౨. మహానిదానసుత్తవణ్ణనా

నిదానవణ్ణనా

౯౫. జనపదినోతి జనపదవన్తో, జనపదస్స వా ఇస్సరసామినో రాజకుమారా గోత్తవసేన కురూ నామ. తేసం నివాసో యది ఏకో జనపదో, కథం బహువచనన్తి ఆహ ‘‘రుళ్హిసద్దేనా’’తి. అక్ఖరచిన్తకా హి ఈదిసేసు ఠానేసు యుత్తే వియ ఈదిసలిఙ్గవచనాని ఇచ్ఛన్తి. అయమేత్థ రుళ్హి యథా అఞ్ఞత్థాపి ‘‘అఙ్గేసు విహరతి, మల్లేసు విహరతీ’’తి చ. తబ్బిసేసనేపి జనపదసద్దే జాతిసద్దే ఏకవచనమేవ. అట్ఠకథాచరియా పనాతి పన-సద్దో విసేసత్థజోతనో, తేన ‘‘పుథుఅత్థవిసయతాయ ఏవేతం పుథువచన’’న్తి ‘‘బహుకే పనా’’తిఆదినా వక్ఖమానం విసేసం జోతేతి. సుత్వాతి మన్ధాతుమహారాజస్స ఆనుభావదస్సనానుసారేన పరమ్పరానుగతం కథం సుత్వా. అనుసంయాయన్తేనాతి అనువిచరన్తేన. ఏతేసం ఠానన్తి చన్దిమసూరియముఖేన చాతుమహారాజికభవనమాహ. తేనాహ ‘‘తత్థ అగమాసీ’’తిఆది. సోతి మన్ధాతుమహారాజా. తన్తి చాతుమహారాజికరజ్జం. గహేత్వాతి సమ్పటిచ్ఛిత్వా. పున పుచ్ఛి పరిణాయకరతనం.

దోవారికభూమియం తిట్ఠన్తి సుధమ్మాయ దేవసభాయ, దేవపురస్స చ చతూసు ద్వారేసు ఆరక్ఖాయ అధిగతత్తా. ‘‘దిబ్బరుక్ఖసహస్సపటిమణ్డిత’’న్తి ఇదం ‘‘చిత్తలతావన’’న్తిఆదీసుపి యోజేతబ్బం.

పథవియం పతిట్ఠాసీతి భస్సిత్వా పథవియా ఆసన్నట్ఠానే అట్ఠాసి. న హి చక్కరతనం భూమియం పతతి, తథాఠితఞ్చ నచిరస్సేవ అన్తరధాయి తేనత్తభావేన చక్కవత్తిఇస్సరియస్స అభావతో. ‘‘చిరతరం కాలం ఠత్వా’’తి అపరే. రాజా ఏకకోవ అగమాసి అత్తనో ఆనుభావేన. మనుస్సభావోతి మనుస్సగన్ధసరీరనిస్సన్దాదిమనుస్సభావో. పాతురహోసీతి దేవలోకే పవత్తివిపాకదాయినో అపరాపరియాయ వేదనీయస్స కమ్మస్స కతోకాసత్తా సబ్బదా సోళసవస్సుద్దేసికతా మాలామిలాయనాది దిబ్బభావో పాతురహోసి. తదా మనుస్సానం అసఙ్ఖేయ్యాయుకతాయ సక్కరజ్జం కారేత్వా. ‘‘కిం మే ఇమినా ఉపద్ధరజ్జేనా’’తి అత్రిచ్ఛతాయ అతిత్తోవ. మనుస్సలోకే ఉతునో కక్ఖళతాయ వాతాతపేన ఫుట్ఠగత్తో కాలమకాసి.

అవయవేసు సిద్ధో విసేసో సముదాయస్స విసేసకో హోతీతి ఏకమ్పి రట్ఠం బహువచనేన వోహరియతి.

ద-కారేన అత్థం వణ్ణయన్తి నిరుత్తినయేన. కమ్మాసోతి కమ్మాసపాదో వుచ్చతి ఉత్తరపదలోపేన యథా ‘‘రూపభవో రూప’’న్తి. కథం పన సో ‘‘కమ్మాసపాదో’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘తస్స కిరా’’తిఆది. దమితోతి ఏత్థ కీదిసం దమనం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘పోరిసాదభావతో పటిసేధితో’’తి. ‘‘ఇమే పన థేరాతి మజ్ఝిమభాణకా’’తి కేచి. అపరే పన ‘‘అట్ఠకథాచరియా’’తి, ‘‘దీఘభాణకా’’తి వదన్తి. ఉభయథాపి చూళకమ్మాసదమ్మం సన్ధాయ తథా వదన్తి. యక్ఖినిపుత్తో హి కమ్మాసపాదో అలీనసత్తుకుమారకాలే (చరియా. ౨.౭౫) బోధిసత్తేన తత్థ దమితో. సుతసోమకాలే (జా. ౨.౨౧.౩౭౧) పన బారాణసిరాజా పోరిసాదభావపటిసేధనేన యత్థ దమితో, తం మహాకమ్మాసదమ్మం నామ. ‘‘పుత్తో’’తి వత్వా ‘‘అత్రజో’’తి వచనం ఓరసపుత్తభావదస్సనత్థం.

యేహి ఆవసితప్పదేసో ‘‘కురురట్ఠ’’న్తి నామం లభి, తే ఉత్తరకురుతో ఆగతమనుస్సా తత్థ రక్ఖితనియామేనేవ పఞ్చ సీలాని రక్ఖింసు. తేసం దిట్ఠానుగతియా పచ్ఛిమజనతాతి సో దేసధమ్మవసేన అవిచ్ఛేదతో పవత్తమానో కురువత్తధమ్మోతి పఞ్ఞాయిత్థ. అయఞ్చ అత్థో కురుధమ్మజాతకేన దీపేతబ్బో. సో అపరభాగే పఠమం యత్థ సంకిలిట్ఠో జాతో, తం దస్సేతుం ‘‘కురురట్ఠవాసీన’’న్తిఆది వుత్తం. యత్థ భగవతో వసనోకాసభూతో కోచి విహారో న హోతి, తత్థ కేవలం గోచరగామకిత్తనం నిదానకథాయ పకతి యథా తం సక్కేసు విహరతి దేవదహం నామ సక్యానం నిగమోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అవసనోకాసతో’’తిఆదిమాహ.

‘‘ఆయస్మా’’తి వా ‘‘దేవానం పియా’’తి వా ‘‘తత్ర భవ’’న్తి వా పియసముదాహారో ఏసోతి ఆహ ‘‘ఆయస్మాతి పియవచనమేత’’న్తి. తయిదం పియవచనం గరుగారవవసేన వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘గారవవచనమేత’’న్తి.

అతిదూరఅచ్చాసన్నవజ్జనేన నాతిదూరనాచ్చాసన్నం నామ గహితం, తం పన అవకంసతో ఉభిన్నం పసారితహత్థానం సఙ్ఘట్టనేన వేదితబ్బం. చక్ఖునా చక్ఖుం ఆహచ్చ దట్ఠబ్బం హోతి, తేనాపి అగారవమేవ కతం హోతి. గీవం పరివత్తేత్వాతి పరివత్తనవసేన గీవం పసారేత్వా.

కులసఙ్గహత్థాయాతి కులానుద్దయతావసేన కులానం అనుగ్గణ్హనత్థాయ సహస్సభణ్డికం నిక్ఖిపన్తో వియ భిక్ఖపటిగ్గణ్హనేన తేసం మహతో పుఞ్ఞాభిసన్దస్స జననేన. పటిసమ్మజ్జిత్వాతి అన్తేవాసికేహి సమ్మజ్జనట్ఠానం సక్కచ్చకారితాయ పున సమ్మజ్జిత్వా. తిక్ఖత్తున్తి ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ అన్త’’న్తిఆదినా వుత్తచతురాకారూపసఞ్హితే తయో వారే, తేనస్స ద్వాదసక్ఖత్తుం సమ్మసితభావమాహ.

అమ్హాకం భగవతో గమ్భీరభావేనేవ కథితత్తా సేసబుద్ధేహిపి ఏవమేవ కథితోతి ధమ్మన్వయే ఠత్వా వుత్తం ‘‘సబ్బబుద్ధేహి…పే… కథితో’’తి. సాలిన్దన్తి సపరిభణ్డం. ‘‘సినేరుం ఉక్ఖిపన్తోవియా’’తి ఇమినా తాదిసాయ దేసనాయ సుదుక్కరభావమాహ. సుత్తమేవ ‘‘సుత్తన్తకథ’’న్తి ఆహ ధమ్మక్ఖన్ధభావతో. యథా వినయపణ్ణత్తిభూమన్తరసమయన్తరానం విజాననం అనఞ్ఞసాధారణం సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్సేవ విసయో, ఏవం అన్తద్వయవినిముత్తస్స కారకవేదకరహితస్స పచ్చయాకారస్స విభజనం పీతి దస్సేతుం ‘‘బుద్ధానఞ్హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఠానానీతి కారణాని. గజ్జితం మహన్తం హోతీతి తం దేసేతబ్బస్సేవ అనేకవిధతాయ, దువిఞ్ఞేయ్యతాయ చ నానానయేహి పవత్తమానం దేసనాగజ్జితం మహన్తం విపులం, బహుభేదఞ్చ హోతి. ఞాణం అనుపవిసతీతి తతో ఏవ దేసనాఞాణం దేసేతబ్బధమ్మే విభాగసో కురుమానం అను అను పవిసతి, తేన అనుపవిస్స ఠితం వియ హోతీతి అత్థో. బుద్ధఞాణస్స మహన్తభావో పఞ్ఞాయతీతి ఏవంవిధస్స నామ ధమ్మస్స దేసకం, పటివేధకఞ్చాతి బుద్ధానం దేసనాఞాణస్స, పటివేధఞాణస్స చ ఉళారభావో పాకటో హోతి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ‘‘సబ్బం వచీకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్త’’న్తి (మహాని. ౬౯, ౧౬౯; చూళని. ౮౫; పటి. మ. ౩.౫; నేత్తి. ౧౪) వచనతో సబ్బాపి భగవతో దేసనా ఞాణరహితా నత్థి, సీహసమానవుత్తితాయ సబ్బత్థ సమానప్పవత్తి. దేసేతబ్బవసేన పన దేసనా విసేసతో ఞాణేన అనుపవిట్ఠా, గమ్భీరతరా చ హోతీతి దట్ఠబ్బం. కథం పన వినయపఞ్ఞత్తిం పత్వా దేసనా తిలక్ఖణబ్భాహతా సుఞ్ఞతపటిసంయుత్తా హోతీతి? తత్థాపి సన్నిసిన్నపరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం పవత్తమానా దేసనా సఙ్ఖారానం అనిచ్చతాదివిభావనం, సబ్బధమ్మానం అత్తత్తనియతాభావప్పకాసనఞ్చ హోతి. తేనేవాహ ‘‘అనేకపరియాయేన ధమ్మిం కథం కత్వా’’తిఆది.

ఆపజ్జాతి పత్వా యథా ఞాణకోఞ్చనాదం విస్సజ్జేతి, ఏవం పాపుణిత్వా.

పమాణాతిక్కమేతి అపరిమాణత్థే ‘‘యావఞ్చిదం తేన భగవతా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪) వియ. అపరిమేయ్యభావజోతనో హి అయం యావ-సద్దో. తేనాహ ‘‘అతిగమ్భీరో అత్థో’’తి. అవభాసతీతి ఞాయతి ఉపట్ఠాతి. ఞాణస్స తథా ఉపట్ఠానఞ్హి సన్ధాయ ‘‘దిస్సతీ’’తి వుత్తం. నను ఏస పటిచ్చసముప్పాదో ఏకన్తగమ్భీరోవ, తత్థ కస్మా గమ్భీరావభాసతా జోతితాతి? సచ్చమేతం, ఏకన్తగమ్భీరతాదస్సనత్థమేవ పనస్స గమ్భీరావభాసగ్గహణం. తస్మా అఞ్ఞత్థ లబ్భమానం చతుకోటికం బ్యతిరేకముఖేన నిదస్సేత్వా తం ఏవస్స ఏకన్తగమ్భీరతం విభావేతుం ‘‘ఏకఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏతం నత్థీతి అగమ్భీరో, అగమ్భీరావభాసో చాతి ఏతం ద్వయం నత్థి, తేన యథాదస్సితే చతుకోటికే పచ్ఛిమా ఏక కోటి లబ్భతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది.

