా. సీలసమ్పన్నోతి సీలేన సమన్నాగతో. సమ్పన్నసీలో’’తి ఏవమాదికం పన అత్థవచనం సుకరన్తి అనామట్ఠం.
౧౫౧. పాళిముత్తకాయాతి సఙ్గీతిఅనారుళ్హాయ ధమ్మికథాయ. తత్థేవాతి ఆవసథాగారే ఏవ.
పాటలిపుత్తనగరమాపనవణ్ణనా
౧౫౨. ఇస్సరియమత్తాయాతి ఇస్సరియప్పమాణేన, ఇస్సరియేన చేవ విత్తూపకరణేన చాతి ఏవం వా అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉపభోగూపకరణానిపి హి లోకే ‘‘మత్తా’’తి వుచ్చన్తి. పాటలిగామం నగరం కత్వాతి పుబ్బే ‘‘పాటలిగామో’’తి లద్ధనామం ఠానం ఇదాని నగరం కత్వా. మాపేన్తీతి పతిట్ఠాపేన్తి. ఆయముఖపచ్ఛిన్దనత్థన్తి ఆయద్వారానం ఉపచ్ఛేదనాయ. ‘‘సహస్ససేవా’’తి వా పాఠో, సహస్ససో ఏవ. తేనాహ ‘‘ఏకేకవగ్గవసేన సహస్సం సహస్సం హుత్వా’’తి. ఘరవత్థూనీతి ఘరపతిట్ఠాపనట్ఠానాని. చిత్తాని నమన్తీతి తంతందేవతానుభావేన తత్థ తత్థేవ చిత్తాని నమన్తి వత్థువిజ్జాపాఠకానం, యత్థ యత్థ తాహి వత్థూని పరిగ్గహితాని. సిప్పానుభావేనాతి సిప్పానుగతవిజ్జానుభావేన. నాగగ్గాహోతి నాగానం నివాసప్పరిగ్గహో. సేసద్వయేసుపి ఏసేవ నయో. పాసాణోతి అప్పలక్ఖణపాసాణో. ఖాణుకోతి యో కోచి ఖాణుకో. సిప్పం జప్పిత్వా తాదిసం సారమ్భట్ఠానం పరిహరిత్వా అనారమ్భే ఠానే తాహి వత్థుపరిగ్గాహికాహి దేవతాహి సద్ధిం మన్తయమానావియ తంతంగేహాని మాపేన్తి ఉపదేసదానవసేన. నేసన్తి వత్థువిజ్జాపాఠకానం, సబ్బాసం దేవతానం. మఙ్గలం వడ్ఢాపేస్సన్తీతి మఙ్గలం బ్రూహేస్సన్తి. పణ్డితదస్సనాదీని హి ఉత్తమమఙ్గలాని. తేనాహ ‘‘అథ మయ’’న్తిఆది.
సద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి అవయవధమ్మేన సముదాయస్స అపదిసితబ్బతో యథా ‘‘అలఙ్కతో దేవదత్తో’’తి.
అరియకమనుస్సానన్తి అరియదేసవాసిమనుస్సానం. రాసివసేనేవాతి ‘‘సహస్సం సతసహస్స’’న్తిఆదినా రాసివసేనేవ, అప్పకస్స పన భణ్డస్స కయవిక్కయో అఞ్ఞత్థాపి లబ్భతేవాతి ‘‘రాసివసేనేవా’’తి వుత్తం. వాణిజాయ పథో పవత్తిట్ఠానన్తి వణిప్పథోతి పురిమవికప్పే అత్థో దుతియవికప్పే పన వాణిజానం పథో పవత్తిట్ఠానన్తి, వణిప్పథోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘వాణిజానం వసనట్ఠాన’’న్తి ఆహ. భణ్డపుటే భిన్దన్తి మోచేన్తి ఏత్థాతి పుటభేదనన్తి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘భణ్డపుటే…పే… వుత్తం హోతీ’’తి.
చ-కారత్థో సముచ్చయత్థో వా-సద్దో.
౧౫౩. కాళకణ్ణీ సత్తాతి అత్తనా కణ్హధమ్మబహులతాయ పరేసఞ్చ కణ్హవిపాకానత్థనిబ్బత్తినిమిత్తతాయ ‘‘కాళకణ్ణీ’’తి లద్ధనామా పరూపద్దవకరా అప్పేసక్ఖసత్తా. తన్తి భగవన్తం. పుబ్బణ్హసమయన్తి పుబ్బణ్హే ఏకం సమయం. గామప్పవిసననీహారేనాతి గామప్పవేసన నివసనాకారేన. కాయపటిబద్ధం కత్వాతి చీవరం పారుపిత్వా, పత్తం హత్థేన గహేత్వాతి అత్థో.
ఏత్థాతి ఏతస్మిం వా సకప్పితప్పదేసే. సఞ్ఞతేతి సమ్మదేవ సఞ్ఞతే సుసంవుతకాయవాచాచిత్తే.
పత్తిం దదేయ్యాతి అత్తనా పసుతం పుఞ్ఞం తాసం దేవతానం అనుప్పదజ్జేయ్య. ‘‘పూజితా’’తిఆదీసు తదేవ పత్తిదానం పూజా, అనాగతే ఏవ ఉపద్దవే ఆరక్ఖసంవిధానం పటిపూజా. ‘‘యేభుయ్యేన ఞాతిమనుస్సా ఞాతిపేతానం పత్తిదానాదినా పూజనమాననాదీని కరోన్తి ఇమే పన అఞ్ఞాతకాపి సమానా తథా కరోన్తి, తస్మా నేసం సక్కచ్చం ఆరక్ఖా సంవిధాతబ్బా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పవారేత్వా దేవతా తత్థ ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమే’’తిఆదిమాహ. బలికమ్మకరణం మాననం, సమ్పతి ఉప్పన్నపరిస్సయహరణం పటిమానన్తి దస్సేతుం ‘‘ఏతే’’తిఆది వుత్తం.
సున్దరాని పస్సతీతి సున్దరాని ఇట్ఠాని ఏవ పస్సతి, న అనిట్ఠాని.
౧౫౪. ఆణియో కోట్టేత్వాతి లహుకే దారుదణ్డే గహేత్వా కవాటఫలకే వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బన్ధే కాతుం ఆణియో కోట్టేత్వా. నావాసఙ్ఖేపేన కతం ఉళుమ్పం, వేళునళాదికే సఙ్ఘరిత్వా వల్లిఆదీహి కలాపవసేన బన్ధిత్వా కత్తబ్బం కుల్లం.
ఉదకట్ఠానస్సేతం అధివచనన్తి యథావుత్తస్స యస్స కస్సచి ఉదకట్ఠానస్స ఏతం ‘‘అణ్ణవ’’న్తి అధివచనం, సముద్దస్సేవాతి అధిప్పాయో. సరన్తి ఇధ నదీ అధిప్పేతా సరతి సన్దతీతి కత్వా. గమ్భీరవిత్థతన్తి అగాధట్ఠేన గమ్భీరం, సకలలోకత్తయబ్యాపితాయ విత్థతం. విసజ్జాతి అనాసజ్జ అప్పత్వా. పల్లలాని తేసం అతరణతో. వినాయేవ కుల్లేనాతి ఈదిసం ఉదకం కుల్లేన ఈదిసేన వినా ఏవ తిణ్ణా మేధావినో జనా, తణ్హాసరం పన అరియమగ్గసఙ్ఖాతం సేతుం కత్వా నిత్తిణ్ణాతి యోజనా.
పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అరియసచ్చకథావణ్ణనా
౧౫౫. మహాపనాదస్స రఞ్ఞో. పాసాదకోటియంకతగామోతి పాసాదస్స పతితథుపికాయ పతిట్ఠితట్ఠానే నివిట్ఠగామో. అరియభావకరానన్తి యే పటివిజ్ఝన్తి, తేసం అరియభావకరానం నిమిత్తస్స కత్తుభావూపచారవసేనేవ వుత్తం. తచ్ఛావిపల్లాసభూతభావేన సచ్చానం. అనుబోధో పుబ్బభాగియం ఞాణం, పటివేధో మగ్గఞాణేన అభిసమయో, తత్థ యస్మా అనుబోధపుబ్బకో పటివేధో అనుబోధేన వినా న హోతి, అనుబోధోపి ఏకచ్చో పటివేధేన సమ్బన్ధో, తదుభయాభావహేతుకఞ్చ వట్టేవ సంసరణం, తస్మా వుత్తం పాళియం ‘‘అననుబోధా…పే… తుమ్హాకఞ్చా’’తి. పటిసన్ధిగ్గహణవసేన భవతో భవన్తరూపగమనం సన్ధావనం, అపరాపరం చవనుపపజ్జనవసేన సఞ్చరణం సంసరణన్తి ఆహ ‘‘భవతో’’తిఆది. సన్ధావితసంసరితపదానం కమ్మసాధనతం సన్ధాయాహ ‘‘మయా చ తుమ్హేహి చా’’తి పఠమవికప్పే. దుతియవికప్పే పన భావసాధనతం హదయే కత్వా ‘‘మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చా’’తి యథారుతవసేనేవ వుత్తం. నయనసమత్థాతి పాపనసమత్థా, దీఘరజ్జునా బద్ధసకుణం వియ రజ్జుహత్థో పురిసో దేసన్తరం తణ్హారజ్జునా బద్ధం సత్తసన్తానం అభిసఙ్ఖారో భవన్తరం నేతి ఏతాయాతి భవనేత్తి, తణ్హా, సా అరియమగ్గసత్థేన సుట్ఠు హతా ఛిన్నాతి భవనేత్తిసమూహతా.