యేహి గమ్భీరభావేహి పటిచ్చసముప్పాదో ‘‘గమ్భీరో’’తి వుచ్చతి, తే చతూహి ఉపమాహి ఉల్లిఙ్గేన్తో ‘‘భవగ్గగ్గహణాయా’’తిఆదిమాహ. యథా భవగ్గం హత్థం పసారేత్వా గహేతుం న సక్కా దూరభావతో, ఏవం సఙ్ఖారాదీనం అవిజ్జాదిపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో పాకతికఞాణేన గహేతుం న సక్కా. యథా సినేరుం భిన్దిత్వా మిఞ్జం పబ్బతరసం పాకతికపురిసేన నీహరితుం న సక్కా, ఏవం పటిచ్చసముప్పాదగతే ధమ్మత్థాదికే పాకతికఞాణేన భిన్దిత్వా విభజ్జ పటివిజ్ఝనవసేన జానితుం న సక్కా. యథా మహాసముద్దం పాకతికపురిసస్స బాహుద్వయేన పధారితుం న సక్కా, ఏవం వేపుల్లట్ఠేన మహాసముద్దసదిసం పటిచ్చసముప్పాదం పాకతికఞాణేన దేసనావసేన పధారితుం న సక్కా. యథా మహాపథవిం పరివత్తేత్వా పాకతికపురిసస్స పథవోజం గహేతుం న సక్కా, ఏవం ‘‘ఇత్థం అవిజ్జాదయో సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయా హోన్తీ’’తి తేసం పచ్చయభావో పాకతికఞాణేన నీహరిత్వా గహేతుం న సక్కాతి. ఏవం చతుబ్బిధగమ్భీరతావసేన చతస్సో ఉపమా యోజేతబ్బా. పాకతికఞాణవసేన చాయమత్థయోజనా కతా దిట్ఠసచ్చానం తత్థ పటివేధసభావతో, తథాపి యస్మా సావకానం, పచ్చేకబుద్ధానఞ్చ తత్థ సప్పదేసమేవ ఞాణం, బుద్ధానంయేవ నిప్పదేసం, తస్మా వుత్తం ‘‘బుద్ధవిసయం పఞ్హ’’న్తిఆది.

ఉస్సాదేన్తోతి పఞ్ఞాయ ఉక్కంసేన్తో, ఉగ్గణ్హన్తోతి అత్థో. అపసాదేన్తోతి నిబ్భచ్ఛన్తో, నిగ్గణ్హన్తోతి అత్థో.

ఉస్సాదనావణ్ణనా

తేనాతి మహాపఞ్ఞాభావేన. తత్థాతి థేరస్స సతిపి ఉత్తానభావే, పటిచ్చసముప్పాదస్సఅఞ్ఞేసం గమ్భీరభావే. సుభోజనరసపుట్ఠస్సాతి సున్దరేన భోజనరసేన పోసితస్స. కతయోగస్సాతి నిబద్ధపయోగేన కతపరిచయస్స. మల్లపాసాణన్తి మల్లేహి మహబ్బలేహేవ ఉక్ఖిపితబ్బపాసాణం. కుహిం ఇమస్స భారియట్ఠానన్తి కస్మిం పస్సే ఇమస్స పాసాణస్స గరుతరప్పదేసోతి తస్స సల్లహుకభావం దీపేన్తో వదతి.

తిమిరపిఙ్గలేనేవ దీపేన్తి తస్స మహావిప్ఫారభావతో. తేనాహ ‘‘తస్స కిరా’’తిఆది. పక్కుథతీతి పక్కుథన్తం వియ పరివత్తతి పరితో వివత్తతి. లక్ఖణవచనఞ్హేతం. పిట్ఠియం సకలినపదకాపిట్ఠం. కాయూపపన్నస్సాతి మహతా కాయేన ఉపేతస్స, మహాకాయస్సాతి అత్థో.

పిఞ్ఛవట్టీతి పిఞ్ఛకలాపో. సుపణ్ణవాతన్తి నాగగ్గహణాదీసు పక్ఖపప్ఫోటనవసేన ఉప్పజ్జనకవాతం.

పుబ్బూపనిస్సయసమ్పత్తికథావణ్ణనా

‘‘పుబ్బూపనిస్సయసమ్పత్తియా’’తిఆదినా ఉద్దిట్ఠకారణాని విత్థారతో వివరితుం ‘‘ఇతో కిరా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇతోతి ఇతో కప్పతో. సతసహస్సిమేతి సతసహస్సమే. హంసావతీ నామ నగరం అహోసి జాతనగరం. ధురపత్తానీతి బాహిరపత్తాని, యాని దీఘతమాని.

కనిట్ఠభాతాతి వేమాతికభాతా కనిట్ఠో యథా అమ్హాకం భగవతో నన్దత్థేరో. బుద్ధానఞ్హి సహోదరా భాతరో నామ న హోన్తి. కథం జేట్ఠా తావ న ఉప్పజ్జన్తి, కనిట్ఠానం పన అసమ్భవో ఏవ. భోగన్తి విభవం. ఉపసన్తోతి చోరజనితసఙ్ఖోభవూపసమేన ఉపసన్తో జనపదో.

ద్వే సాటకే నివాసేత్వాతి సాటకద్వయమేవ అత్తనో కాయపరిహారికం కత్వా ఇతరం సబ్బసమ్భారం అత్తతో మోచేత్వా.

పత్తగ్గహణత్థన్తి అన్తోపక్ఖిత్తఉణ్హభోజనత్తా అపరాపరం హత్థే పరివత్తేన్తస్స పత్తగ్గహణత్థం. ఉత్తరిసాటకన్తి అత్తనో ఉత్తరిసాటకం. ఏతాని పాకటట్ఠానానీతి ఏతాని యథావుత్తాని భగవతో దేసనాయ పాకటాని థేరస్స పుఞ్ఞకరణట్ఠానాని.

పటిసన్ధిం గహేత్వాతి అమ్హాకం మహాబోధిసత్తస్స పటిసన్ధిగ్గహణదివసే ఏవ పటిసన్ధిం గహేత్వా.

తిత్థవాసాదివణ్ణనా

ఉగ్గహణం పాళియా ఉగ్గణ్హనం. సవనం అత్థసవనం. పరిపుచ్ఛనం గణ్ఠిట్ఠానేసు అత్థపరిపుచ్ఛనం. ధారణం పాళియాపి పాళిఅత్థస్సపి చిత్తే ఠపనం. సబ్బఞ్చేతం ఇధ పటిచ్చసముప్పాదవసేన వేదితబ్బం.

సోతాపన్నానఞ్చ…పే... ఉపట్ఠాతితత్థ సమ్మోహవిద్ధంసనేన ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౯౮; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౬; చూళని. ౪, ౭, ౮) అత్తపచ్చక్ఖవసేన ఉపట్ఠానతో. నామరూపపరిచ్ఛేదోతి సహ పచ్చయేన నామరూపస్స పరిచ్ఛిజ్జ అవబోధో.

పటిచ్చసముప్పాదగమ్భీరతావణ్ణనా

‘‘అత్థగమ్భీరతాయా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘తత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం. జాతిపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠోతి జాతిపచ్చయతో సమ్భూతం హుత్వా సహితస్స అత్తనో పచ్చయానురూపస్స జరామరణస్స ఉద్ధం ఉద్ధం ఆగతభావో, అనుపవత్తత్థోతి అత్థో. అథ వా సమ్భూతట్ఠో చ సముదాగతట్ఠో చ సమ్భూతసముదాగతట్ఠో. ‘‘న జాతితో జరామరణం న హోతి,’’ న చ జాతిం వినా ‘‘అఞ్ఞతో హోతీ’’తి హి జాతిపచ్చయసమ్భూతట్ఠో వుత్తో, ఇత్థఞ్చ జాతితో సముదాగచ్ఛతీతి జాతిపచ్చయసముదాగతట్ఠో, యా యా జాతి యథా యథా పచ్చయో హోతి, తదనురూపపాతుభావోతి అత్థో. సో అనుపచితకుసలసమ్భారానం ఞాణస్స తత్థ అప్పతిట్ఠతాయ అగాధట్ఠేన గమ్భీరో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయట్ఠోతి యేనాకారేన యదవత్థా అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతి. యేన హి పవత్తిఆకారేన, యాయ చ అవత్థాయ అవత్థితా అవిజ్జా తేసం తేసం సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతి, తదుభయస్సపి దురవబోధనీయతో అవిజ్జా సఙ్ఖారానం నవహి ఆకారేహి పచ్చయట్ఠో అనుపచితకుసలసమ్భారానం ఞాణస్స తత్థ అప్పతిట్ఠతాయ అగాధట్ఠేన గమ్భీరో. ఏస నయో సేసపదేసుపి.

కత్థచి అనులోమతో దేసీయతి, కత్థచి పటిలోమతోతి ఇధ పన పచ్చయుప్పాదా పచ్చయుప్పన్నుప్పాదసఙ్ఖాతో అనులోమో, పచ్చయనిరోధా పచ్చయుప్పన్ననిరోధసఙ్ఖాతో చ పటిలోమో అధిప్పేతో. ఆదితో పన పట్ఠాయ అన్తగమనం అనులోమో, అన్తతో చ ఆదిగమనం పటిలోమోతి అధిప్పేతో. ఆదితో పట్ఠాయ అనులోమదేసనాయ, అన్తతో పట్ఠాయ పటిలోమదేసనాయ చ తిసన్ధి చతుసఙ్ఖేపో. ‘‘ఇమే భిక్ఖవే చత్తారో ఆహారా కిం నిదానా’’తిఆదికాయ (సం. ని. ౨.౧౧) చ వేమజ్ఝతో పట్ఠాయ పటిలోమదేసనాయ, ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తిఆదికాయ (సం. ని. ౨.౪౩, ౪౫) అనులోమదేసనాయ చ ద్విసన్ధి తిసఙ్ఖేపో. ‘‘సంయోజనియేసు భిక్ఖవే ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౩, ౫౭) ఏకసన్ధి ద్విసఙ్ఖేపో. ఏకఙ్గో హి పటిచ్చసముప్పాదో దేసితో. లబ్భతేవ హి సో ‘‘తత్ర భిక్ఖవే సుతవా అరియసావకో పటిచ్చసముప్పాదంయేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కరోతి ‘ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి…పే… నిరుజ్ఝతీ’తి. సుఖవేదనియం భిక్ఖవే ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖవేదనా’’తి (సం. ని. ౨.౬౨) ఇమస్స సుత్తస్స వసేన వేదితబ్బో. ఇతి తేన తేన కారణేన తథా తథా పవత్తేతబ్బత్తా పటిచ్చసముప్పాదో దేసనాయ గమ్భీరో. తేనాహ ‘‘అయం దేసనాగమ్భీరతా’’తి. న హి తత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞాణతో అఞ్ఞం ఞాణం పతిట్ఠం లభతి.

‘‘అవిజ్జాయ పనా’’తిఆదీసు జాననలక్ఖణస్స ఞాణస్స పటిపక్ఖభూతో అవిజ్జాయ అఞ్ఞాణట్ఠో. ఆరమ్మణస్స పచ్చక్ఖకరణేన దస్సనభూతస్స పటిపక్ఖభూతో అదస్సనట్ఠో. యేనేసా అత్తనో సభావేన దుక్ఖాదీనం యాథావసరసం పటివిజ్ఝితుం న దేతి ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠతి, సో తస్సా సచ్చాసమ్పటివేధట్ఠో. అభిసఙ్ఖరణం సంవిధానం, పకప్పనన్తి అత్థో. ఆయూహనం సమ్పిణ్డనం, సమ్పయుత్తధమ్మానం అత్తనో కిచ్చానురూపతాయ రాసీకరణన్తి అత్థో. అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారేకదేసో సరాగో. అఞ్ఞో విరాగో. రాగస్స వా అప్పటిపక్ఖభావతో రాగప్పవడ్ఢకో, రాగుప్పత్తిపచ్చయో చ సబ్బోపి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో సరాగో. ఇతరో తబ్బిదూరభావతో విరాగో. ‘‘దీఘరత్తం హేతం భిక్ఖవే అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స అజ్ఝోసితం మమాయితం పరామట్ఠం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి’’ (సం. ని. ౨.౬౧) అత్తపరామాసస్స విఞ్ఞాణం విసేసతో వత్థు వుత్తన్తి విఞ్ఞాణస్స సుఞ్ఞతట్ఠో గమ్భీరో. అత్తా విజానాతి సంసరతీతి సబ్యాపారతాసఙ్కన్తిఅభినివేసబలవతాయ అబ్యాపారఅసఙ్కన్తిపటిసన్ధిపాతుభావట్ఠా చ గమ్భీరా. నామరూపస్స పటిసన్ధిక్ఖణే ఏకతోవ ఉప్పాదో ఏకుప్పాదో, పవత్తియం విసుం విసుం యథారహం ఏకుప్పాదో. నామస్స రూపేన, రూపస్స చ నామేన అసమ్పయోగతో వినిబ్భోగో నామస్స నామేన, రూపస్స చ రూపేన ఏకచ్చస్స ఏకచ్చేన అవినిబ్భోగో (నామస్స నామేన అవినిబ్భోగో విభ. మూలటీ. ౨౪౨) యోజేతబ్బో. ఏకుప్పాదేకనిరోధేహి అవినిబ్భోగే అధిప్పేతే సో రూపస్స చ ఏకకలాపపవత్తినో రూపేన లబ్భతీతి. అథ వా ఏకచతువోకారభవేసు నామరూపానం అసహవత్తనతో అఞ్ఞమఞ్ఞం వినిబ్భోగో, పఞ్చవోకారభవే సహవత్తనతో అవినిబ్భోగో చ వేదితబ్బో.

నామస్స ఆరమ్మణాభిముఖం నమనం నమనట్ఠో. రూపస్స విరోధిపచ్చయసమవాయే విసదిసుప్పత్తి రుప్పనట్ఠో. ఇన్ద్రియపచ్చయభావో అధిపతియట్ఠో. ‘‘లోకోపేసో, ద్వారాపేసా, ఖేత్తం పేత’’న్తి వుత్తలోకాదిఅత్థో చక్ఖాదీసు పఞ్చసు యోజేతబ్బో. మనాయతనస్స పన లుజ్జనతో, మనోసమ్ఫస్సాదీనం ద్వారఖేత్తభావతో చ ఏతే అత్థా వేదితబ్బా. ఆపాథగతానం రూపాదీనం పకాసనయోగ్యతాలక్ఖణం ఓభాసనం చక్ఖాదీనం విసయిభావో, మనాయతనస్స విజాననం. సఙ్ఘట్టనట్ఠో విసేసతో చక్ఖుసమ్ఫస్సాదీనం పఞ్చన్నం, ఇతరే ఛన్నమ్పి యోజేతబ్బా. ఫుసనఞ్చ ఫస్సస్స సభావో. సఙ్ఘట్టనం రసో, ఇతరే ఉపట్ఠానాకారా. ఆరమ్మణరసానుభవనట్ఠో రసవసేన వుత్తో, వేదయితట్ఠో లక్ఖణవసేన. సుఖదుక్ఖమ అజ్ఝత్తభావో యథాక్కమం తిస్సన్నం వేదనానం సభావవసేన వుత్తో. ‘‘అత్తా వేదయతీ’’తి అభినివేసస్స బలవభావతో నిజ్జీవట్ఠో వేదనాయ గమ్భీరో. నిజ్జీవాయ వా వేదనాయ వేదయితం నిజ్జీవవేదయితం, సో ఏవ అత్థోతి నిజ్జీవవేదయితట్ఠో.

సప్పీతికతణ్హాయ అభినన్దితట్ఠో. బలవతరతణ్హాయ గిలిత్వా పరినిట్ఠాపనం అజ్ఝోసానట్ఠో. ఇతరే పన జేట్ఠభావఓసారణసముద్దదురతిక్కమఅపారిపూరివసేన వేదితబ్బా. ఆదానగ్గహణాభినివేసట్ఠా చతున్నమ్పి ఉపాదానానం సమానా, పరామాసట్ఠో దిట్ఠుపాదానాదీనమేవ, తథా దురతిక్కమట్ఠో. ‘‘దిట్ఠికన్తారో’’తి (ధ. స. ౩౯౨) హి వచనతో దిట్ఠీనం దురతిక్కమతా. దళ్హగ్గహణత్తా వా చతున్నమ్పి దురతిక్కమట్ఠో యోజేతబ్బో. యోనిగతిఠితినివాసేసుఖిపనన్తి సమాసే భుమ్మవచనస్స అలోపో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి తేన ఆయూహనాభిసఙ్ఖరణపదానం సమాసో హోతి. యథా తథా జాయనం జాతిఅత్థో. తస్సా పన సన్నిపాతతో జాయనం సఞ్జాతిఅత్థో. మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమిత్వా వియ జాయనం ఓక్కన్తిఅత్థో. సో జాతితో నిబ్బత్తనం నిబ్బత్తిఅత్థో. కేవలం పాతుభవనం పాతుభావట్ఠో.

జరామరణఙ్గం మరణప్పధానన్తి తస్స మరణట్ఠా ఏవ ఖయాదయో గమ్భీరాతి దస్సితా. ఉప్పన్నఉప్పన్నానఞ్హి నవనవానం ఖయేన కమేన ఖణ్డిచ్చాదిపరిపక్కపవత్తియం లోకే జరావోహారోతి. ఖయట్ఠో వా జరాయ వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. నవభావాపగమో హి ‘‘ఖయో’’తి వత్తుం యుత్తోతి విపరిణామట్ఠో ద్విన్నమ్పి వసేన యోజేతబ్బో, సన్తతివసేన వా జరాయ ఖయవయభావా, సమ్ముతిఖణికవసేన మరణస్స భేదవిపరిణామట్ఠా యోజేతబ్బా. అవిజ్జాదీనం సభావో పటివిజ్ఝీయతీతి పటివేధో. వుత్తఞ్హేతం నిదానకథాయం ‘‘తేసం తేసం వా తత్థ తత్థ వుత్తధమ్మానం పటివిజ్ఝితబ్బో సలక్ఖణసఙ్ఖాతో అవిపరీతసభావో పటివేధో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. పఠమమహాసఙ్గీతికథా; అభి. అట్ఠ. నిదానకథా) సో హి అవిజ్జాదీనం సభావో మగ్గఞాణేనేవ అసమ్మోహపటివేధవసేన పటివిజ్ఝితబ్బతో అఞ్ఞాణస్స అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠతాయ అగాధట్ఠేన గమ్భీరో. సా సబ్బాపీతి సా యథావుత్తా సఙ్ఖేపతో చతుబ్బిధా విత్థారతో అనేకప్పభేదా సబ్బాపి పటిచ్చసముప్పాదస్స గమ్భీరతా థేరస్స ఉత్తానకా వియ ఉపట్ఠాసి చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతత్తా. ఉదాహు అఞ్ఞేసమ్పీతి ‘‘మయ్హం తావ ఏస పటిచ్చసముప్పాదో ఉత్తానకో హుత్వా ఉపట్ఠాతి, కిం ను ఖో అఞ్ఞేసమ్పి ఏవం ఉత్తానకో హుత్వా ఉపట్ఠాతీ’’తి మా ఏవం అవచ మయావ దిన్ననయే చతుసచ్చకమ్మట్ఠానవిధిమ్హి ఠత్వా.

అపసాదనావణ్ణనా

ఓళారికన్తి వత్థువీతిక్కమసమత్థతావసేన థూలం. కామం కామరాగపటిఘాయేవ అత్థతో కామరాగపటిఘసంయోజనాని, కామరాగపటిఘానుసయా చ, తథాపి అఞ్ఞోయేవ సంయోజనట్ఠో బన్ధనభావతో, అఞ్ఞో అనుసయనట్ఠో అప్పహీనభావేన సన్తానే థామగమనన్తి కత్వా, ఇతి కిచ్చవిసేసవిసిట్ఠభేదే గహేత్వా ‘‘చత్తారో కిలేసే’’తి చ వుత్తం. ఏసేవ నయో ఇతరేసుపి. అణుసహగతేతి అణుసభావం ఉపగతే. తబ్భావత్థో హి అయం సహగత-సద్దో ‘‘నన్దిరాగసహగతా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౯౧, ౧౩౩, ౪౬౦; ౩.౩౭౪; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౪; విభ. ౨౦౩; పటి. మ. ౧.౩౪; ౨.౩౦) వియ.

యథా ఉపరిమగ్గాధిగమనవసేన సచ్చసమ్పటివేధో పచ్చయాకారపటివేధవసేన, ఏవం సావకబోధిపచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధిఅధిగమనవసేనపి సచ్చసమ్పటివేధో పచ్చయాకారపటివేధవసేనేవాతి దస్సేతుం ‘‘కస్మా చా’’తిఆది వుత్తం. సబ్బథావాతి సబ్బప్పకారేనేవ కిఞ్చిపి పకారం అసేసేత్వాతి అత్థో. యే కతాభినీహారానం మహాబోధిసత్తానం వీరియస్స ఉక్కట్ఠమజ్ఝిమముదుతావసేన బోధిసమ్భారసమ్భరణే కాలభేదా ఇచ్ఛితా, తే దస్సేన్తో ‘‘చత్తారి, అట్ఠ, సోళస వా అసఙ్ఖ్యేయ్యానీ’’తి ఆహ, స్వాయమత్థో చరియాపిటకవణ్ణనాయ గహేతబ్బో. సావకో పదేసఞాణే ఠితోతి సావకో హుత్వా సేక్ఖభావతో తత్థాపి పదేసఞాణే ఠితో. బుద్ధానం కథాయ ‘‘తం తథాగతో అభిసమేతీ’’తిఆదికాయ పచ్చనీకం హోతి. అనఞ్ఞసాధారణస్స హి వసేన బుద్ధానం సీహనాదో, న అఞ్ఞసాధారణస్స.

‘‘వాయమన్తస్సేవా’’తి ఇమినా విసేసతో ఞాణసమ్భారసమ్భరణం పఞ్ఞాపారమితాపూరణం వదతి. తస్స చ సబ్బమ్పి పుఞ్ఞం ఉపనిస్సయో.

‘‘ఏస దేవమనుస్సానం, సబ్బకామదదో నిధి;

యం యదేవాభిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతీ’’తి. (ఖు. పా. ౮.౧౦) –

హి వుత్తం. తస్మా మహాబోధిసత్తానం సబ్బేసమ్పి పుఞ్ఞసమ్భారో యావదేవ ఞాణసమ్భారత్థో సమ్మాసమ్బోధిసమధిగమసమత్థత్తాతి ఆహ ‘‘పచ్చయాకారం …పే… నత్థీ’’తి. ఇదాని పచ్చయాకారపటివేధస్సేవ వా మహానుభావతాదస్సనముఖేన పటిచ్చసముప్పాదస్సేవ పరమగమ్భీరతం దస్సేతుం ‘‘అవిజ్జా’’తిఆది వుత్తం. నవహి ఆకారేహీతి ఉప్పాదాదీహి నవహి ఆకారేహి. అవిజ్జా హి సఙ్ఖారానం ఉప్పాదో హుత్వా పచ్చయో హోతి, పవత్తం హుత్వా నిమిత్తం, ఆయూహనం, సంయోగో, పలిబోధో, సముదయో, హేతు, పచ్చయో హుత్వా పచ్చయో హోతి. ఏవం సఙ్ఖారాదయో విఞ్ఞాణాదీనం. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘కథం పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణం? అవిజ్జా సఙ్ఖారానం ఉప్పాదట్ఠితి చ పవత్తట్ఠితి చ నిమిత్తట్ఠితి చ ఆయూహనట్ఠితి చ సఞ్ఞోగట్ఠితి చ పలిబోధట్ఠితి చ సముదయట్ఠితి చ హేతుట్ఠితి చ పచ్చయట్ఠితి చ ఇమేహి నవహాకారేహి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా పచ్చయసముప్పన్నా’’తిఆది (పటి. మ. ౧.౪౫).

తత్థ నవహాకారేహీతి నవహి పచ్చయభావూపగమనాకారేహి. ఉప్పజ్జతి ఏతస్మా ఫలన్తి ఉప్పాదో, ఫలుప్పత్తియా కారణభావో. సతి చ అవిజ్జాయ సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి, నాసతి, తస్మా అవిజ్జా సఙ్ఖారానం ఉప్పాదో హుత్వా పచ్చయో హోతి. తథా అవిజ్జాయ సతి సఙ్ఖారా పవత్తన్తి, నీయన్తి చ. యథా చ భవాదీసు ఖిపన్తి, ఏవం తేసం అవిజ్జా పచ్చయో హోతి. తథా ఆయూహన్తి ఫలుప్పత్తియా ఘటేన్తి, సంయుజ్జన్తి అత్తనో ఫలేన. యస్మిం సన్తానే సయం ఉప్పన్నా, తం పలిబున్ధన్తి. పచ్చయన్తరసమవాయే ఉదయన్తి ఉప్పజ్జన్తి. హినోతి చ సఙ్ఖారానం కారణభావం గచ్ఛతి. పటిచ్చ అవిజ్జం సఙ్ఖారా అయన్తి పవత్తన్తీతి ఏవం అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం కారణభావూపగమనవిసేసా ఉప్పాదాదయో వేదితబ్బా. తత్థ తథా సఙ్ఖారాదీనం విఞ్ఞాణాదీసు ఉప్పాదట్ఠితిఆదీసుపి. తిట్ఠతి ఏతేనాతి ఠితి, కారణం. ఉప్పాదో ఏవ ఠితి ఉప్పాదట్ఠితి. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. ‘‘పచ్చయో హోతీ’’తి ఇదం ఇధ లోకనాథేన తదా పచ్చయపరిగ్గహస్స ఆరద్ధభావదస్సనం. సో చ ఆరమ్భో ఞాయారుళ్హో ‘‘యథా చ పురిమేహి మహాబోధిసత్తేహి బోధిమూలే పవత్తితో, తథేవ చ పవత్తితో’’తి. అచ్ఛరియవేగాభిహతా దససహస్సిలోకధాతు సఙ్కమ్పి సమ్పకమ్పీతి దస్సేన్తో ‘‘దిట్ఠమత్తేవా’’తిఆదిమాహ.