అనావత్తిధమ్మసమ్బోధిపరాయణవణ్ణనా
౧౫౬. ద్వే గామా ‘‘నాతికా’’తి ఏవం లద్ధనామో, ఞ-కారస్స చాయం న-కారాదేసేన నిద్దేసో ‘‘అనిమిత్తా న నాయరే’’తిఆదీసు (విసుద్ధి. ౧.౧౭౪; జా. అట్ఠ. ౨.౨.౩౪) వియ. తేనాహ ‘‘ఞాతిగామకే’’తి. గిఞ్జకా వుచ్చన్తి ఇట్ఠకా, గిఞ్జకాహి ఏవ కతో ఆవసథోతి గిఞ్జకావసథో. సో కిర ఆవాసో యథా సుధాపరికమ్మేన సమ్పయోజనం నత్థి, ఏవం ఇట్ఠకాహి ఏవ చినిత్వా ఛాదేత్వా కతో. తేన వుత్తం ‘‘ఇట్ఠకామయే ఆవసథే’’తి. తులాదణ్డకవాటఫలకాని పన దారుమయానేవ.
౧౫౭. ఓరం వుచ్చతి కామధాతు, పచ్చయభావేన తం ఓరం భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని, ఓరమ్భాగస్స వా హితాని ఓరమ్భాగియాని. తేనాహ ‘‘హేట్ఠాభాగియాన’’న్తిఆది. తీహి మగ్గేహీతి హేట్ఠిమేహి తీహి మగ్గేహి. తేహి పహాతబ్బతాయ హి నేసం సంయోజనానం ఓరమ్భాగియతా. ఓరమ్భఞ్జియాని వా ఓరమ్భాగియాని వుత్తాని నిరుత్తినయేన. ఇదాని బ్యతిరేకముఖేన నేసం ఓరమ్భాగియభావం విభావేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. విక్ఖమ్భితాని సమత్థతావిఘాతేన పుథుజ్జనానం, సముచ్ఛిన్నాని సబ్బసో అభావేన అరియానం రూపారూపభవూపపత్తియా విబన్ధాయ న హోన్తీతి వుత్తం ‘‘అవిక్ఖమ్భితాని అసముచ్ఛిన్నానీ’’తి. నిబ్బత్తవసేనాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన. గన్తుం న దేన్తి మహగ్గతగామికమ్మాయూహనస్స వినిబన్ధనతో. సక్కాయదిట్ఠిఆదీని తీణి సంయోజనాని కామచ్ఛన్దబ్యాపాదా వియ మహగ్గతూపపత్తియా అవినిబన్ధభూతానిపి కామభవూపపత్తియా విసేసపచ్చయత్తా తత్థ మహగ్గతభవే నిబ్బత్తమ్పి తన్నిబ్బత్తిహేతుకమ్మపరిక్ఖయే కామభవూపపత్తిపచ్చయతాయ మహగ్గతభవతో ఆనేత్వా పున ఇధేవ కామభవే ఏవ నిబ్బత్తాపేన్తి, తస్మా సబ్బానిపి పఞ్చపి సంయోజనాని ఓరమ్భాగియాని ఏవ. పటిసన్ధివసేన అనాగమనసభావాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన తస్మా లోకా ఇధ న ఆగమనసభావా. బుద్ధదస్సనథేరదస్సనధమ్మస్సవనానం పనత్థాయస్స ఆగమనం అనివారితం.
కదాచి కరహచి ఉప్పత్తియా సవిరళాకారతా పరియుట్ఠానమన్దతాయ అబహలతాతి ద్వేధాపి తనుభావో. అభిణ్హన్తి బహుసో. బహలబహలాతి తిబ్బతిబ్బా. యత్థ ఉప్పజ్జన్తి, తం సన్తానం మద్దన్తా, ఫరన్తా, సాధేన్తా, అన్ధకారం కరోన్తా ఉప్పజ్జన్తి, ద్వీహి పన మగ్గేహి పహీనత్తా తనుకతనుకా మన్దమన్దా ఉప్పజ్జన్తి. ‘‘పుత్తధీతరో హోన్తీ’’తి ఇదం అకారణం. తథా హి అఙ్గపచ్చఙ్గపరామసనమత్తేనపి తే హోన్తి. ఇదన్తి ‘‘రాగదోసమోహానం తనుత్తా’’తి ఇదం వచనం. భవతనుకవసేనాతి అప్పకభవవసేన. తన్తి మహాసివత్థేరస్స వచనం పటిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. యే భవా అరియానం లబ్భన్తి, తే పరిపుణ్ణలక్ఖణభవా ఏవ. యే న లబ్భన్తి, తత్థ కీదిసం తం భవతనుకం, తస్మా ఉభయథాపి భవతనుకస్స అసమ్భవో ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘సోతాపన్నస్సా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠమే భవే భవతనుకం నత్థి అట్ఠమస్సేవ భవస్స సబ్బస్సేవ అభావతో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
కామావచరలోకం సన్ధాయ వుత్తం ఇతరస్స లోకస్స వసేన తథా వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా. యో హి సకదాగామీ దేవమనుస్సలోకేసు వోమిస్సకవసేన నిబ్బత్తతి, సోపి కామభవవసేనేవ పరిచ్ఛిన్దితబ్బో. భగవతా చ కామలోకే ఠత్వా ‘‘సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా’’తి వుత్తం, ‘‘ఇమం లోకం ఆగన్త్వా’’తి చ ఇమినా పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోవ గహితో. ఏకచ్చో హి ఇధ సకదాగామిఫలం పత్వా ఇధేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో ఇధ పత్వా దేవలోకే పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి, ఇమే చత్తారో ఇధ న లబ్భన్తి. యో పన ఇధ పత్వా దేవలోకే యావతాయుకం వసిత్వా పున ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఇధ అధిప్పేతో. అట్ఠకథాయం పన ఇమం లోకన్తి కామభవో అధిప్పేతోతి ఇమమత్థం విభావేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆదినా అఞ్ఞంయేవ చతుక్కం దస్సితం.
చతూసు …పే… సభావోతి అత్థో అపాయగమనీయానం పాపధమ్మానం సబ్బసో పహీనత్తా. ధమ్మనియామేనాతి మగ్గధమ్మనియామేన. నియతో ఉపరిమగ్గాధిగమస్స అవస్సంభావిభావతో. తేనాహ ‘‘సమ్బోధిపరాయణో’’తి.
ధమ్మాదాసధమ్మపరియాయవణ్ణనా
౧౫౮. తేసం తేసం ఞాణగతిన్తి తేసం తేసం సత్తానం ‘‘అసుకో సోతాపన్నో, అసుకో సకదాగామీ’’తిఆదినా తంతంఞాణాధిగమనం. ఞాణూపపత్తిం ఞాణాభిసమ్పరాయన్తి తతో పరమ్పి ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో, సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తిఆదినా చ ఞాణసహితం ఉప్పత్తిపచ్చయభావం. ఓలోకేన్తస్స ఞాణచక్ఖునా పేక్ఖన్తస్స కాయకిలమథోవ, న తేన కాచి వేనేయ్యానం అత్థసిద్ధీతి అధిప్పాయో. చిత్తవిహేసాతి చిత్తఖేదో, సా కిలేసూపసంహితత్తా బుద్ధానం నత్థి. ఆదీయతి ఆలోకీయతి అత్తా ఏతేనాతి ఆదాసం, ధమ్మభూతం ఆదాసం ధమ్మాదాసం, అరియమగ్గఞాణస్సేతం అధివచనం, తేన అరియసావకా చతూసు అరియసచ్చేసు విద్ధస్తసమ్మోహత్తా అత్తానమ్పి యాథావతో ఞత్వా యాథావతో బ్యాకరేయ్య, తప్పకాసనతో పన ధమ్మపరియాయస్స సుత్తస్స ధమ్మాదాసతా వేదితబ్బా. యేన ధమ్మాదాసేనాతి ఇధ పన మగ్గధమ్మమేవ వదతి.
అవేచ్చ యాథావతో జానిత్వా తన్నిమిత్తఉప్పన్నపసాదో అవేచ్చపసాదో, మగ్గాధిగమేన ఉప్పన్నపసాదో, సో పన యస్మా పాసాణపబ్బతో వియ నిచ్చలో, న చ కేనచి కారణేన విగచ్ఛతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అచలేన అచ్చుతేనా’’తి.
‘‘పఞ్చసీలానీ’’తి గహట్ఠవసేనేతం వుత్తం తేహి ఏకన్తపరిహరణీయతో. అరియానం పన సబ్బాని సీలాని కన్తానేవ. తేనాహ ‘‘సబ్బోపి పనేత్థ సంవరో లబ్భతియేవా’’తి.
సబ్బేసన్తి సబ్బేసం అరియానం. సిక్ఖాపదావిరోధేనాతి యథా భూతరోచనాపత్తి న హోతి, ఏవం. యుత్తట్ఠానేతి కాతుం యుత్తట్ఠానే.