ఏతస్స ధమ్మస్సాతి ఏతస్స పటిచ్చసముప్పాదసఞ్ఞితస్స ధమ్మస్స. సో పన యస్మా అత్థతో హేతుపభవానం హేతు. తేనాహ ‘‘ఏతస్స పచ్చయధమ్మస్సా’’తి, జాతిఆదీనం జరామరణాదిపచ్చయతాయాతి అత్థో. నామరూపపరిచ్ఛేదో, తస్స చ పచ్చయపరిగ్గహో న పఠమాభినివేసమత్తేన హోతి, అథ ఖో తత్థ అపరాపరం ఞాణుప్పత్తిసఞ్ఞితేన అను అను బుజ్ఝనేన, తదుభయాభావం పన దస్సేన్తో ‘‘ఞాతపరిఞ్ఞావసేన అననుబుజ్ఝనా’’తి ఆహ. నిచ్చసఞ్ఞాదీనం పజహనవసేన వత్తమానా విపస్సనా ధమ్మే చ పటివిజ్ఝన్తీ ఏవ నామ హోతి పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనేన తిక్ఖవిసదభావాపత్తితో, తదధిట్ఠానభూతా చ తీరణపరిఞ్ఞా, అరియమగ్గో చ పరిఞ్ఞాపహానాభిసమయవసేన పవత్తియా తీరణపహానపరిఞ్ఞాసఙ్గహో చాతి తదుభయపటివేధాభావం దస్సేన్తో ‘‘తీరణ…పే… అప్పటివిజ్ఝనా’’తి ఆహ. తన్తం వుచ్చతి వత్థవీననత్థం తన్తవాయేహి దణ్డకే ఆసఞ్జిత్వా పసారితసుత్తపట్టీ తనీయతీతి కత్వా. తం పన సుత్తసన్తానాకులతాయ నిదస్సనభావేన ఆకులమేవ గహితన్తి ఆహ ‘‘తన్తం వియ ఆకులకజాతా’’తి. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. సమానేతున్తి పుబ్బేన పరం సమం కత్వా ఆనేతుం, అవిసమం ఉజుం కాతున్తి అత్థో. తన్తమేవ వా ఆకులం తన్తాకులం, తన్తాకులం వియ జాతా భూతాతి తన్తాకులజాతా. మజ్ఝిమం పటిపదం అనుపగన్త్వా అన్తద్వయపతనేన పచ్చయాకారే ఖలితా ఆకులా బ్యాకులా హోన్తి. తేనేవ అన్తద్వయపతనేన తంతందిట్ఠిగాహవసేన పరిబ్భమన్తా ఉజుకం ధమ్మట్ఠితి కథం పటిపజ్జితుం న జానన్తి. తేనాహ ‘‘న సక్కోన్తి తం పచ్చయాకారం ఉజుం కాతు’’న్తి. ద్వే బోధిసత్తేతి పచ్చేకబోధిసత్తమహాబోధిసత్తే. అత్తనో ధమ్మతాయాతి అత్తనో సభావేన, పరోపదేసేన వినాతి అత్థో. తత్థ తత్థ గుళకజాతన్తి తస్మిం తస్మిం ఠానే జాతగుళకమ్పి గణ్ఠీతి సుత్తగణ్ఠి. తతో ఏవ గణ్ఠిబద్ధం బద్ధగణ్ఠికం. పచ్చయేసు పక్ఖలిత్వాతి అనిచ్చదుక్ఖానత్తాదిసభావేసు పచ్చయధమ్మేసు నిచ్చాదిగ్గాహవసేన పక్ఖలిత్వా. పచ్చయే ఉజుం కాతుం అసక్కోన్తాతి తస్సేవ నిచ్చాదిగ్గాహస్స అవిస్సజ్జనతో పచ్చయధమ్మనిమిత్తం అత్తనో దస్సనం ఉజుం కాతుం అసక్కోన్తా ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థవసేన గణ్ఠికజాతా హోన్తీతి ఆహ ‘‘ద్వాసట్ఠి…పే… గణ్ఠిబద్ధా’’తి. యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సస్సతదిట్ఠిఆదిదిట్ఠియో నిస్సితా అల్లీనా.

విననతో ‘‘కులా’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామస్స తన్తవాయస్స గణ్ఠికం నామ ఆకులభావేన అగ్గతో వా మూలతో వా దువిఞ్ఞేయ్యాయేవ ఖలితతన్తసుత్తన్తి ఆహ ‘‘కులాగణ్ఠికం వుచ్చతి పేసకారకఞ్జియసుత్త’’న్తి. సకుణికాతి కులావకసకుణికా. సా హి రుక్ఖసాఖాసు ఓలమ్బనకులావకా హోతి. తఞ్హి సా కులావకం తతో తతో తిణహీరాదికే ఆనేత్వా తథా వినన్ధతి, యథా తేసం పేసకారకఞ్జియసుత్తం వియ అగ్గేన వా అగ్గం మూలేన వా మూలం సమానేతుం వివేచేతుం వా న సక్కా. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. తదుభయమ్పీతి ‘‘కులాగణ్ఠిక’’న్తి వుత్తం కఞ్జియసుత్తం, కులావకఞ్చ. పురిమనయేనేవాతి ‘‘ఏవమేవ సత్తా’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ.

కామం ముఞ్జపబ్బజతిణాని యథాజాతానిపి దీఘభావేన పతిత్వా అరఞ్ఞట్ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం వినన్ధిత్వా ఆకులబ్యాకులాని హుత్వా తిట్ఠన్తి, తాని పన న తథా దుబ్బివేచియాని, యథా రజ్జుభూతానీతి దస్సేతుం ‘‘యథా తానీ’’తిఆది వుత్తం. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

అపాయాతి అవడ్ఢితా, సుఖేన, సుఖహేతునా వా విరహితాతి అత్థో. దుక్ఖస్స గతిభావతోతి ఆపాయికస్స దుక్ఖస్స పవత్తిట్ఠానభావతో. సుఖసముస్సయతోతి అబ్భుదయతో. వినిపతితత్తాతి విరూపం నిపతితత్తా యథా తేనత్తభావేన సుఖసముస్సయో న హోతి, ఏవం నిపతితత్తా. ఇతరోతి సంసారో. నను ‘‘అపాయ’’న్తిఆదినా వుత్తోపి సంసారో ఏవాతి? సచ్చమేతం, నిరయాదీనం పన అధిమత్తదుక్ఖభావదస్సనత్థం అపాయాదిగ్గహణం. గోబలీబద్దఞాయేనాయమత్థో వేదితబ్బో. ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటీతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం హేతుఫలభావేన అపరాపరం పవత్తి. అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానాతి అవిచ్ఛేదేన పవత్తమానా. తం సబ్బమ్పీతి తం ‘‘అపాయ’’న్తిఆదినా వుత్తం సబ్బం అపాయదుక్ఖఞ్చేవ వట్టదుక్ఖఞ్చ. ‘‘మహాసముద్దే వాతుక్ఖిత్తనావా వియా’’తి ఇదం పరిబ్భమట్ఠానస్స మహన్తదస్సనత్థఞ్చేవ పరిబ్భమనస్స అనవట్ఠితతాదస్సనత్థఞ్చ ‘‘ఉపమాయ. యన్తేసు యుత్తగోణో వియా’’తి ఇదం పన అవసభావదస్సనత్థఞ్చేవ దుప్పమోక్ఖభావదస్సనత్థఞ్చాతి వేదితబ్బం.

పటిచ్చసముప్పాదవణ్ణనా

ఇమినా తావాతి ఏత్థ తావ-సద్దో కమత్థో, తేన ‘‘తన్తాకులకజాతా’’తి పదస్స అనుసన్ధి పరతో ఆవిభవిస్సతీతి దీపేతి. అత్థి ఇదప్పచ్చయాతి ఏత్థ అయం పచ్చయోతి ఇదప్పచ్చయో, తస్మా ఇదప్పచ్చయా, ఇమస్మా పచ్చయాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘ఇమస్మా నామ పచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఏవం వత్తబ్బో అత్థి ను ఖో జరామరణస్స పచ్చయోతి. తేనాహ ‘‘అత్థి ను ఖో…పే… భవేయ్యా’’తి. ఏత్థ హి ‘‘కిం పచ్చయా జరామరణం? జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఉపరి జాతిసద్దపచ్చయసద్దసమానాధికరణేన కిం-సద్దేన ఇదం-సద్దస్స సమానాధికరణతాదస్సనతో కమ్మధారయసమాసతా ఇదప్పచ్చయసద్దస్స యుజ్జతి. న హేత్థ ‘‘ఇమస్స పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా’’తి జరామరణస్స, అఞ్ఞస్స వా పచ్చయతో జరామరణసమ్భవపుచ్ఛా సమ్భవతి విఞ్ఞాతభావతో, అసమ్భవతో చ, జరామరణస్స పన పచ్చయపుచ్ఛా సమ్భవతి. పచ్చయసద్దసమానాధికరణతాయఞ్చ ఇదం-సద్దస్స ‘‘ఇమస్మా పచ్చయా’’తి పచ్చయపుచ్ఛా యుజ్జతి.

సా పన సమానాధికరణతా యదిపి అఞ్ఞపదత్థసమాసేపి లబ్భతి, అఞ్ఞపదత్థవచనిచ్ఛాభావతో పనేత్థ కమ్మధారయసమాసో వేదితబ్బో. సామివచనసమాసపక్ఖే పన నత్థేవ సమానాధికరణతాసమ్భవోతి. నను చ ‘‘ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పాదో’’తి ఏత్థ ఇదప్పచ్చయ-సద్దో సామివచనసమాసో ఇచ్ఛితోతి? సచ్చం ఇచ్ఛితో ఉజుకమేవ తత్థ పటిచ్చసముప్పాదవచనిచ్ఛాతి కత్వా, ఇధ పన కేవలం జరామరణస్స పచ్చయపరిపుచ్ఛా అధిప్పేతా, తస్మా యథా తత్థ ఇదం-సద్దస్స పటిచ్చసముప్పాదవిసేసనతా, ఇధ చ ‘‘పుచ్ఛితబ్బపచ్చయత్థతా సమ్భవతి, తథా తత్థ, ఇధ చ సమాసకప్పనా వేదితబ్బా. కస్మా పన తత్థ కమ్మధారయసమాసో న ఇచ్ఛితోతి? హేతుప్పభవానం హేతు పటిచ్చసముప్పాదోతి ఇమస్స అత్థస్స కమ్మధారయసమాసే అసమ్భవతోతి ఇమస్స, అత్తనో పచ్చయానురూపస్స అనురూపో పచ్చయో ఇదప్పచ్చయోతి ఏతస్స చ అత్థస్స ఇచ్ఛితత్తా. యో పనేత్థ ఇదం-సద్దేన గహితో అత్థో, సో ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణ’’న్తి జరామరణగ్గహణేనేవ గహితోతి ఇదం-సద్దో పటిచ్చసముప్పాదతో పరిచ్చజనతో అఞ్ఞస్స అసమ్భవతో పచ్చయే అవతిట్ఠతి, తేనేత్థ కమ్మధారయసమాసో. తత్థ పన ఇదం-సద్దస్స తతో పరిచ్చజనకారణం నత్థీతి సామివచనసమాసో ఏవ ఇచ్ఛితో. అట్ఠకథాయంపన యస్మా జరామరణాదీనం పచ్చయపుచ్ఛాముఖేనాయం పటిచ్చసముప్పాదదేసనా ఆరద్ధా, పటిచ్చసముప్పాదో చ నామ అత్థతో హేతుప్పభవానం హేతూతి వుత్తో వాయమత్థో, తస్మా ‘‘ఇమస్స జరామరణస్స పచ్చయో’’తి ఏవమత్థవణ్ణనా కతా.

పణ్డితేనాతి ఏకంసబ్యాకరణీయాదిపఞ్హావిసేసజాననసమత్థాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతేన. తమేవ హిస్స పణ్డిచ్చం దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. యాదిసస్స జీవస్స దిట్ఠిగతికో సరీరతో అనఞ్ఞత్తం పుచ్ఛతి ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి, సో ఏవం పరమత్థతో నుపలబ్భతి, కథం తస్స వఞ్ఝాతనయస్స వియ దీఘరస్సతా సరీరతో అఞ్ఞతా వా అనఞ్ఞతా వా బ్యాకాతబ్బా సియా, తస్మాస్స పఞ్హస్స ఠపనీయతా వేదితబ్బా. తుణ్హీభావో నామేస పుచ్ఛతో అనాదరో విహేసా వియ హోతీతి ‘‘అబ్యాకతమేత’’న్తి పకారన్తరమాహ. ఏవం అబ్యాకరణకారణం ఞాతుకామస్స కథేతబ్బం హోతి, కథితే చ జానన్తస్స పమాదోపి ఏవం సియా, కథనవిధి పన ‘‘యాదిసస్సా’’తిఆదినా దస్సితో ఏవ. ఏవం అప్పటిపజ్జిత్వాతి ఏవం ఠపనీయపఞ్హే వియ తుణ్హీభావాదిం అనాపజ్జిత్వా ఏవ. ‘‘అప్పటిపజ్జిత్వా’’తి వచనం నిదస్సనమత్తమేతం. ‘‘కిం సబ్బం అనిచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘కిం సఙ్ఖతం సన్ధాయ పుచ్ఛసి, ఉదాహు అసఙ్ఖత’’న్తి పటిపుచ్ఛిత్వా బ్యాకాతబ్బం హోతి ‘‘కిం ఖన్ధపఞ్చకం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తి పుట్ఠే ‘‘అత్థి తత్థ పరిఞ్ఞేయ్యం, అత్థి న పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తి విభజ్జ బ్యాకాతబ్బం హోతి, ఏవం అప్పటిపజ్జిత్వాతి చ అయమేత్థ అత్థో ఇచ్ఛితోతి. పుబ్బే యస్స పచ్చయస్స అత్థితామత్తం చోదితన్తి అత్థితామత్తం విస్సజ్జితం. పుచ్ఛాసభాగేన హి విస్సజ్జనన్తి. ఇదాని తస్సేవ సరూపపుచ్ఛా కరీయతీతి ‘‘పున కి’’న్తి వుత్తం. ఇధాపి ‘‘యథా’’తిఆది సబ్బం ఆనేత్వా వత్తబ్బం.