అమ్బపాలీగణికావత్థువణ్ణనా
౧౬౧. తదా కిర వేసాలీ ఇద్ధా ఫీతా సబ్బఙ్గసమ్పన్నా అహోసి వేపుల్లప్పత్తా, తం సన్ధాయాహ ‘‘ఖన్ధకే వుత్తనయేన వేసాలియా సమ్పన్నభావో వేదితబ్బో’’తి. తస్మిం కిర భిక్ఖుసఙ్ఘే పఞ్చసతమత్తా భిక్ఖూ నవా అచిరపబ్బజితా అహేసుం ఓసన్నవీరియా చ. తథా హి వక్ఖతి ‘‘తత్థ కిర ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఓసన్నవీరియా’’తిఆది (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౬౫). సతిపచ్చుపట్ఠానత్థన్తి తేసం సతిపచ్చుపట్ఠాపనత్థం. సరతీతి కాయాదికే యథాసభావతో ఞాణసమ్పయుత్తాయ సతియా అనుస్సరతి ఉపధారేతి. సమ్పజానాతీతి సమం పకారేహి జానాతి అవబుజ్ఝతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పరతో సతిపట్ఠానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬) ఆగమిస్సతి.
సబ్బసఙ్గాహకన్తి సరీరగతస్స చేవ వత్థాలఙ్కారగతస్స చాతి సబ్బస్స నీలభావస్స సఙ్గాహకం వచనం. తస్సేవాతి నీలాతి సబ్బసఙ్గాహకవసేన వుత్తఅత్థస్సేవ. విభాగదస్సనన్తి పభేదదస్సనం. యథా తే లిచ్ఛవిరాజానో అపీతాదివణ్ణా ఏవ కేచి విలేపనవసేన పీతాదివణ్ణా ఖాయింసు, ఏవం అనీలాదివణ్ణా ఏవ కేచి విలేపనవసేన నీలాదివణ్ణా ఖాయింసూతి వుత్తం ‘‘న తేసం పకతివణ్ణో నీలో’’తిఆది. నీలో మణి ఏతేసూతి నీలమణి, ఇన్దనీలమహానీలాదినీలరతనవినద్ధా అలఙ్కారా. తే కిర సువణ్ణవిరచితే హి మణిఓభాసేహి ఏకనీలా వియ ఖాయన్తి. నీలమణిఖచితాతి నీలరతనపరిక్ఖిత్తా. నీలవత్థపరిక్ఖిత్తాతి నీలవత్థనీలకమ్పలపరిక్ఖేపా. నీలవమ్మికేహీతి నీలకఘటపరిక్ఖిత్తేహి. సబ్బపదేసూతి ‘‘పీతా హోన్తీ’’తిఆదిసబ్బపదేసు. పరివట్టేసీతి పటిఘట్టేసి. ఆహరన్తి ఇమస్మా రాజపురిసా బలిన్తి ఆహారో, తప్పత్తజనపదోతి ఆహ ‘‘సాహారన్తి సజనపద’’న్తి. అఙ్గులిఫోటోపి అఙ్గులియా చాలనవసేనేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘అఙ్గులిం చాలేసు’’న్తి. అమ్బకాయాతి మాతుగామేన. ఉపచారవచనం హేతం ఇత్థీసు, యదిదం ‘‘అమ్బకా మాతుగామో జననికా’’తి.
అవలోకేథాతి అపవత్తిత్వా ఓలోకనం ఓలోకేథ. తం పన అపవత్తిత్వా ఓలోకనం అను అను దస్సనం హోతీతి ఆహ ‘‘పునప్పునం పస్సథా’’తి. ఉపనేథాతి ‘‘యథాయం లిచ్ఛవిరాజపరిసా సోభాతిసయేన యుత్తా, ఏవం తావతింసపరిసా’’తి ఉపనయం కరోథ. తేనాహ ‘‘తావతింసేహి సమకే కత్వా పస్సథా’’తి.
‘‘ఉపసంహరథ భిక్ఖవే లిచ్ఛవిపరిసం తావతింససదిస’’న్తి నయిదం నిమిత్తగ్గాహే నియోజనం, కేవలం పన దిబ్బసమ్పత్తిసదిసా ఏతేసం రాజూనం ఇస్సరియసమ్పత్తీతి అనుపుబ్బికథాయ సగ్గసమ్పత్తికథనం వియ దట్ఠబ్బం. తేసు పన భిక్ఖూసు ఏకచ్చానం తత్థ నిమిత్తగ్గాహోపి సియా, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నిమిత్తగ్గాహే ఉయ్యోజేతీ’’తి. హితకామతాయ తేసం భిక్ఖూనం యథా ఆయస్మతో నన్దస్స హితకామతాయ సగ్గసమ్పత్తిదస్సనం. తేనాహ ‘‘తత్ర కిరా’’తిఆది. ఓసన్నవీరియాతి సమ్మాపటిపత్తియం అవసన్నవీరియా, ఓస్సట్ఠవీరియా వాతి అత్థో. అనిచ్చలక్ఖణవిభావనత్థన్తి తేసం రాజూనం వసేన భిక్ఖూనం అనిచ్చలక్ఖణవిభూతభావత్థం.
వేళువగామవస్సూపగమనవణ్ణనా
౧౬౩. సమీపే వేళువగామోతి పుబ్బణ్హం వా సాయన్హం వా గన్త్వా నివత్తనయోగ్యే ఆసన్నట్ఠానే నివిట్ఠా పరివారగామో. సఙ్గమ్మాతి సమ్మా గన్త్వా. అస్సాతి భగవతో.
౧౬౪. ఫరుసోతి కక్ఖళో, గరుతరోతి అత్థో. విసభాగరోగోతి ధాతువిసభాగతాయ సముట్ఠితో బహలతరరోగో, న ఆబాధమత్తం. ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి వేదనానం ఖణికతం, దుక్ఖతం, అత్తసుఞ్ఞతఞ్చ యాథావతో ఞాణేన పరిచ్ఛిజ్జ పరితులేత్వా. అధివాసేసీతి తా అభిభవన్తో యథాపరిమద్దితాకారసల్లక్ఖణేన అత్తని ఆరోపేత్వా వాసేసి, న తాహి అభిభుయ్యమానో. తేనాహ ‘‘అవిహఞ్ఞమానో’’తిఆది. అదుక్ఖియమానోతి చేతోదుక్ఖవసేన అదుక్ఖియమానో, కాయదుక్ఖం పన ‘‘నత్థీ’’తి న సక్కా వత్తుం. అసతి హి తస్మిం అధివాసనాయ ఏవ అసమ్భవోతి. అనామన్తేత్వాతి అనాలపిత్వా. అనపలోకేత్వాతి అవిస్సజ్జిత్వా. తేనాహ ‘‘ఓవాదానుసాసనిం అదత్వాతి వుత్తం హోతీ’’తి. పుబ్బభాగవీరియేనాతి ఫలసమాపత్తియా పరికమ్మవీరియేన. ఫలసమాపత్తివీరియేనాతి ఫలసమాపత్తిసమ్పయుత్తవీరియేన. విక్ఖమ్భేత్వాతి వినోదేత్వా. యథా నామ పుప్ఫనసమయే చమ్పకాదిరుక్ఖే వేఖే దిన్నే యావ సో వేఖో నాపనీయతి, తావస్స పుప్ఫనసమత్థతా విక్ఖమ్భితా వినోదితా హోతి, ఏవమేవ యథావుత్తవీరియవేఖదానేన తా వేదనా సత్థు సరీరే యథాపరిచ్ఛిన్నం కాలం విక్ఖమ్భితా వినోదితా అహేసుం. తేన వుత్తం ‘‘విక్ఖమ్భేత్వాతి వినోదేత్వా’’తి. జీవితమ్పి జీవితసఙ్ఖారో కమ్మునా సఙ్ఖరీయతీతి కత్వా. ఛిజ్జమానం విరోధిపచ్చయసమాయోగేన పయోగసమ్పత్తియా ఘటేత్వా ఠపీయతి. అధిట్ఠాయాతి అధిట్ఠానం కత్వా. తేనాహ ‘‘దసమాసే మా ఉప్పజ్జిత్థాతి సమాపత్తిం సమాపజ్జీ’’తి. తం పన ‘‘అధిట్ఠానం, పవత్తన’’న్తి చ వత్తబ్బతం అరహతీతి వుత్తం ‘‘అధిట్ఠహిత్వా పవత్తేత్వా’’తి.
ఖణికసమాపత్తీతి తాదిసం పుబ్బాభిసఙ్ఖారం అకత్వా ఠానసో సమాపజ్జితబ్బసమాపత్తి. పున సరీరం వేదనా అజ్ఝోత్థరతి సవిసేసపుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స అకతత్తా. రూపసత్తకఅరూపసత్తకాని విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాసు (విసుద్ధి. టీ. ౨.౭౦౬, ౭౧౭) విత్థారితనయేన వేదితబ్బాని. సుట్ఠు విక్ఖమ్భేతి పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స సాతిసయత్తా. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. అపబ్యూళ్హోతి అపనీతో. చుద్దసహాకారేహి సన్నేత్వాతి తేసంయేవ రూపసత్తకఅరూపసత్తకానం వసేన చుద్దసహి పకారేహి విపస్సనాచిత్తం, సకలమేవ వా అత్తభావం విసభాగరోగసఞ్జనితలూఖభావనిరోగకరణాయ సినేహేత్వా న ఉప్పజ్జియేవ సమ్మాసమ్బుద్ధేన సాతిసయసమాపత్తివేగేన సువిక్ఖమ్భితత్తా.