‘‘ఏస నయో సబ్బపదేసూ’’తి అతిదేసవసేన ఉస్సుక్కం కత్వా ‘‘నామరూపపచ్చయా’’తిఆదినా తత్థ అపవాదో ఆరద్ధో. యస్మా దస్సేతుకామో, తస్మా ఇదం వుత్తన్తి యోజనా. ఛన్నం విపాకసమ్ఫస్సానంయేవ గహణం హోతి విఞ్ఞాణాది వేదనాపరియోసానా విపాకవిధీతి కత్వా అనేకేసు సుత్తపదేసు, (మ. ని. ౩.౧౨౬; ఉదా. ౧) అభిధమ్మే (విభ. ౨౨౫) చ యేభుయ్యేన తేసంయేవ గహణస్స నిరుళ్హత్తా. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. చ-సద్దో బ్యతిరేకత్థో, తేనేత్థ ‘‘గహితమ్పీ’’తిఆదినా వుచ్చమానంయేవ విసేసం జోతేతి. పచ్చయభావో నామ పచ్చయుప్పన్నాపేక్ఖో తేన వినా తస్స అసమ్భవతో. తస్మా సళాయతనప్పచ్చయాతి ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి ఇమినా పదేనాతి యోజనా. అవయవేన వా సముదాయోపలక్ఖణమేతం ‘‘సళాయతనపచ్చయా’’తి, తస్మా ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి ఇమినా పదేనాతి వుత్తం హోతి. గహితమ్పీతి ఛబ్బిధం విపాకఫస్సమ్పి. అగ్గహితమ్పీతి అవిపాకఫస్సమ్పి కుసలాకుసలకిరియాఫస్సమ్పి. పచ్చయుప్పన్నవిసేసం దస్సేతుకామోతి యోజనా. న చేత్థ పచ్చయుప్పన్నోవ ఉపాదిన్నో ఇచ్ఛితో, అథ ఖో పచ్చయోపి ఉపాదిన్నో ఇచ్ఛితోతి అజ్ఝత్తికాయతనస్సేవ సళాయతనగ్గహణేన గహణన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘సళాయతనతో…పే… దస్సేతుకామో’’తి. న హి ఫస్సస్స చక్ఖాదిసళాయతనమేవ పచ్చయో, అథ ఖో ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తిఆది (మ. ని. ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౪, ౪౫; ౨.౪.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭) వచనతో రూపాయతనాదిరూపఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదినామఞ్చ పచ్చయో, తస్మా ఇమం చక్ఖాదిసళాయతనతో అతిరిత్తం ఆవజ్జనాది వియ సాధారణం అహుత్వా, తస్స తస్స ఫస్సస్స సాధారణతాయ అఞ్ఞం విసేసపచ్చయం పి-సద్దేన అవిసిట్ఠం సాధారణపచ్చయం పిదస్సేతుకామో భగవా, ‘‘నామరూపపచ్చయా ఫస్సో’’తి ఇదం వుత్తన్తి యోజనా. అభిధమ్మభాజనీయేపి ఇమమేవ పచ్చయం సన్ధాయ ‘‘నామరూపపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తన్తి తదట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౪౩) ‘‘పచ్చయవిసేసదస్సనత్థఞ్చేవ మహానిదానదేసనాసఙ్గహత్థఞ్చా’’తి అత్థవణ్ణనా కతా. పచ్చయానన్తి జాతిఆదీనం పచ్చయధమ్మానం. నిదానం కథితన్తి జరామరణాదికస్స నిదానత్తం కథితం ఏకంసికో పచ్చయభావో కథితో. తఞ్హి తేసం పచ్చయభావే అబ్యభిచారీతి దస్సేతుం ‘‘ఇతి ఖో పనేత’’న్తిఆదినా ఉపరి దేసనా పవత్తా. నిజ్జటేతి నిజ్జాలకే. నిగ్గుమ్బేతి నిక్ఖేపే. పదద్వయేనాపి ఆకులాభావమేవ దస్సేతి, తస్మా అనాకులం అబ్యాకులం మహన్తం పచ్చయనిదానమేత్థ కథితన్తి మహానిదానం సుత్తం అఞ్ఞథాభావస్స అభావతో.

౯౮. తేసం తేసం పచ్చయానన్తి తేసం తేసం జాతిఆదీనం పచ్చయానం. యస్మా పచ్చయభావో నామ తేహి తేహి పచ్చయేహి అనూనాధికేహేవ తస్స తస్స ఫలస్స సమ్భవతో తథో తచ్ఛో, తప్పకారో వా సామగ్గిఉపగతేసు పచ్చయేసు ముహుత్తమ్పి తథో నిబ్బత్తనధమ్మానం అసమ్భవాభావతో. అవితథో అవిసంవాదనకో విసంవాదనాకారవిరహితో అఞ్ఞధమ్మపచ్చయేహి అఞ్ఞధమ్మానుప్పత్తితో. ‘‘అనఞ్ఞథా’’తి వుచ్చతి అఞ్ఞథాభావస్స అభావతో. తస్మా ‘‘తథం అవితథం అనఞ్ఞథం పచ్చయభావం దస్సేతు’’న్తి వుత్తం. పరియాయతి అత్తనో ఫలం పరిగ్గహేత్వా వత్తతీతి పరియాయో, హేతూతి ఆహ ‘‘పరియాయేనాతి కారణేనా’’తి. సబ్బేన సబ్బన్తి దేవత్తాదినా సబ్బభావేన సబ్బా జాతి. సబ్బథా సబ్బన్తి తత్థాపి చాతుమహారాజికాదిసబ్బాకారేన సబ్బా, నిపాతద్వయమేతం, నిపాతఞ్చ అబ్యయం, తఞ్చ సబ్బలిఙ్గవిభత్తివచనేసు ఏకాకారమేవ హోతీతి పాళియం ‘‘సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బ’’న్తి వుత్తం. అత్థవచనే పన తస్స తస్స జాతిసద్దాపేక్ఖాయ ఇత్థిఅత్థవుత్తితం దస్సేతుం ‘‘సబ్బాకారేన సబ్బా’’తిఆది వుత్తం. ఇమినావ నయేనాతి ఇమినా జాతివారే వుత్తేనేవ నయేన. దేవాదీసూతి ఆది-సద్దేన గన్ధబ్బయక్ఖాదికే పాళియం (దీ. ని. ౨.౯౮) ఆగతే, తదన్తరభేదే చ సఙ్గణ్హాతి.

ఇధ నిక్ఖిత్తఅత్థవిభజనత్థేతి ఇమస్మిం ‘‘కస్సచి కిమ్హిచీ’’తి అనియమతో ఉద్దేసవసేన వుత్తత్థస్స నిద్దిసనత్థే జోతేతబ్బే నిపాతో, తదత్థజోతనం నిపాతపదన్తి అత్థో. తస్సాతి తస్స పదస్స. తేతి ధమ్మదేసనాయ సమ్పదానభూతం థేరం వదతి. సేయ్యథిదన్తి వా తే కతమేతి చేతి అత్థో. యే హి ‘‘కస్సచీ’’తి, ‘‘కిమ్హిచీ’’తి చ అనియమతో వుత్తో అత్థో, తే కతమేతి. కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా హేసా. దేవభావాయాతి దేవభావత్థం. ఖన్ధజాతీతి ఖన్ధపాతుభావో, యథా ఖన్ధేసు ఉప్పన్నేసు ‘‘దేవా’’తి సమఞ్ఞా హోతి, తథా తేసం ఉప్పాదోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యాయా’’తి ఆహ. సబ్బపదేసూతి ‘‘గన్ధబ్బానం గన్ధబ్బత్థాయా’’తిఆదీసు సబ్బేసు జాతినిద్దేసపదేసు, భవాదిపదేసు చ. యేన హి నయేన సచే హి జాతీతి అయమత్థయోజనా కతా, జాతినిద్దేసపదేసోవ ‘‘భవో’’తిఆదినా భవాదిపదేసుపి సో కాతబ్బోతి. దేవాతి ఉపపత్తిదేవా చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ యావ భవగ్గా దిబ్బన్తి కామగుణాదీహి కీళన్తి లళన్తి విహరన్తి జోతన్తీతి కత్వా. గన్ధం అబ్బన్తి పరిభుఞ్జన్తీతి గన్ధబ్బా, ధతరట్ఠస్స మహారాజస్స పరివారభూతా. యజన్తి వేస్సవణసక్కాదికే పూజేన్తీతి యక్ఖా, తేన తేన వా పణిధికమ్మాదినా యజితబ్బా పూజేతబ్బాతి యక్ఖా, వేస్సవణస్స మహారాజస్స పరివారభూతా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘అమనుస్సా’’తి అవిసేసేన వుత్తం. భూతాతి కుమ్భణ్డా, విరూళ్హకస్స మహారాజస్స పరివారభూతా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘యే కేచి నిబ్బత్తసత్తా’’తి అవిసేసేన వుత్తం. అట్ఠిపక్ఖా భమరతుప్పళాదయో. చమ్మపక్ఖా జతుసిఙ్గాలాదయో. లోమపక్ఖా హంసమోరాదయో. సరీసపా అహివిచ్ఛికసతపదిఆదయో.

‘‘తేసం తేస’’న్తి ఇదం న యేవాపనకనిద్దేసో వియ అవుత్తసఙ్గహత్థం వచనం, అథ ఖో అయేవాపనకనిద్దేసో వియ వుత్తసఙ్గహత్థన్తి. ఆది-సద్దేనేవ చ ఆమేడితత్థో సఙ్గయ్హతీతి ఆహ ‘‘తేసం తేసం దేవగన్ధబ్బాదీన’’న్తి. తదత్తాయాతి తంభావాయ, యథారూపేసు ఖన్ధేసు పవత్తమానేసు ‘‘దేవా గన్ధబ్బా’’తి లోకసమఞ్ఞా హోతి, తథారూపతాయాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘దేవగన్ధబ్బాదిభావాయా’’తి. ‘‘నిరోధో, విగమో’’తి చ పటిలద్ధత్తాలాభస్స భావో వుచ్చతి, ఇధ పన అచ్చన్తాభావో అధిప్పేతో ‘‘సబ్బసో జాతియా అసతీ’’తి అవత్వా ‘‘జాతినిరోధా’’తి వుత్తత్తాతి ఆహ ‘‘అభావాతి అత్థో’’తి.

ఫలత్థాయ హినోతీతి యథా ఫలం తతో నిబ్బత్తతి, ఏవం హినోతి పవత్తతి, తస్స హేతుభావం ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో. ఇదం గణ్హథ నన్తి ‘‘ఇదం మే ఫలం, గణ్హథ న’’న్తి ఏవం అప్పేతి వియ నియ్యాతేతి వియ. ‘‘ఏస నయో’’తి అవిసేసం అతిదిసిత్వా విసేసమత్తస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. నను చాయం జాతి పరినిప్ఫన్నా, సఙ్ఖతభావా చ న హోతి వికారభావతో, తథా జరామరణం, తస్స కథం సా హేతు హోతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘జరామరణస్స హీ’’తిఆది. తబ్భావే భావో, తదభావే చ అభావో జరామరణస్స జాతియా ఉపనిస్సయతా.

౯౯. ఓకాసపరిగ్గహోతి పవత్తిట్ఠానపరిగ్గహో. ఉపపత్తిభవే యుజ్జతి ఉపపత్తిక్ఖన్ధానం యథావుత్తట్ఠానతో అఞ్ఞత్థ అనుప్పజ్జనతో. ఇధ పనాతి ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘కామభవో’’తిఆదినా ఆగతే ఇమస్మిం ఠానే. కమ్మభవే యుజ్జతి కామభవాదిజోతనా విసేసతో తస్స జాతియా పచ్చయభావతోతి. తేనాహ ‘‘సో హి జాతియా ఉపనిస్సయకోటియావ పచ్చయో’’తి. నను చ ఉపపత్తిభవోపి జాతియా ఉపనిస్సయవసేన పచ్చయో హోతీతి? సచ్చం హోతి, సో పన న తథా పధానభూతో, కమ్మభవో పన పధానభూతో పచ్చయో జనకభావతోతి. ‘‘సో హి జాతియా’’తిఆది వుత్తం కామభవూపగం కమ్మం కామభవో. ఏస నయో రూపారూపభవేసుపి. ఓకాసపరిగ్గహోవ కతో‘‘కిమ్హిచీ’’తి ఇమినా సత్తపరిగ్గహస్స కతత్తా.