గిలానో హుత్వా పున వుట్ఠితోతి పుబ్బే గిలానో హుత్వా పున తతో గిలానభావతో వుట్ఠితో. మధురకభావో నామ సరీరస్స థమ్భితత్తం, తం పన గరుభావపుబ్బకన్తి ఆహ ‘‘సఞ్జాతగరుభావో సఞ్జాతథద్ధభావో’’తి. ‘‘నానాకారతో న ఉపట్ఠహన్తీ’’తి ఇమినా దిసాసమ్మోహోపి మే అహోసి సోకబలేనాతి దస్సేతి. సతిపట్ఠానాదిధమ్మాతి కాయానుపస్సనాదయో అనుపస్సనాధమ్మా పుబ్బే విభూతా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తాపి ఇదాని మయ్హం పాకటా న హోన్తి.
౧౬౫. అబ్భన్తరం కరోతి నామ అత్తనియేవ ఠపనతో. పుగ్గలం అబ్భన్తరం కరోతి నామ సమానత్తతావసేన ధమ్మేన పుబ్బే తస్స సఙ్గణ్హతో. దహరకాలేతి అత్తనో దహరకాలే. కస్సచి అకథేత్వాతి కస్సచి అత్తనో అన్తేవాసికస్స ఉపనిగూహభూతం గన్థం అకథేత్వా. ముట్ఠిం కత్వాతి ముట్ఠిగతం వియ రహసిభూతం కత్వా. యస్మిం వా నట్ఠే సబ్బో తంమూలకో ధమ్మో వినస్సతి, సో ఆదితో మూలభూతో ధమ్మో, ముస్సతి వినస్సతి ధమ్మో ఏతేన నట్ఠేనాతి ముట్ఠి, తం తథారూపం ముట్ఠిం కత్వా పరిహరిత్వా ఠపితం కిఞ్చి నత్థీతి దస్సేతి.
అహమేవాతి అవధారణం భిక్ఖుసఙ్ఘపరిహరణస్స అఞ్ఞసాధారణిచ్ఛాదస్సనత్థం, అవధారణేన పన వినా ‘‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘ’’న్తిఆది భిక్ఖుసఙ్ఘపరిహరణే అహంకారమమంకారాభావదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. ఉద్దిసితబ్బట్ఠేనాతి ‘‘సత్థా’’తి ఉద్దిసితబ్బట్ఠేన. మా వా అహేసుం భిక్ఖూతి అధిప్పాయో. ‘‘మా వా అహోసీ’’తి వా పాఠో. ఏవం న హోతీతి ‘‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తిఆది ఆకారేన చిత్తప్పవత్తి న హోతి. ‘‘పచ్ఛిమవయఅనుప్పత్తభావదీపనత్థం వుత్త’’న్తి ఇమినా వయో వియ బుద్ధకిచ్చమ్పి పరియోసితకమ్మన్తి దీపేతి. సకటస్స బాహప్పదేసే దళ్హీభావాయ వేఠదానం బాహబన్ధో. చక్కనేమిసన్ధీనం దళ్హీభావాయ వేఠదానం చక్కబన్ధో.
తమత్థన్తి వేఠమిస్సకేన మఞ్ఞేతి వుత్తమత్థం. రూపాదయో ఏవ ధమ్మా సవిగ్గహో వియ ఉపట్ఠానతో రూపనిమిత్తాదయో, తేసం రూపనిమిత్తాదీనం. లోకియానం వేదనానన్తి యాసం నిరోధనేన ఫలసమాపత్తి సమాపజ్జితబ్బా, తాసం నిరోధా ఫాసు హోతి, తథా బాళ్హవేదనాభితున్నసరీరస్సాపి. తదత్థాయాతి ఫలసమాపత్తివిహారత్థాయ. ద్వీహి భాగేహి ఆపో గతో ఏత్థాతి దీపో, ఓఘేన పరిగతో హుత్వా అనజ్ఝోత్థటో భూమిభాగో, ఇధ పన చతూహిపి ఓఘేహి, సంసారమహోఘేనేవ వా అనజ్ఝోత్థటో అత్తా ‘‘దీపో’’తి అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘మహాసముద్దగతా’’తిఆది. అత్తస్సరణాతి అత్తప్పటిసరణా. అత్తగతికా వాతి అత్తపరాయణావ. మా అఞ్ఞగతికాతి అఞ్ఞం కిఞ్చి గతిం పటిసరణం పరాయణం మా చిన్తయిత్థ. కస్మా? అత్తా నామేత్థ పరమత్థతో ధమ్మో అబ్భన్తరట్ఠేన, సో ఏవం సమ్పాదితో తుమ్హాకం దీపం తాణం గతి పరాయణన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ధమ్మదీపా’’తిఆది. తథా చాహ ‘‘అత్తా హి అత్తనో నాథో, కో హి నాథో పరో సియా’’తి (ధ. ప. ౧౬౦, ౩౮౦) ఉపదేసమత్తమేవ హి పరస్మిం పటిబద్ధం, అఞ్ఞా సబ్బా సమ్పత్తి పురిసస్స అత్తాధీనా ఏవ. తేనాహ భగవా ‘‘తుమ్హేహి కిచ్చం ఆతప్పం, అక్ఖాతారో తథాగతా’’తి (ధ. ప. ౨౭౬). తమగ్గేతి తమయోగస్స అగ్గే తస్స అతిక్కన్తాభావతో. తేనేవాహ ‘‘ఇమే అగ్గతమా’’తిఆది. మమాతి మమ సాసనే. సబ్బేపి తే చతుసతిపట్ఠానగోచరా వాతి చతుబ్బిధం సతిపట్ఠానం భావేత్వా బ్రూహేత్వా తదేవ గోచరం అత్తనో పవత్తిట్ఠానం కత్వా ఠితా ఏవ భిక్ఖూ అగ్గే భవిస్సన్తి.
దుతియభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిమిత్తోభాసకథావణ్ణనా
౧౬౬. అనేకవారం భగవా వేసాలియం విహరతి, తస్మా ఇమం వేసాలిప్పవేసనం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘కదా పావిసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ఆగమనతో పట్ఠాయ తం దస్సేన్తో ‘‘భగవా కిరా’’తిఆదిమాహ. ఆగతమగ్గేనేవాతి పుబ్బే యావ వేళువగామకా ఆగతమగ్గేనేవ పటినివత్తేన్తో. యథాపరిచ్ఛేదేనాతి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలేన. తతోతి ఫలసమాపత్తితో. అయన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారో. దివాట్ఠానోలోకనాది పరినిబ్బానస్స ఏకన్తికభావదస్సనం. ఓస్సట్ఠోతి విస్సట్ఠో ఆయుసఙ్ఖారో ‘‘సత్తాహమేవ మయా జీవితబ్బ’’న్తి.
జేట్ఠకనిట్ఠభాతికానన్తి సబ్బేవ సబ్రహ్మచారినో సన్ధాయ వదతి.
పటిపాదేస్సామీతి మగ్గపటిపత్తియా నియోజేస్సామి. మణిఫలకేతి మణిఖచితే పముఖే అత్థతఫలకే. తం పఠమం దస్సనన్తి యం వేళువనే పరిబ్బాజకరూపేన ఆగతస్స సిద్ధం దస్సనం, తం పఠమదస్సనం. యం వా అనోమదస్సిస్స భగవతో వచనం సద్దహన్తేన తదా అభినీహారకాలే పచ్చక్ఖతో వియ తుమ్హాకం దస్సనం సిద్ధం, తం పఠమదస్సనం. పచ్చాగమనచారికన్తి పచ్చాగమనత్థం చారికం.
సత్తాహన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. థేరస్స జాతోవరకగేహం కిర ఇతరగేహతో వివేకట్ఠం, వివటఙ్గణఞ్చ, తస్మా దేవబ్రహ్మానం ఉపసఙ్కమనయోగ్యన్తి ‘‘జాతోవరకం పటిజగ్గథా’’తి వుత్తం. సోతి ఉపరేవతో. తం పవత్తిన్తి తత్థ వసితుకామతాయ వుత్తం తం.
‘‘జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తీ’’తి (పారా. ౧౬, ౧౬౫) ఇమినా నీహారేన థేరో ‘‘కే తుమ్హే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘త్వం చతూహి మహారాజేహి మహన్తతరో’’తి పుట్ఠో అత్తనో మహత్తం సత్థు ఉపరి పక్ఖిపన్తో ‘‘ఆరామికసదిసా ఏతే ఉపాసికే అమ్హాకం సత్థునో’’తి ఆహ. సావకసమ్పత్తికిత్తనమ్పి హి అత్థతో సత్థు సమ్పత్తింయేవ విభావేతి.
సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయాతి థేరస్స దేసనానుభావేన, అత్తనో చ ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా ఞాణస్స పరిపక్కత్తా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిత్వా.