౧౦౦. తిణ్ణమ్పి కమ్మభవానన్తి కామకమ్మభవాదీనం తిణ్ణమ్పి కమ్మభవానం. తిణ్ణఞ్చ ఉపపత్తిభవానన్తి కాముపపత్తిభవాదీనం తిణ్ణఞ్చ ఉపపత్తిభవానం. తథా సేసానిపీతి దిట్ఠుపాదానాదీని సేసుపాదానానిపి తిణ్ణమ్పి కమ్మభవానం, తిణ్ణఞ్చ ఉపపత్తిభవానం పచ్చయోతి అత్థో. ఇతీతి ఏవం వుత్తనయేన. ద్వాదస కమ్మభవా ద్వాదస ఉపపత్తిభవాతి చతువీసతిభవా వేదితబ్బా. యస్మా కమ్మభవస్స పచ్చయభావముఖేనేవ ఉపాదానం ఉపపత్తిభవస్స పచ్చయో నామ హోతి, న అఞ్ఞథా, తస్మా ఉపాదానం కమ్మభవస్స ఉజుకమేవ పచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘నిప్పరియాయేనేత్థ ద్వాదస కమ్మభవా లబ్భన్తీ’’తి. తేసన్తి కమ్మభవానం. సహజాతకోటియాతి అకుసలస్స కమ్మభవస్స సహజాతం ఉపాదానం సహజాతకోటియా, ఇతరం అనన్తరూపనిస్సయాదివసేన ఉపనిస్సయకోటియా, కుసలస్స కమ్మభవస్స పన ఉపనిస్సయకోటియావ పచ్చయో. ఏత్థ చ యథా అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయానం సహజాతపచ్చయేన ఏకసఙ్గహతం దస్సేతుం ‘‘సహజాతకోటియా’’తి వుత్తం, ఏవం ఆరమ్మణూపనిస్సయఅనన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయానం ఏకజ్ఝం గహణవసేన ‘‘ఉపనిస్సయకోటియా’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౧౦౧. ఉపాదానస్సాతి ఏత్థ కాముపాదానస్స తణ్హా ఉపనిస్సయకోటియావ పచ్చయో, సేసుపాదానానం సహజాతకోటియాపి ఉపనిస్సయకోటియాపి విఞ్ఞాణాది చ వేదనాపరియోసానా విపాకవిధీతి కత్వా.

౧౦౨. యదిదం వేదనాతి ఏత్థ విపాకవేదనాతి తమేవ తావ ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయో ఇతరకోటియా అసమ్భవతో. అఞ్ఞాతి కుసలాకుసలకిరియవేదనా. అఞ్ఞథాపీతి సహజాతకోటియాపి.

౧౦౩. ఏత్తావతాతి జరామరణాదీనం పచ్చయపరమ్పరాదస్సనవసేన పవత్తాయ ఏత్తకాయ దేసనాయ. పురిమతణ్హన్తి పురిమభవసిద్ధం తణ్హం. ‘‘ఏస పచ్చయో తణ్హాయ, యదిదం వేదనా’’తి వత్వా తదనన్తరం ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్త’’న్తిఆదినా వేదనాయ పచ్చయభూతస్స ఫస్సస్స ఉద్ధరణం అఞ్ఞేసు సుత్తేసు ఆగతనయేన పటిచ్చసముప్పాదస్స దేసనామగ్గో, తం పన అనోతరిత్వా సముదాచారతణ్హాదస్సనముఖేనేవ తణ్హామూలకధమ్మే దేసేన్తో ఆచిణ్ణదేసనామగ్గతో ఓక్కమన్తో వియ, తఞ్చ దేసనం పస్సతో అప్పవత్తన్తి పసయ్హ బలక్కారేన దేసేన్తో వియ చ హోతీతి ఆహ ‘‘ఇదానీ’’తిఆది. ద్వే తణ్హాతి ఇధాధిప్పేతతణ్హా ఏవ ద్విధా భిన్దన్తో ఆహ. ఏసనతణ్హాతి భోగానం పరియేసనవసేన పవత్తతణ్హా. ఏసితతణ్హాతి పరియిట్ఠేసు భోగేసు ఉప్పజ్జమానతణ్హా. సముదాచారతణ్హాయాతి పరియుట్ఠానవసేన పవత్తతణ్హాయ. దువిధాపేసా వేదనం పటిచ్చ తణ్హా నామ వేదనాపచ్చయా చ అప్పటిలద్ధానం భోగానం పటిలాభాయ పరియేసనా, లద్ధేసు చ తేసుపాతబ్యతాపత్తిఆది హోతీతి.

పరితస్సనవసేన పరియేసతి ఏతాయాతి పరియేసనా. ఆసయతో, పయోగతో చ పరియేసనా తథాపవత్తో చిత్తుప్పాదో. తేనాహ ‘‘తణ్హాయ సతి హోతీ’’తి. రూపాదిఆరమ్మణపటిలాభోతి సవత్థుకానం రూపాదిఆరమ్మణానం గవేసనవసేన, పవత్తియం పన అపరియిట్ఠంయేవ లబ్భతి, తమ్పి అత్థతో పరియేసనాయ లద్ధమేవ నామ తథారూపస్స కమ్మస్స పుబ్బేకతత్తా ఏవ లబ్భనతో. తేనాహ ‘‘సో హి పరియేసనాయ సతి హోతీ’’తి. సుఖవినిచ్ఛయన్తి సుఖం విసేసతో నిచ్ఛినోతీతి సుఖవినిచ్ఛయో, సుఖం సభావతో, సముదయతో, అత్థఙ్గమనతో, నిస్సరణతో చ యాథావతో జానిత్వా పవత్తఞాణం, తం సుఖవినిచ్ఛయం. జఞ్ఞాతి జానేయ్య. ‘‘సుభసుఖ’’న్తిఆదికం ఆరమ్మణే అభూతాకారం వివిధం నిన్నభావేన నిచ్ఛినోతి ఆరోపేతీతి వినిచ్ఛయో. అస్సాదానుపస్సనతణ్హాదిట్ఠియాపి ఏవమేవ వినిచ్ఛయభావో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పన సుత్తే వితక్కోయేవ ఆగతోతి యోజనా. ఇమస్మిం పన సుత్తేతి సక్కపఞ్హసుత్తే. (దీ. ని. ౨.౩౫౮) తత్థ హి ‘‘ఛన్దో ఖో, దేవానం ఇన్ద, వితక్కనిదానో’’తి ఆగతం. ఇధాతి ఇమస్మిం మహానిదానసుత్తే.‘‘వితక్కేనేవ వినిచ్ఛినాతీ’’తి ఏతేన ‘‘వినిచ్ఛీయతి ఏతేనాతి వినిచ్ఛయో’’తి వినిచ్ఛయ-సద్దస్స కరణసాధనమాహ. ‘‘ఏత్తక’’న్తిఆది వినిచ్ఛయనాకారదస్సనం.

ఛన్దనట్ఠేన ఛన్దో, ఏవం రఞ్జనట్ఠేన రాగో, స్వాయం అనాసేవనతాయ మన్దో హుత్వా పవత్తో ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘దుబ్బలరాగస్సాధివచన’’న్తి. అజ్ఝోసానన్తి తణ్హాదిట్ఠివసేన అభినివిసనం. ‘‘మయ్హం ఇద’’న్తి హి తణ్హాగాహో యేభుయ్యేన అత్తగ్గాహసన్నిస్సయోవ హోతి. తేనాహ ‘‘అహం మమ’’న్తి, ‘‘బలవసన్నిట్ఠాన’’న్తి చ తేసం గాహానం థిరభావప్పత్తిమాహ. తణ్హాదిట్ఠివసేన పరిగ్గహకరణన్తి ‘‘అహం మమ’’న్తి బలవసన్నిట్ఠానవసేన అభినివిట్ఠస్స అత్తత్తనియగ్గాహవత్థునో అఞ్ఞాసాధారణం వియ కత్వా పరిగ్గహేత్వా ఠానం, తథాపవత్తో లోభసహగతచిత్తుప్పాదో. అత్తనా పరిగ్గహితస్స వత్థునో యస్స వసేన పరేహి సాధారణభావస్స అసహమానో హోతి పుగ్గలో, సో ధమ్మో అసహనతా. ఏవం వచనత్థం వదన్తి నిరుత్తినయేన. సద్దలక్ఖణే పన యస్స ధమ్మస్స వసేన మచ్ఛరియయోగతో పుగ్గలో మచ్ఛరో, తస్స భావో, కమ్మం వా మచ్ఛరియం, మచ్ఛేరో ధమ్మో. మచ్ఛరియస్స బలవభావతో ఆదరేన రక్ఖణం ఆరక్ఖోతి ఆహ ‘‘ద్వార…పే… సుట్ఠు రక్ఖణ’’న్తి. అత్తనో ఫలం కరోతీతి కరణం, యం కిఞ్చి కారణం, అధికం కరణన్తి అధికరణం, విసేసకారణం. విసేసకారణఞ్చ భోగానం ఆరక్ఖదణ్డాదానాదిఅనత్థసమ్భవస్సాతి వుత్తం ‘‘ఆరక్ఖాధికరణ’’న్తిఆది. పరనిసేధనత్థన్తి మారణాదినా పరేసం విబాధనత్థం. ఆదీయతి ఏతేనాతి ఆదానం, దణ్డస్స ఆదానం దణ్డాదానం, అభిభవిత్వా పరవిహేఠనచిత్తుప్పాదో. సత్థాదానేపి ఏసేవ నయో. హత్థపరామాసాదివసేన కాయేన కాతబ్బకలహో కాయకలహో. మమ్మఘట్టనాదివసేన వాచాయ కాతబ్బకలహో వాచాకలహో. విరుజ్ఝనవసేన విరూపం గణ్హాతి ఏతేనాతి విగ్గహో. విరుద్ధం వదతి ఏతేనాతి వివాదో. తువం తువన్తి అగారవవచనసహచరణతో తువం తువం, సబ్బేతే తథాపవత్తా దోససహగతచిత్తుప్పాదా వేదితబ్బా. తేనాహ భగవా ‘‘అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౦౪).

౧౧౨. దేసనం నివత్తేసీతి ‘‘తణ్హం పటిచ్చ పరియేసనా’’తిఆదినా అనులోమనయేన పవత్తితం దేసనం పటిలోమనయేన పున ‘‘ఆరక్ఖాధికరణ’’న్తి ఆరభన్తో నివత్తేసి. పఞ్చకామగుణికరాగవసేనాతి ఆరమ్మణభూతా పఞ్చ కామగుణా ఏతస్స అత్థీతి పఞ్చకామగుణికో, తత్థ రఞ్జనవసేన అభిరమణవసేన పవత్తరాగో, తస్స వసేన ఉప్పన్నా రఞ్జనవసేన తణ్హాయనవసేన పవత్తా రూపాదితణ్హావ కామేసు తణ్హాతి కామతణ్హా. భవతి అత్థి సబ్బకాలం తిట్ఠతీతి పవత్తా భవదిట్ఠి ఉత్తరపదలోపేన భవో, తంసహగతా తణ్హా భవతణ్హా. విభవతి వినస్సతి ఉచ్ఛిజ్జతీతి పవత్తా విభవదిట్ఠి విభవో ఉత్తరపదలోపేన, తంసహగతా తణ్హా విభవతణ్హాతి ఆహ ‘‘సస్సతదిట్ఠీ’’తిఆది. ఇమే ద్వే ధమ్మాతి ‘‘ఏస పచ్చయో ఉపాదానస్స, యదిదం తణ్హా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౦౧) ఏవం వుత్తా వట్టమూలతణ్హా చ ‘‘తణ్హం పటిచ్చ పరియేసనా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౦౩) ఏవం వుత్తా సముదాచారతణ్హా చాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా. వట్టమూలసముదాచారవసేనాతి వట్టమూలవసేన చేవ సముదాచారవసేన చ. ద్వీహి కోట్ఠాసేహీతి ద్వీహి భాగేహి. ద్వీహి అవయవేహి సమోసరన్తి నిబ్బత్తనవసేన సమం వత్తన్తి ఇతోతి సమోసరణం, పచ్చయో, ఏకం సమోసరణం ఏతాసన్తి ఏకసమోసరణా. కేన పన ఏకసమోసరణాతి ఆహ ‘‘వేదనాయా’’తి. ద్వేపి హి తణ్హా వేదనాపచ్చయా ఏవాతి. తేనాహ ‘‘వేదనాపచ్చయేన ఏకపచ్చయా’’తి. తతో తతో ఓసరిత్వా ఆగన్త్వా సమవసనట్ఠానం ఓసరణ సమోసరణం. వేదనాయ సమం సహ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే ఓసరణకపవత్తనకా వేదనా సమోసరణాతి ఆహ ‘‘ఇదం సహజాతసమోసరణం నామా’’తి.