అయన్తి యథావుత్తా. ఏత్థాతి ‘‘వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసీ’’తి ఏతస్మిం వేసాలీపవేసే. అనుపుబ్బీకథాతి అనుపుబ్బదీపనీ కథా.
౧౬౭. ఉదేనయక్ఖస్స చేతియట్ఠానేతి ఉదేనస్స నామ యక్ఖస్స ఆయతనభావేన ఇట్ఠకాహి చితే మహాజనస్స చిత్తీకతట్ఠానే. కతవిహారోతి భగవన్తం ఉద్దిస్స కతవిహారో. వుచ్చతీతి పురిమవోహారేన ‘‘ఉదేనచేతియ’’న్తి వుచ్చతి. గోతమకాదీసుపీతి ‘‘గోతమకచేతియ’’న్తి ఏవం ఆదీసుపి. ఏసేవ నయోతి చేతియట్ఠానే కతవిహారభావం అతిదిసతి. వడ్ఢితాతి భావనాపారిపూరివసేన పరిబ్రూహితా. పునప్పునం కతాతి భావనాయ బహులీకరణేన అపరాపరం పవత్తితా. యుత్తయానం వియ కతాతి యథా యుత్తం ఆజఞ్ఞయానం ఛేకేన సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తతి, ఏవం యథారుచిపవత్తిరహతం గమితా. పతిట్ఠానట్ఠేనాతి అధిట్ఠానట్ఠేన. వత్థు వియ కతాతి సబ్బసో ఉపక్కిలేసవిసోధనేన ఇద్ధివిసయతాయ పవత్తిట్ఠానభావతో సువిసోధితపరిస్సయవత్థు వియ కతా. అధిట్ఠితాతి పటిపక్ఖదూరీభావతో సుభావితభావేన తంతంఅధిట్ఠానయోగ్యతాయ ఠపితా. సమన్తతో చితాతి సబ్బభాగేన భావనుపచయం గమితా. తేనాహ ‘‘సువడ్ఢితా’’తి. సుట్ఠు సమారద్ధాతి ఇద్ధిభావనాయ సిఖాప్పత్తియా సమ్మదేవ సంసేవితా.
అనియమేనాతి ‘‘యస్స కస్సచీ’’తి అనియమవచనేన. నియమేత్వాతి ‘‘తథాగతస్సా’’తి సరూపదస్సనేన నియమేత్వా. ఆయుప్పమాణన్తి పరమాయుప్పమాణం వదతి, తస్సేవ గహణే కారణం బ్రహ్మజాలసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౦; దీ. ని. టీ. ౧.౪౦) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. మహాసివత్థేరో పన ‘‘మహాబోధిసత్తానం చరిమభవే పటిసన్ధిదాయినో కమ్మస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకతాసంవత్తనసమత్థతం హదయే ఠపేత్వా బుద్ధానం ఆయుసఙ్ఖారస్స పరిస్సయవిక్ఖమ్భనసమత్థతా పాళియం ఆగతా ఏవాతి ఇమం భద్దకప్పమేవ తిట్ఠేయ్యా’’తి అవోచ. ‘‘ఖణ్డిచ్చాదీహి అభిభుయ్యతీ’’తి ఏతేన యథా ఇద్ధిబలేన జరాయ న పటిఘాతో, ఏవం తేన మరణస్సపి న పటిఘాతోతి అత్థతో ఆపన్నమేవాతి. ‘‘క్వ సరో ఖిత్తో, క్వ చ నిపతితో’’తి అఞ్ఞథా వుట్ఠితేనాపి థేరవాదేన అట్ఠకథావచనమేవ సమత్థితన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘సో న రుచ్చతి…పే… నియమిత’’న్తి.
పరియుట్ఠితచిత్తోతి యథా కిఞ్చి అత్థానత్థం సల్లక్ఖేతుం న సక్కా, ఏవం అభిభూతచిత్తో. సో పన అభిభవో మహతా ఉదకోఘేన అప్పకస్స ఉదకస్స అజ్ఝోత్థరణం వియ అహోసీతి వుత్తం ‘‘అజ్ఝోత్థటచిత్తో’’తి. అఞ్ఞోపీతి థేరతో, అరియేహి వా అఞ్ఞోపి యో కోచి పుథుజ్జనో. పుథుజ్జనగ్గహణఞ్చేత్థ యథా సబ్బేన సబ్బం అప్పహీనవిపల్లాసో మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో కిఞ్చి అత్థం సల్లక్ఖేతుం న సక్కోతి, ఏవం థేరో భగవతా కతం నిమిత్తోభాసం సబ్బసో న సల్లక్ఖేసీతి దస్సనత్థం. తేనాహ ‘‘మారో హీ’’తిఆది. చత్తారో విపల్లాసాతి అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి సఞ్ఞావిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసో, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి సఞ్ఞావిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసోతి ఇమే చత్తారో విపల్లాసా. తేనాతి యదిపి ఇతరే అట్ఠ విపల్లాసా పహీనా, తథాపి యథావుత్తానం చతున్నం విపల్లాసానం అప్పహీనభావేన. అస్సాతి థేరస్స. మద్దతీతి ఫుసనమత్తేన మద్దన్తో వియ హోతి, అఞ్ఞథా తేన మద్దితే సత్తానం మరణమేవ సియా. కిం సక్ఖిస్సతి, న సక్ఖిస్సతీతి అధిప్పాయో. కస్మా న సక్ఖిస్సతి, నను ఏస అగ్గసావకస్స కుచ్ఛిం పవిట్ఠోతి? సచ్చం పవిట్ఠో, తఞ్చ ఖో అత్తనో ఆనుభావదస్సనత్థం, న విబాధనాధిప్పాయేన. విబాధనాధిప్పాయేన పన ఇధ ‘‘కిం సక్ఖిస్సతీ’’తి వుత్తం హదయమద్దనస్స అధిగతత్తా. నిమిత్తోభాసన్తి ఏత్థ ‘‘తిట్ఠతు భగవా కప్ప’’న్తి సకలకప్పం అవట్ఠానయాచనాయ ‘‘యస్స కస్సచి ఆనన్ద చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా’’తిఆదినా అఞ్ఞాపదేసేన అత్తనో చతురిద్ధిపాదభావనానుభావేన కప్పం అవట్ఠానసమత్థతావసేన సఞ్ఞుప్పాదనం నిమిత్తం, తథా పన పరియాయం ముఞ్చిత్వా ఉజుకంయేవ అత్తనో అధిప్పాయవిభావనం ఓభాసో. జానన్తోయేవ వాతి మారేన పరియుట్ఠితభావం జానన్తో ఏవ. అత్తనో అపరాధహేతుతో సత్తానం సోకో తనుకో హోతి, న బలవాతి ఆహ ‘‘దోసారోపనేన సోకతనుకరణత్థ’’న్తి. కిం పన థేరో మారేన పరియుట్ఠితచిత్తకాలే పవత్తిం పచ్ఛా జానాతీతి? న జానాతి సభావేన, బుద్ధానుభావేన పన అనుజానాతి.
మారయాచనకథావణ్ణనా
౧౬౮. అనత్థే నియోజేన్తో గుణమారణేన మారేతి, విరాగవిబన్ధనేన వా జాతినిమిత్తతాయ తత్థ తత్థ జాతం జాతం మారేన్తో వియ హోతీతి ‘‘మారేతీతి మారో’’తి వుత్తం. అతివియ పాపతాయ పాపిమా. కణ్హధమ్మేహి సమన్నాగతో కణ్హో. విరాగాదిగుణానం అన్తకరణతో అన్తకో. సత్తానం అనత్థావహపటిపత్తిం న ముచ్చతీతి నముచి. అత్తనో మారపాసేన పమత్తే బన్ధతి, పమత్తా వా బన్ధూ ఏతస్సాతి పమత్తబన్ధు. సత్తమసత్తాహతో పరం సత్త అహాని సన్ధాయాహ ‘‘అట్ఠమే సత్తాహే’’తి న పన పల్లఙ్కసత్తాహాది వియ నియతకిచ్చస్స అట్ఠమసత్తాహస్స నామ లబ్భనతో. సత్తమసత్తాహస్స హి పరతో అజపాలనిగ్రోధమూలే మహాబ్రహ్మునో, సక్కస్స చ దేవరఞ్ఞో పటిఞ్ఞాతధమ్మదేసనం భగవన్తం ఞత్వా ‘‘ఇదాని సత్తే ధమ్మదేసనాయ మమ విసయం అతిక్కమాపేస్సతీ’’తి సఞ్జాతదోమనస్సో హుత్వా ఠితో చిన్తేసి ‘‘హన్ద దానాహం నం ఉపాయేన పరినిబ్బాపేస్సామి, ఏవమస్స మనోరథో అఞ్ఞథత్తం గమిస్సతి, మమ చ మనోరథో ఇజ్ఝిస్సతీ’’తి. ఏవం పన చిన్తేత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకం అన్తం ఠితో ‘‘పరినిబ్బాతు దాని భన్తే భగవా’’తిఆదినా పరినిబ్బానం యాచి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అట్ఠమే సత్తాహే’’తిఆది. తత్థ అజ్జాతి ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనదివసం సన్ధాయాహ. భగవా చస్స అభిసన్ధిం జానన్తోపి తం అనావికత్వా పరినిబ్బానస్స అకాలభావమేవ పకాసేన్తో యాచనం పటిక్ఖిపి. తేనాహ ‘‘న తావాహ’’న్తిఆది.