౧౧౩. సబ్బేతి ఉప్పత్తిద్వారవసేన భిన్దిత్వా వుత్తా సవిపాకఫస్సా ఏవ విఞ్ఞాణాది వేదనాపరియోసానా విపాకవిథీతి కత్వా. పటిచ్చసముప్పాదకథా నామ వట్టకథాతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా చత్తారో లోకుత్తరవిపాకఫస్సే’’తి. బహుధాతి బహుప్పకారేన. అయఞ్హి పఞ్చద్వారే చక్ఖుపసాదాదివత్థుకానం పఞ్చన్నం వేదనానం చక్ఖుసమ్ఫస్సాదికో ఫస్సో సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకఆహారసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన అట్ఠధా పచ్చయో హోతి. సేసానం పన ఏకేకస్మిం ద్వారే సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణతదారమ్మణవసేన పవత్తానం కామావచరవిపాకవేదనానం చక్ఖుసమ్ఫస్సాదికో ఫస్సో ఉపనిస్సయవసేన ఏకధావ పచ్చయో హోతి. మనోద్వారేపి తదారమ్మణవసేన పవత్తానం కామావచరవిపాకవేదనానం సహజాతమనోసమ్ఫస్సో తథేవ అట్ఠధా పచ్చయో హోతి, తథా పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన పవత్తానం తేభూమకవిపాకవేదనానం. యా పన తా మనోద్వారే తదారమ్మణవసేన పవత్తా కామావచరవేదనా, తాసం మనోద్వారావజ్జనసమ్పయుత్తో మనోసమ్ఫస్సో ఉపనిస్సయవసేన ఏకధావ పచ్చయో హోతీతి ఏవం ఫస్సో బహుధా వేదనాయ పచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బం.

౧౧౪. వేదనాదీనన్తి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానం. అసదిసభావాతి అనుభవనసఞ్జాననాభిసఙ్ఖరణవిజాననభావా. తే హి అఞ్ఞమఞ్ఞవిధురేన వేదయితాదిరూపేన ఆకిరియన్తి పఞ్ఞాయన్తీతి ఆకారాతి వుచ్చన్తి. తేయేవాతి వేదనాదీనం తే ఏవ వేదయితాదిఆకారా. సాధుకం దస్సియమానాతి సక్కచ్చం పచ్చక్ఖతో వియ పకాసియమానా. తం తం లీనమత్థం గమేన్తీతి ‘‘అరూపట్ఠో ఆరమ్మణాభిముఖనమనట్ఠో’’తి ఏవమాదికం తం తం లీనం అపాకటమత్థం గమేన్తి ఞాపేన్తీతి లిఙ్గాని. తస్స తస్స సఞ్జాననహేతుతోతి తస్స తస్స అరూపట్ఠాదికస్స సల్లక్ఖణస్స కారణత్తా. నిమీయన్తి అనుమీయన్తి ఏతేహీతి నిమిత్తాని. తథా తథా అరూపభావాదిప్పకారేన, వేదయితాదిప్పకారేన చ ఉద్దిసితబ్బతో కథేతబ్బతో ఉద్దేసా. తస్మాతి ‘‘అసదిసభావా’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. యస్మా వేదనాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞఅసదిసభావా యథావుత్తేనత్థేన ఆకారాదయో, తస్మా అయం ఇదాని వుచ్చమానో ఏత్థ పాళిపదే అత్థో.

నామసమూహస్సాతి ఆరమ్మణాభిముఖం నమనట్ఠేన ‘‘నామ’’న్తి లద్ధసమఞ్ఞస్స వేదనాదిచతుక్ఖన్ధసఙ్ఖాతస్స అరూపధమ్మపుఞ్జస్స. పఞ్ఞత్తీతి ‘‘నామకాయో అరూపకలాపో అరూపినో ఖన్ధా’’తిఆదికా పఞ్ఞాపనా హోతి. చేతనాపధానత్తా సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మానం ‘‘సఙ్ఖారానం చేతనాకారే’’తిఆది వుత్తం. తథా హి సుత్తన్తభాజనీయే సఙ్ఖారక్ఖన్ధవిభజనే ‘‘యా చేతనా సఞ్చేతనా సఞ్చేతయితత్త’’న్తి (విభ. ౨౪౯ అభిధమ్మభాజనీయే) చేతనావ నిద్దిట్ఠా. అసతీతి అసన్తేసు. వచనవిపల్లాసేన హి ఏవం వుత్తం. చత్తారో ఖన్ధే వత్థుం కత్వాతి వేదనా సఞ్ఞా చిత్తం చేతనాదయోతి ఇమే చతుక్ఖన్ధసఞ్ఞితే నిస్సయపచ్చయభూతే ధమ్మే వత్థుం కత్వా. అయఞ్చ నయో పఞ్చద్వారేపి సమ్భవతీతి ‘‘మనోద్వారే’’తి విసేసితం. అధివచనసమ్ఫస్సవేవచనోతి అధివచనముఖేన పఞ్ఞత్తిముఖేన గహేతబ్బత్తా ‘‘అధివచనసమ్ఫస్సో’’తి లద్ధనామో. సోతి మనోసమ్ఫస్సో. పఞ్చవోకారే చ హదయవత్థుం నిస్సాయ లబ్భనతో రూపకాయే పఞ్ఞాయతేవ, అయం పన నయో ఇధ న ఇచ్ఛితో వేదనాదిపటిక్ఖేపవసేన అసమ్భవపరియాయస్స జోతితత్తాతి ‘‘పఞ్చపసాదే వత్థుం కత్వా ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి అత్థో వుత్తో. న హి వేదనాసన్నిస్సయేన వినా పఞ్చపసాదే వత్థుం కత్వా మనోసమ్ఫస్సస్స సమ్భవో అత్థి. ఉప్పత్తిట్ఠానే అసతి అనుప్పత్తిట్ఠానతో ఫలస్స ఉప్పత్తి నామ కదాచిపి నత్థీతి ఇమమత్థం యథాధిగతస్స అత్థస్స నిదస్సనవసేన దస్సేన్తో ‘‘అమ్బరుక్ఖే’’తిఆదిమాహ. రూపకాయతోతి కేవలం రూపకాయతో. తస్సాతి మనోసమ్ఫస్సస్స.

విరోధిపచ్చయసన్నిపాతే విభూతతరా విసదిసుప్పత్తి, తస్మిం వా సతి అత్తనో సన్తానే విజ్జమానస్సేవ విసదిసుప్పత్తిహేతుభావో రుప్పనాకారో. సో ఏవ రుప్పనాకారో వత్థుసప్పటిఘాదికం తం తం లీనమత్థం గమేతీతి లిఙ్గం. తస్స తస్స సఞ్జాననహేతుతో నిమిత్తం. తథా తథా ఉద్దిసితబ్బతో ఉద్దేసోతి ఏవమేత్థ ఆకారాదయో అత్థతో వేదితబ్బా. వత్థారమ్మణానం అఞ్ఞమఞ్ఞపటిహననం పటిఘో, తతో పటిఘతో జాతో పటిఘసమ్ఫస్సో. తేనాహ ‘‘సప్పటిఘ’’న్తిఆది. నామకాయతోతి కేవలం నామకాయతో. తస్సాతి పటిఘసమ్ఫస్సస్స. సేసం పఠమపఞ్హే వుత్తనయమేవ.

ఉభయవసేనాతి నామకాయో రూపకాయోతి ఉభయసన్నిస్సయస్స అధివచనసమ్ఫస్సో పటిఘసమ్ఫస్సోతి ఉభయసమ్ఫస్సస్స వసేన.

విసుం విసుం పచ్చయం దస్సేత్వాతి బ్యతిరేకముఖేన పచ్చేకం నామకాయరూపకాయసఞ్ఞితం పచ్చయం దస్సేత్వా. తేసన్తి ఫస్సానం. అవిసేసతోతి విసేసం అకత్వా సామఞ్ఞతో. దస్సేతున్తి బ్యతిరేకముఖేనేవ దస్సేతుం. ఏసేవ హేతూతి ఏస ఛసుపి ద్వారేసు పవత్తో నామరూపసఙ్ఖాతో హేతు యథారహం ద్విన్నమ్పి ఫస్సానం. ఇదాని తం యథారహం పవత్తిం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుద్వారాదీసు హీ’’తిఆది వుత్తం.

సమ్పయుత్తకా ఖన్ధాతి ఫస్సేన సమ్పయుత్తా వేదనాదయో ఖన్ధా. ఆవజ్జనస్సాపి సమ్పయుత్తక్ఖన్ధగ్గహణేనేవేత్థ గహణం దట్ఠబ్బం తదవినాభావతో. పరతో మనోసమ్ఫస్సేపి ఏసేవ నయో. పఞ్చవిధోపీతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదివసేన పఞ్చవిధోపి. సో ఫస్సోతి పటిఘసమ్ఫస్సో. బహుధాతి బహుప్పకారేన. తథా హి విపాకనామం విపాకస్స అనేకభేదస్స మనోసమ్ఫస్సస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన సత్తధా పచ్చయో హోతి. యం పనేత్థ ఆహారకిచ్చం, తం ఆహారపచ్చయవసేన. యం ఇన్ద్రియకిచ్చం, తం ఇన్ద్రియపచ్చయవసేన పచ్చయో హోతి. అవిపాకం పన నామం అవిపాకస్స మనోసమ్ఫస్సస్స ఠపేత్వా విపాకపచ్చయం ఇతరేసం వసేన పచ్చయో హోతి. రూపం పన చక్ఖాయతనాదిభేదం చక్ఖుసమ్ఫస్సాదికస్స పఞ్చవిధస్స ఫస్సస్స నిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన ఛధా పచ్చయో హోతి. రూపాయతనాదిభేదం తస్స పఞ్చవిధస్స ఆరమ్మణపురేజాతఅత్థిఅవిగతవసేన చతుధా పచ్చయో హోతి. మనోసమ్ఫస్సస్స పన తాని రూపాయతనాదీని, ధమ్మారమ్మణఞ్చ తథా చ ఆరమ్మణపచ్చయమత్తేనేవ పచ్చయో హోతి. వత్థురూపం పన మనోసమ్ఫస్సస్స నిస్సయపురేజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన పఞ్చధా పచ్చయో హోతి. ఏవం నామరూపం అస్స ఫస్సస్స బహుధా పచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బం.

౧౧౫. పఠముప్పత్తియం విఞ్ఞాణం నామరూపస్స విసేసపచ్చయోతి ఇమమత్థం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం పాళియం ‘‘మాతుకుచ్ఛిమ్హి న ఓక్కమిస్సథా’’తిఆది వుత్తం. గబ్భసేయ్యకపటిసన్ధి హి బాహిరతో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తస్స వియ హోన్తీపి అత్థతో యథాపచ్చయం ఖన్ధానం తత్థ పఠముప్పత్తియేవ. తేనాహ ‘‘పవిసిత్వా…పే… న వత్తిస్సథా’’తి. సుద్ధన్తి కేవలం విఞ్ఞాణేన అమిస్సితం విరహితం. ‘‘అవసేస’’న్తి ఇదం నామాపేక్ఖం, తస్మా అవసేసం నామరూపన్తి ఇమం విఞ్ఞాణం ఠపేత్వా అవసేసం నామరూపం వాతి అత్థో. పటిసన్ధివసేన ఓక్కన్తన్తి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన, మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తస్స వా పఠమావయవభావేన ఓతిణ్ణం. వోక్కమిస్సథాతి సన్తతివిచ్ఛేదం వినాసం ఉపగమిస్సథ, తం పన మరణం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘చుతివసేనా’’తి. అస్సాతి విఞ్ఞాణస్స, తఞ్చ ఖో విఞ్ఞాణసామఞ్ఞవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘తస్సేవ చిత్తస్స నిరోధేనా’’తి, పటిసన్ధిచిత్తస్సేవ నిరోధేనాతి అత్థో. తతోతి పటిసన్ధిచిత్తతో. పటిసన్ధిచిత్తస్స, తతో దుతియతతియచిత్తానం వా నిరోధేన చుతి న హోతీతి వుత్తమత్థం యుత్తితో విభావేతుం ‘‘పటిసన్ధిచిత్తేన హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏతస్మిం అన్తరేతి ఏతస్మిం సోళసచిత్తక్ఖణే కాలే. అన్తరాయో నత్థీతి ఏత్థ దారకస్స తావ మరణన్తరాయో మా హోతు తదా చుతిచిత్తస్స అసమ్భవతో, మాతు పన కథం తదా మరణన్తరాయాభావోతి? తం తం కాలం అనతిక్కమిత్వా తదన్తరేయేవ చవనధమ్మాయ గబ్భగ్గహణస్సేవ అసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘అయఞ్హి అనోకాసో నామా’’తి, చుతియాతి అధిప్పాయో.