మగ్గవసేన వియత్తాతి సచ్చసమ్పటివేధవేయ్యత్తియేన బ్యత్తా. తథేవ వినీతాతి మగ్గవసేన కిలేసానం సముచ్ఛేదవినయనేన వినీతా. తథా విసారదాతి అరియమగ్గాధిగమేనేవ సత్థుసాసనే వేసారజ్జప్పత్తియా విసారదా, సారజ్జకరానం దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిపాపధమ్మానం విగమేన విసారదభావం పత్తాతి అత్థో. యస్స సుతస్స వసేన వట్టదుక్ఖతో నిస్సరణం సమ్భవతి, తం ఇధ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ‘‘సుత’’న్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘తేపిటకవసేనా’’తి. తిణ్ణం పిటకానం సమూహో తేపిటకం, తీణి వా పిటకాని తిపిటకం, తిపిటకమేవ తేపిటకం, తస్స వసేన. తమేవాతి యం తం తేపిటకం సోతబ్బభావేన ‘‘సుత’’న్తి వుత్తం, తమేవ. ధమ్మన్తి పరియత్తిధమ్మం. ధారేన్తీతి సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసం వియ అవినస్సన్తం కత్వా సుప్పగుణసుప్పవత్తిభావేన ధారేన్తి హదయే ఠపేన్తి. ఇతి పరియత్తిధమ్మవసేన బహుస్సుతధమ్మధరభావం దస్సేత్వా ఇదాని పటివేధధమ్మవసేనపి తం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. అరియధమ్మస్సాతి మగ్గఫలధమ్మస్స, నవవిధస్సాపి వా లోకుత్తరధమ్మస్స. అనుధమ్మభూతన్తి అధిగమాయ అనురూపధమ్మభూతం. అనుచ్ఛవికపటిపదన్తి చ తమేవ విపస్సనాధమ్మమాహ, ఛబ్బిధా విసుద్ధియో వా. అనుధమ్మన్తి తస్సా యథావుత్తపటిపదాయ అనురూపం అభిసల్లేఖితం అప్పిచ్ఛతాదిధమ్మం. చరణసీలాతి సమాదాయ పవత్తనసీలా. అను మగ్గఫలధమ్మో ఏతిస్సాతి వా అనుధమ్మా, వుట్ఠానగామినివిపస్సనా, తస్సా చరణసీలా. అత్తనో ఆచరియవాదన్తి అత్తనో ఆచరియస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వాదం. సదేవకస్స లోకస్స ఆచారసిక్ఖాపనేన ఆచరియో, భగవా. తస్స వాదో, చతుసచ్చదేసనా.
ఆచిక్ఖిస్సన్తీతి ఆదితో కథేస్సన్తి, అత్తనా ఉగ్గహితనియామేన పరే ఉగ్గణ్హాపేస్సన్తీతి అత్థో. దేసేస్సన్తీతి వాచేస్సన్తి, పాళిం సమ్మా పబోధేస్సన్తీతి అత్థో. పఞ్ఞాపేస్సన్తీతి పజానాపేస్సన్తి, సఙ్కాపేస్సన్తీతి అత్థో. పట్ఠపేస్సన్తీతి పకారేహి ఠపేస్సన్తి, పకాసేస్సన్తీతి అత్థో. వివరిస్సన్తీతి వివటం కరిస్సన్తి. విభజిస్సన్తీతి విభత్తం కరిస్సన్తి. ఉత్తానిం కరిస్సన్తీతి అనుత్తానం గమ్భీరం ఉత్తానం పాకటం కరిస్సన్తి. సహ ధమ్మేనాతి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దో కారణపరియాయో ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౨౭౦) వియాతి ఆహ ‘‘సహేతుకేన సకారణేన వచనేనా’’తి. సప్పాటిహారియన్తి సనిస్సరణం, యథా పరవాదం భఞ్జిత్వా సకవాదో పతిట్ఠహతి, ఏవం హేతుదాహరణేహి యథాధిగతమత్థం సమ్పాదేత్వా ధమ్మం కథేస్సన్తి. తేనాహ ‘‘నియ్యానికం కత్వా ధమ్మం దేసేస్సన్తీ’’తి, నవవిధం లోకుత్తరధమ్మం పబోధేస్సన్తీతి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘పఞ్ఞాపేస్సన్తీ’’తిఆదీహి ఛహి పదేహి ఛ అత్థపదాని దస్సితాని, ఆదితో పన ద్వీహి పదేహి ఛ బ్యఞ్జనపదాని. ఏత్తావతా తేపిటకం బుద్ధవచనం సంవణ్ణనానయేన సఙ్గహేత్వా దస్సితం హోతి. వుత్తఞ్హేతం నేత్తియం ‘‘ద్వాదసపదాని సుత్తం, తం సబ్బం బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థో చా’’తి (నేత్తి. సఙ్ఖారే).
సిక్ఖత్తయసఙ్గహితన్తి అధిసీలసిక్ఖాదిసిక్ఖత్తయసఙ్గహణం. సకలం సాసనబ్రహ్మచరియన్తి అనవసేసం సత్థుసాసనభూతం సేట్ఠచరియం. సమిద్ధన్తి సమ్మదేవ వడ్ఢితం. ఝానస్సాదవసేనాతి తేహి తేహి భిక్ఖూహి సమధిగతఝానసుఖవసేన. వుద్ధిప్పత్తన్తి ఉళారపణీతభావగమనేన సబ్బసో పరివుద్ధిం ఉపగతం. సబ్బపాలిఫుల్లం వియ అభిఞ్ఞాసమ్పత్తివసేన అభిఞ్ఞాసమ్పదాహి సాసనాభివుద్ధియా మత్థకప్పత్తితో. పతిట్ఠితవసేనాతి పతిట్ఠానవసేన, పతిట్ఠప్పత్తియాతి అత్థో. పటివేధవసేన బహునో జనస్స హితన్తి బాహుజఞ్ఞం. తేనాహ ‘‘బహుజనాభిసమయవసేనా’’తి. పుథు పుథులం భూతం జాతం, పుథు వా పుథుత్తం భూతం పత్తన్తి పుథుభూతం. తేనాహ ‘‘సబ్బాకార…పే… పత్త’’న్తి. సుట్ఠు పకాసితన్తి సుట్ఠు సమ్మదేవ ఆదికల్యాణాదిభావేన పవేదితం.
ఆయుసఙ్ఖారఓస్సజ్జనవణ్ణనా
౧౬౯. సతిం సూపట్ఠితం కత్వాతి అయం కాయాదివిభాగో అత్తభావసఞ్ఞితో దుక్ఖభారో మయా ఏత్తకం కాలం వహితో, ఇదాని పన న వహితబ్బో, ఏతస్స అవహనత్థం చిరతరం కాలం అరియమగ్గసమ్భారో సమ్భతో, స్వాయం అరియమగ్గో పటివిద్ధో, యతో ఇమే కాయాదయో అసుభాదితో సమ్మదేవ పరిఞ్ఞాతా, చతుబ్బిధమ్పి సమ్మాసతిం యథాతథం విసయే సుట్ఠు ఉపట్ఠితం కత్వా. ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి యస్మా ఇమస్స అత్తభావసఞ్ఞితస్స దుక్ఖభారస్స వహనే పయోజనభూతం అత్తహితం తావ మహాబోధిమూలే ఏవ పరిసమాపితం, పరహితం పన బుద్ధవేనేయ్యవినయనం పరిసమాపితబ్బం, తం ఇదాని మాసత్తయేనేవ పరిసమాపనం పాపుణిస్సతి, తస్మా అభాసి ‘‘విసాఖపుణ్ణమాయం పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి, ఏవం బుద్ధఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా సబ్బభాగేన నిచ్ఛయం కత్వా. ఆయుసఙ్ఖారం విస్సజ్జీతి ఆయునో జీవితస్స అభిసఙ్ఖారకం ఫలసమాపత్తిధమ్మం ‘‘న సమాపజ్జిస్సామీ’’తి విస్సజ్జి తంవిస్సజ్జనేనేవ తేన అభిసఙ్ఖరియమానం జీవితసఙ్ఖారం ‘‘నప్పవత్తేస్సామీ’’తి విస్సజ్జి. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. ఠానమహన్తతాయపి పవత్తిఆకారమహన్తతాయపి మహన్తో పథవీకమ్పో. తత్థ ఠానమహన్తతాయ భూమిచాలస్స మహత్తం దస్సేతుం ‘‘తదా కిర…పే… కమ్పిత్థా’’తి వుత్తం. సా పన జాతిక్ఖేత్తభూతా దససహస్సీ లోకధాతు ఏవ, న యా కాచి, యా మహాభినీహారమహాజాతిఆదీసుపి కమ్పిత్థ. తదాపి తత్తికాయ ఏవ కమ్పనే కిం కారణం? జాతిక్ఖేత్తభావేన తస్సేవ ఆదితో పరిగ్గహస్స కతత్తా. పరిగ్గహకరణం చస్స ధమ్మతావసేన వేదితబ్బం. తథా హి పురిమబుద్ధానమ్పి తావతకమేవ జాతిక్ఖేత్తం అహోసి. తథా హి వుత్తం ‘‘దససహస్సీ లోకధాతూ, నిస్సద్దా హోన్తి నిరాకులా…పే… మహాసముద్దో ఆభుజతి, దససహస్సీ పకమ్పతీ’’తి చ ఆది (బు. వం. ౮౪-౯౧). ఉదకపరియన్తం కత్వా ఛప్పకారపవేధనేన అవీతరాగే భింసేతీతి భింసనో, సో ఏవ భింసనకోతి ఆహ ‘‘భయజనకో’’తి. దేవభేరియోతి దేవదున్దుభిసద్దస్స పరియాయవచనమత్తం. న చేత్థ కాచి భేరీ ‘‘దేవదున్దుభీ’’తి అధిప్పేతా, అథ ఖో ఉప్పాతభావేన లబ్భమానో ఆకాసగతో నిగ్ఘోససద్దో. తేనాహ ‘‘దేవో’’తిఆది. దేవోతి మేఘో. తస్స హి అచ్ఛభావేన ఆకాసస్స వస్సాభావేన సుక్ఖగజ్జితసఞ్ఞితే సద్దే నిచ్ఛరన్తే దేవదున్దుభిసమఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘దేవో సుక్ఖగజ్జితం గజ్జీ’’తి.
పీతివేగవిస్సట్ఠన్తి ‘‘ఏవం చిరతరం కాలం వహితో అయం అత్తభావసఞ్ఞితో దుక్ఖభారో, ఇదాని న చిరస్సేవ నిక్ఖిపిస్సతీ’’తి సఞ్జాతసోమనస్సో భగవా సభావేనేవ పీతివేగవిస్సట్ఠం ఉదానం ఉదానేసి. ఏవం పన ఉదానేన్తేన అయమ్పి అత్థో సాధితో హోతీతి దస్సనత్థం అట్ఠకథాయం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం.
తులీయతీతి తులన్తి తుల-సద్దో కమ్మసాధనోతి దస్సేతుం ‘‘తులిత’’న్తి వుత్తం. అప్పానుభావతాయ పరిచ్ఛిన్నం. తథా హి తం పరితో ఖణ్డితభావేన ‘‘పరిత్త’’న్తి వుచ్చతి. పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనతో దీఘసన్తానతాయ, విపులఫలతాయ చ న తులం న పరిచ్ఛిన్నం. యేహి కారణేహి పుబ్బే అవిసేసతో మహగ్గతం ‘‘అతుల’’న్తి వుత్తం, తాని కారణాని రూపావచరతో ఆరుప్పస్స సాతిసయాని విజ్జన్తీతి ‘‘అరూపావచరం అతుల’’న్తి వుత్తం, ఇతరఞ్చ ‘‘తుల’’న్తి, అప్పవిపాకం తీసుపి కమ్మేసు యం తనువిపాకం హీనం, తం తులం. బహువిపాకన్తి యం మహావిపాకం పణీతం, తం అతులం. యం పనేత్థ మజ్ఝిమం, తం హీనం, ఉక్కట్ఠన్తి ద్విధా భిన్దిత్వా ద్వీసు భాగేసు పక్ఖిపితబ్బం. హీనత్తికవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ అప్పబహువిపాకతం నిద్ధారేత్వా తస్స వసేన తులాతులభావో వేదితబ్బో. సమ్భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవోతి ఆహ ‘‘సమ్భవస్స హేతుభూత’’న్తి. నియకజ్ఝత్తరతోతి ససన్తానధమ్మేసు విపస్సనావసేన, గోచరాసేవనాయ చ నిరతో. సవిపాకం సమానం పవత్తివిపాకమత్తదాయికమ్మం సవిపాకట్ఠేన సమ్భవం. న చ తం కామాదిభవాభిసఙ్ఖారకన్తి తతో విసేసనత్థం ‘‘సమ్భవ’’న్తి వత్వా ‘‘భవసఙ్ఖార’’న్తి వుత్తం. ఓస్సజ్జీతి అరియమగ్గేన అవస్సజ్జి. కవచం వియ అత్తభావం పరియోనన్ధిత్వా ఠితం అత్తని సమ్భూతత్తా అత్తసమ్భవం కిలేసఞ్చ అభిన్దీతి కిలేసభేదసహభావికమ్మోస్సజ్జనం దస్సేన్తో తదుభయస్స కారణం అవోచ ‘‘అజ్ఝత్తరతో సమాహితో’’తి.
తీరేన్తోతి ‘‘ఉప్పాదో భయం, అనుప్పాదో ఖేమ’’న్తిఆదినా వీమంసన్తో. ‘‘తులేన్తో తీరేన్తో’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి ఆదిం వత్వా భవసఙ్ఖారస్స అవస్సజ్జనాకారం సరూపతో దస్సేసి. ‘‘ఏవ’’న్తిఆదినా పన ఉదానవణ్ణనాయం ఆదితో వుత్తమత్థం నిగమనవసేన దస్సేసి.
మహాభూమిచాలవణ్ణనా
౧౭౧. యన్తి కరణే వా అధికరణే వా పచ్చత్తవచనన్తి అధిప్పాయేన ఆహ ‘‘యేన సమయేన, యస్మిం వా సమయే’’తి. ఉక్ఖేపకవాతాతి ఉదకసన్ధారకవాతం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా ఠితట్ఠానతో ఖేపకవాతా. ‘‘సట్ఠి…పే… బహల’’న్తి ఇదం తస్స వాతస్స ఉబ్బేధప్పమాణమేవ గహేత్వా వుత్తం, ఆయామవిత్థారతో పన దససహస్సచక్కవాళప్పమాణమ్పి ఉదకసన్ధారకవాతం ఉపచ్ఛిన్దతియేవ. ఆకాసేతి పుబ్బే వాతేన పతిట్ఠితోకాసే. పున వాతోతి ఉక్ఖేపకవాతే తథాకత్వా విగతే ఉదకసన్ధారకవాతో పున ఆబన్ధిత్వా గణ్హాతి యథా తం ఉదకం న భస్సతి, ఏవం ఉత్థమ్భేన్తం ఆబన్ధనవితానవసేన బన్ధిత్వా గణ్హాతి. తతో ఉదకం ఉగ్గచ్ఛతీతి తతో ఆబన్ధిత్వా గహణతో తేన వాతేన ఉత్థమ్భితం ఉదకం ఉగ్గచ్ఛతి ఉపరి గచ్ఛతి. హోతియేవాతి అన్తరన్తరా హోతియేవ. బహలభావేనాతి మహాపథవియా మహన్తభావేన. సకలా హి మహాపథవీ తదా ఓగ్గచ్ఛతి, ఉగ్గచ్ఛతి చ, తస్మా కమ్పనం న పఞ్ఞాయతి.
ఇజ్ఝనస్సాతి ఇచ్ఛితత్థసిజ్ఝనస్స. అనుభవితబ్బస్సఇస్సరియసమ్పత్తిఆదికస్స. పరిత్తాతి పటిలద్ధమత్తా నాతిసుభావితా. తథా చ భావనా బలవతీ న హోతీతి ఆహ ‘‘దుబ్బలా’’తి. సఞ్ఞాసీసేన హి భావనా వుత్తా. అప్పమాణాతి పగుణా సుభావితా. సా హి థిరా దళ్హతరా హోతీతి ఆహ ‘‘బలవా’’తి. ‘‘పరిత్తా పథవీసఞ్ఞా, అప్పమాణా ఆపోసఞ్ఞా’’తి దేసనామత్తమేవ, ఆపోసఞ్ఞాయ పన సుభావితాయ పథవీకమ్పో సుఖేనేవ ఇజ్ఝతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో. సంవేజేన్తో దిబ్బసమ్పత్తియా పమత్తం సక్కం దేవరాజానం. వీమంసన్తో వా తావదేవ సమధిగతం అత్తనో ఇద్ధిబలం. మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స పాసాదకమ్పనం పాకటన్తి తం అనామసిత్వా సఙ్ఘరక్ఖితసామణేరస్స పాసాదకమ్పనం దస్సేతుం ‘‘సో కిరాయస్మా’’తిఆది వుత్తం. పూతిమిస్సో గన్ధో ఏతస్సాతి పూతిగన్ధో, తేన పూతిగన్ధేనేవ అధిగతమాతుకుచ్ఛిసమ్భవం వియ గన్ధేనేవ సీసేన, అతివియ దారకో ఏవాతి అత్థో.
ఆచరియన్తి ఆచరియూపదేసం. ఇద్ధాభిసఙ్ఖారో నామ ఇద్ధివిధప్పటిపక్ఖాదీభావేన ఇచ్ఛితబ్బో, సో చ ఉపాయే కోసల్లస్స అత్తనా న సమ్మా ఉగ్గహితత్తా న తావ సిక్ఖితోతి ఆహ ‘‘అసిక్ఖిత్వావ యుద్ధం పవిట్ఠోసీ’’తి. ‘‘పిలవన్త’’న్తి ఇమినా సకలమేవ పాసాదవత్థుం ఉదకం కత్వా అధిట్ఠాతబ్బపాసాదోవ తత్థ పిలవతీతి దస్సేతి. అధిట్ఠానక్కమం పన ఉపమాయ దస్సేన్తో ‘‘తాత…పే… జానాహీ’’తి ఆహ. తత్థ కపల్లకపూవన్తి ఆసిత్తకపూవం, తం పచన్తా కపాలే పఠమం కిఞ్చి పిట్ఠం ఠపేత్వా అనుక్కమేన వడ్ఢేత్వా అన్తన్తేన పరిచ్ఛిన్దన్తి పూవం సమన్తతో పరిచ్ఛిన్నం కత్వా ఠపేన్తి, ఏవం ‘‘ఆపోకసిణవసేన ‘పాసాదేన పతిట్ఠితట్ఠానం ఉదకం హోతూ’తి అధిట్ఠహన్తో సమన్తతో పాసాదస్స యావ పరియన్తా యథా ఉదకం హోతి, తథా అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి ఉపమాయ ఉపదిసతి.
మహాపదానే వుత్తమేవాతి ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో తుసితా కాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౮) వత్వా ‘‘అయఞ్చ దససహస్సీ లోకధాతు సఙ్కమ్పతి సమ్పకమ్పతి సమ్పవేధతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౮), తథా ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౦) వత్వా ‘‘అయఞ్చ దససహస్సీ లోకధాతు సఙ్కమ్పతి సమ్పకమ్పతి సమ్పవేధతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౨) చ మహాబోధిసత్తస్స గబ్భోక్కన్తియం, అభిజాతియఞ్చ ధమ్మతావసేన మహాపదానేపథవీకమ్పస్స వుత్తత్తా ఇతరేసుపి చతూసు ఠానేసు పథవీకమ్పో ధమ్మతావసేనేవాతి మహాపదానేఅత్థతో వుత్తం ఏవాతి అధిప్పాయో.
ఇదాని నేసం పథవీకమ్పనం కారణతో, పవత్తిఆకారతో చ విభాగం దస్సేతుం ‘‘ఇతి ఇమేసూ’’తిఆది వుత్తం. ధాతుకోపేనాతి ఉక్ఖేపకధాతుసఙ్ఖాతాయ వాయోధాతుయా పకోపేన. ఇద్ధానుభావేనాతి ఞాణిద్ధియా వా కమ్మవిపాకజిద్ధియా వా పభావేన, తేజేనాతి అత్థో. పుఞ్ఞతేజేనాతి పుఞ్ఞానుభావేన, మహాబోధిసత్తస్స పుఞ్ఞబలేనాతి అత్థో. ఞాణతేజేనాతి పటివేధఞాణానుభావేన. సాధుకారదానవసేనాతి యథా అనఞ్ఞసాధారణేన పటివేధఞాణానుభావేన అభిహతా మహాపథవీ అభిసమ్బోధియం అకమ్పిత్థ, ఏవం అనఞ్ఞసాధారణేన దేసనాఞాణానుభావేన అభిహతా మహాపథవీ అకమ్పిత్థ, తం పనస్సా సాధుకారదానం వియ హోతీతి ‘‘సాధుకారదానవసేనా’’తి వుత్తం.
యేన పన భగవా అసీతిఅనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణ- (దీ. ని. ౨.౩౩; ౩.౧౯౮; మ. ని. ౨.౩౮౫) విచిత్రరూపకాయో సబ్బాకారపరిసుద్ధసీలక్ఖన్ధాదిగుణరతనసమిద్ధిధమ్మకాయో పుఞ్ఞమహత్తథామమహత్తయసమహఆఇద్ధిమహత్తపఞ్ఞామహత్తానం పరముక్కంసగతో అసమో అసమసమో అప్పటిపుగ్గలో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అత్తనో అత్తభావసఞ్ఞితం ఖన్ధపఞ్చకం కప్పం వా కప్పావసేసం వా ఠపేతుం సమత్థోపి సఙ్ఖతధమ్మం పటిజిగుచ్ఛనాకారప్పవత్తేన ఞాణవిసేసేన తిణాయపి అమఞ్ఞమానో ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనవిధినా నిరపేక్ఖో ఓస్సజ్జి. తదనుభావాభిహతా మహాపథవీ ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనే అకమ్పిత్థ, తం పనస్సా కారుఞ్ఞసభావసణ్ఠితా వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘కారుఞ్ఞసభావేనా’’తి. యస్మా భగవా పరినిబ్బానసమయే చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖ్యా సమాపత్తియో సమాపజ్జి అన్తరన్తరా ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనేన, తస్స పుబ్బభాగే సాతిసయం తిక్ఖం సూరం విపస్సనాఞాణఞ్చ పవత్తేసి, ‘‘యదత్థఞ్చ మయా ఏవం సుచిరకాలం అనఞ్ఞసాధారణో పరముక్కంసగతో ఞాణసమ్భారో సమ్భతో, అనుత్తరో చ విమోక్ఖో సమధిగతో, తస్స వత మే సిఖాప్పత్తఫలభూతా అచ్చన్తనిట్ఠా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతు అజ్జ సమిజ్ఝతీ’’తి భియ్యో అతివియ సోమనస్సప్పత్తస్స భగవతో పీతివిప్ఫారాదిగుణవిపులతరానుభావో పరేహి అసాధారణఞాణాతిసయో ఉదపాది, యస్స సమాపత్తిబలసముపబ్రూహితస్స ఞాణాతిసయస్స ఆనుభావం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘ద్వేమే పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమసమవిపాకా’’తిఆది (ఉదా. ౭౫), తస్మా తస్స ఆనుభావేన సమభిహతా మహాపథవీ అకమ్పిత్థ. తం పనస్సా తస్సం వేలాయం ఆరోదనాకారప్పత్తి వియ హోతీతి ‘‘అట్ఠమో ఆరోదనేనా’’తి వుత్తం.
ఇదాని సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తే’’తిఆదిమాహ. అయం పనత్థోతి ‘‘సాధుకారదానవసేనా’’తిఆదినా వుత్తో అత్థో. పథవీదేవతాయ వసేనాతి ఏత్థ సముద్దదేవతా వియ మహాపథవియా అధిదేవతా కిర నామ అత్థి. తాదిసే కారణే సతి తస్సా చిత్తవసేన అయం మహాపథవీ సఙ్కమ్పతి సమ్పకమ్పతి సమ్పవేధతి, యథా వాతవలాహకదేవతానం చిత్తవసేన వాతా వాయన్తి, సీతుణ్హఅబ్భవస్సవలాహకదేవతానం చిత్తవసేన సీతాదయో భవన్తి. తథా హి విసాఖపుణ్ణమాయం అభిసమ్బోధిఅత్థం బోధిరుక్ఖమూలే నిసిన్నస్స లోకనాథస్స అన్తరాయకరణత్థం ఉపట్ఠితం మారబలం విధమితుం –
‘‘అచేతనాయం పథవీ, అవిఞ్ఞాయ సుఖం దుఖం;
సాపి దానబలా మయ్హం, సత్తక్ఖత్తుం పకమ్పథా’’తి. (చరియా. ౧.౧౨౪) –
వచనసమనన్తరం మహాపథవీ భిజ్జిత్వా సపరిసం మారం పరివత్తేసి. ఏతన్తి సాధుకారదానాది. యదిపి నత్థి అచేతనత్తా, ధమ్మతావసేన పన వుత్తనయేన సియాతి సక్కా వత్తుం. ధమ్మతా పన అత్థతో ధమ్మసభావో, సో పుఞ్ఞధమ్మస్స వా ఞాణధమ్మస్స వా ఆనుభావసభావోతి. తయిదం సబ్బం విచారితమేవ, ఏవఞ్చ కత్వా –
‘‘ఇమే ధమ్మే సమ్మసతో, సభావసరసలక్ఖణే;
ధమ్మతేజేన వసుధా, దససహస్సీ పకమ్పథా’’తి. (బు. వం. ౧.౧౬౬);
ఆది వచనఞ్చ సమత్థితం హోతి.
నిద్దిట్ఠనిదస్సనన్తి నిద్దిట్ఠస్స అత్థస్స నియ్యాతనం, నిగమనన్తి అత్థో. ఏత్తావతాతి పథవీకమ్పాదిఉప్పాదజననేన చేవ పథవీకమ్పస్స భగవతో హేతునిదస్సనేన చ. ‘‘అద్ధా అజ్జ భగవతా ఆయుసఙ్ఖారో ఓస్సట్ఠో’’తి సల్లక్ఖేసి పారిసేసఞాయేన. ఏవఞ్హి తదా థేరో తమత్థం వీమంసేయ్య నాయం భూమికమ్పో ధాతుప్పకోపహేతుకో తస్స అపఞ్ఞాయమానరూపత్తా, బాహిరకోపి ఇసి ఏవం మహానుభావో బుద్ధకాలే నత్థి, సాసనికోపి సత్థు అనారోచేత్వా ఏవం కరోన్తో నామ నత్థి, సేసానం పఞ్చన్నం ఇదాని అసమ్భవో, ఏవం భూమికమ్పో చాయం మహాభింసనకో సలోమహంసో అహోసి, తస్మా పారిసేసతో ఆహ ‘‘అజ్జ భగవతా ఆయుసఙ్ఖారో ఓస్సట్ఠోతి సల్లక్ఖేసీ’’తి.