పటిసన్ధిచిత్తేన సద్ధిం సముట్ఠితరూపానీతి ఓక్కన్తిక్ఖణే ఉప్పన్నకమ్మజరూపాని వదతి. తాని హి నిప్పరియాయతో పటిసన్ధిచిత్తేన సద్ధిం సముట్ఠితరూపాని నామ, న ఉతుసముట్ఠానాని పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదతో పచ్ఛా సముట్ఠితత్తా. చిత్తజాహారజానం పన తదా అసమ్భవో ఏవ. యాని పటిసన్ధిచిత్తేన సద్ధిం సముట్ఠితరూపాని, తాని తివిధాని తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సముట్ఠితాని, ఠితిక్ఖణే సముట్ఠితాని, భఙ్గక్ఖణే సముట్ఠితానీతి. తేసు ఉప్పాదక్ఖణే సముట్ఠితాని సత్తరసమస్స భవఙ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝన్తి, ఠితిక్ఖణే సముట్ఠితాని ఠితిక్ఖణే నిరుజ్ఝన్తి, భఙ్గక్ఖణే సముట్ఠితాని భఙ్గక్ఖణే నిరుజ్ఝన్తి. తత్థ ‘‘భఞ్జమానో ధమ్మో భఞ్జమానస్స ధమ్మస్స పచ్చయో హోతీ’’తి న సక్కా వత్తుం, ఉప్పాదే, పన ఠితియఞ్చ న న సక్కాతి ‘‘సత్తరసమస్స భవఙ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే, ఠితిక్ఖణే చ ధరన్తానం వసేన తస్స పచ్చయమ్పి దాతుం న సక్కోన్తీ’’తి వుత్తం. రూపకాయూపత్థమ్భితస్సేవ హి నామకాయస్స పఞ్చవోకారే పవత్తీతి. తేహి రూపధమ్మేహి తస్స చిత్తస్స బలవతరం సన్ధాయాహ ‘‘సత్తరసమస్స…పే… పవత్తి పవత్తతీ’’తి. పవేణీ ఘటియతీతి అట్ఠచత్తాలీసకమ్మజస్స రూపపవేణీ సమ్బన్ధా హుత్వా పవత్తతి. పఠమఞ్హి పటిసన్ధిచిత్తం, తతో యావ సోళసమం భవఙ్గచిత్తం, తేసు ఏకేకస్స ఉప్పాదఠితిభఙ్గవసేన తయో తయో ఖణా. తత్థ ఏకేకస్స చిత్తస్స తీసు తీసు ఖణేసు సమతింస సమతింస కమ్మజరూపాని ఉప్పజ్జన్తి. ఇతి సోళసతికా అట్ఠచత్తాలీసం హోన్తి. ఏస నయో తతో పరేసుపి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అట్ఠచత్తాలీసకమ్మజస్స రూపపవేణీ సమ్బన్ధా హుత్వా పవత్తతీ’’తి. సచే పన న సక్కోన్తీతి పటిసన్ధిచిత్తేన సద్ధిం సముట్ఠితరూపాని సత్తరసమస్స భవఙ్గస్స పచ్చయం దాతుం సచే న సక్కోన్తి. యది హి పటిసన్ధిచిత్తతో సత్తరసమం చుతిచిత్తం సియా, పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిభఙ్గక్ఖణేసుపి కమ్మజరూపం న ఉప్పజ్జేయ్య, పగేవ భవఙ్గచిత్తక్ఖణేసు. తథా సతి నత్థేవ తస్స చిత్తస్స పచ్చయలాభోతి పవత్తి నప్పవత్తతి, పవేణీ న ఘటియతేవ, అఞ్ఞదత్థు విచ్ఛిజ్జతి. తేనాహ ‘‘వోక్కమతితినామ హోతీ’’తిఆది.

ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థంపకారతాయ. యాదిసో గబ్భసేయ్యకస్స అత్తభావో, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తస్స చ పఞ్చక్ఖన్ధా అనూనా ఏవ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఏవం పరిపుణ్ణపఞ్చక్ఖన్ధభావాయా’’తి. ఉపచ్ఛిజ్జిస్సథాతి సన్తానవిచ్ఛేదేన విచ్ఛిన్దేయ్య. సుద్ధం నామరూపమేవాతి విఞ్ఞాణవిరహితం కేవలం నామరూపమేవ. అవయవానం పారిపూరి వుడ్ఢి. థిరభావప్పత్తి విరూళ్హి. మహల్లకభావప్పత్తి వేపుల్లం. తాని చ యథాక్కమం పఠమాదివయవసేన హోన్తీతి వుత్తం ‘‘పఠమవయవసేనా’’తిఆది. వా-సద్దో అనియమత్థో, తేన వస్ససహస్సద్వయాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

విఞ్ఞాణమేవాతి నియమవచనం, ఇతో బాహిరకప్పితస్స అత్తనో, ఇస్సరాదీనఞ్చ పటిక్ఖేపపదం, న అవిజ్జాదిఫస్సాదిపటిక్ఖేపపదం పటియోగీనివత్తనపదత్తా అవధారణస్స. తేనాహ ‘‘ఏసేవ హేతూ’’తిఆది. అయఞ్చ నయో హేట్ఠాపి సబ్బపదేసు యథారహం వత్తబ్బో. ఇదాని విఞ్ఞాణమేవ నామరూపస్స పధానకారణన్తి ఇమమత్థం ఓపమ్మవసేన విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. పచ్చేకం వియ సముదితస్సాపి నామరూపస్స విఞ్ఞాణేన వినా అత్తకిచ్చాసమత్థతం దస్సేతుం ‘‘త్వం నామరూపం నామా’’తి ఏకజ్ఝం గహణం. పురేచారికేతి పుబ్బఙ్గమేవ. విఞ్ఞాణఞ్హి సహజాతధమ్మానం పుబ్బఙ్గమం. తేనాహ భగవా ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి. (ధ. ప. ౧; నేత్తి. ౯౦, ౯౨; పేటకో. ౧౩, ౮౩) బహుధాతి అనేకప్పకారేన పచ్చయో హోతి.

కథం? విపాకనామస్స హి పటిసన్ధియం అఞ్ఞం వా విఞ్ఞాణం సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకఆహారఇన్ద్రియసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి నవధా పచ్చయో హోతి. వత్థురూపస్స పటిసన్ధియం సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకఆహారఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి నవధా పచ్చయో హోతి. ఠపేత్వా పన వత్థురూపం సేసరూపస్స ఇమేసు నవసు అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయం అపనేత్వా సేసేహి అట్ఠహి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం పన అసఞ్ఞసత్తరూపస్స, పఞ్చవోకారే వా కమ్మజస్స సుత్తన్తికపరియాయతో ఉపనిస్సయవసేన ఏకధావ పచ్చయో హోతి. అవసేసఞ్హి పఠమభవఙ్గతో పభుతి సబ్బమ్పి విఞ్ఞాణం తస్స నామరూపస్స యథారహం పచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన పచ్చయనయే దస్సియమానే సబ్బాపి మహాపకరణకథా ఆనేతబ్బా హోతీతి న విత్థారితా. కథం పనేతం పచ్చేతబ్బం ‘‘పటిసన్ధినామరూపం విఞ్ఞాణపచ్చయా హోతీ’’తి? సుత్తతో, యుత్తితో చ. పాళియఞ్హి ‘‘చిత్తానుపరివత్తినో ధమ్మా’’తిఆదినా (ధ. స. మాతికా ౬౨) నయేన బహుధా వేదనాదీనం విఞ్ఞాణపచ్చయతా ఆగతా. యుత్తితో పన ఇధ చిత్తజేన రూపేన దిట్ఠేన అదిట్ఠస్సాపి రూపస్స విఞ్ఞాణం పచ్చయో హోతీతి విఞ్ఞాయతి. చిత్తేహి పసన్నే, అప్పసన్నే వా తదనురూపాని రూపాని ఉప్పజ్జమానాని దిట్ఠాని, దిట్ఠేన చ అదిట్ఠస్స అనుమానం హోతీతి. ఇమినా ఇధ ‘‘దిట్ఠేన చిత్తజరూపేన అదిట్ఠస్సాపి పటిసన్ధిరూపస్స విఞ్ఞాణం పచ్చయో హోతీ’’తి పచ్చేతబ్బమేతం. కమ్మసముట్ఠానస్సాపి హి రూపస్స చిత్తసముట్ఠానస్స వియ విఞ్ఞాణపచ్చయతా పట్ఠానే ఆగతాతి.

౧౧౬. ఇధ సముదయ-సద్దో సముదాయ-సద్దో వియ సమూహపరియాయోతి ఆహ ‘‘దుక్ఖరాసిసమ్భవో’’తి. ఏకకోతి అసహాయో రాజపరిసారహితో. పస్సేయ్యామ తే రాజభావం అమ్హేహి వినాతి అధిప్పాయో. యథారహం పరిసం రఞ్జేతీతి హి రాజా. అత్థతోతి అత్థసిద్ధితో అవదన్తమ్పి వదతి వియ. ‘‘హదయవత్థు’’న్తి ఇమినావ తన్నిస్సయోపి గహితో వాతి దట్ఠబ్బం. ఆనన్తరియభావతో నిస్సయనిస్సయోపి ‘‘నిస్సయో’’ త్వేవ వుచ్చతీతి. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం నామ భవేయ్యాసి, నేతం ఠానం విజ్జతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పస్సేయ్యామా’’తిఆది. బహుధాతి అనేకధా పచ్చయో హోతి. కథం? నామం తావ పటిసన్ధియం సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి సత్తధా విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతీతి. కిఞ్చి పనేత్థ హేతుపచ్చయేన, కిఞ్చి ఆహారపచ్చయేనాతి ఏవం అఞ్ఞథాపి పచ్చయో హోతి. అవిపాకం పన నామం యథావుత్తేసు పచ్చయేసు ఠపేత్వా విపాకపచ్చయం ఇతరేహి ఛహి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. కిఞ్చి పనేత్థ హేతుపచ్చయేన, కిఞ్చి ఆహారపచ్చయేనాతి అఞ్ఞథాపి పచ్చయో హోతి, తఞ్చ ఖో పవత్తియంయేవ, న పటిసన్ధియం. రూపతో పన హదయవత్థు పటిసన్ధియం విఞ్ఞాణస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థి అవిగతపచ్చయేహి ఛధావ పచ్చయో హోతి. పవత్తియం పన సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవజ్జితేహి పఞ్చహి పురేజాతపచ్చయేన సహ తేహేవ పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. చక్ఖాయతనాదిభేదం పన పఞ్చవిధమ్పి రూపం యథాక్కమం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిభేదస్స విఞ్ఞాణస్స నిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి పచ్చయో హోతీతి ఏవం నామరూపం విఞ్ఞాణస్స బహుధా పచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బం.

య్వాయమనుక్కమేన విఞ్ఞాణస్స నామరూపం, పటిసన్ధినామరూపస్స, చ విఞ్ఞాణం పతి పచ్చయభావో, సో కదాచి విఞ్ఞాణస్స సాతిసయో, కదాచి నామరూపస్స, కదాచి ఉభిన్నం సదిసోతి తివిధోపి సో ‘‘ఏత్తావతా’’తి పదేన ఏకజ్ఝం గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘విఞ్ఞాణే…పే… పవత్తేసూ’’తి వత్వా పున యమిదమ్పి విఞ్ఞాణం నామరూపసఞ్ఞితానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయేన పవత్తానం ఏత్తకేన సబ్బా సంసారవట్టప్పవత్తీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఏత్తకేన…పే… పటిసన్ధియో’’తి ఆహ. తత్థ ఏత్తకేనాతి ఏత్తకేనేవ, న ఇతో అఞ్ఞేన కేనచి కారకవేదకసభావేన అత్తనా, ఇస్సరాదినా వాతి అత్థో. అన్తోగధావధారణఞ్హేతం పదం.

వచనమత్తమేవ అధికిచ్చాతి దాసాదీసు సిరివడ్ఢకాది-సద్దా వియ అతథత్తా వచనమత్తమేవ అధికారం కత్వా పవత్తస్స. తేనాహ ‘‘అత్థం అదిస్వా’’తి. వోహారస్సాతి వోహరణమత్తస్స. పథోతి పవత్తిమగ్గో పవత్తియా విసయో. యస్మా సరణకిరియావసేన పుగ్గలో ‘‘సతో’’తి వుచ్చతి, సమ్పజాననకిరియావసేన ‘‘సమ్పజానో’’తి, తస్మా వుత్తం ‘‘కారణాపదేసవసేనా’’తి. కారణం నిద్ధారేత్వా ఉత్తి నిరుత్తీతి. ఏకమేవ అత్థం ‘‘పణ్డితో’’తిఆదినా పకారతో ఞాపనతో ‘‘పఞ్ఞత్తీ’’తి వదన్తి. సో ఏవ హి ‘‘పణ్డితో’’తి చ ‘‘బ్యత్తో’’తి చ ‘‘మేధావీ’’తి చ పఞ్ఞాపీయతీతి. పణ్డిచ్చప్పకారతో పన పణ్డితో, వేయ్యత్తియప్పకారతో బ్యత్తోతి పఞ్ఞాపీయతీతి ఏవం పకారతో పఞ్ఞాపనతో పఞ్ఞత్తి. యస్మా ఇధ అధివచననిరుత్తిపఞ్ఞత్తిపదాని సమానత్థాని. సబ్బఞ్చ వచనం అధివచనాదిభావం భజతి, తస్మా కేసుచి వచనవిసేసేసు విసేసేన పవత్తేహి అధివచనాదిసద్దేహి సబ్బాని వచనాని పఞ్ఞత్తిఅత్థప్పకాసనసామఞ్ఞేన వుత్తానీతి ఇమినా అధిప్పాయేన అయమత్థయోజనా కతాతి వేదితబ్బా.

అథ వా అధి-సద్దో ఉపరిభావే, ఉపరి వచనం అధివచనం. కస్స ఉపరి? పకాసేతబ్బస్స అత్థస్సాతి పాకటో యమత్థో. అధీనం వా వచనం అధివచనం. కేన అధీనం? అత్థేన. తథా తంతంఅత్థప్పకాసేన నిచ్ఛితం, నియతం వా వచనం నిరుత్తి. పథవీధాతుపురిసాదితంతంపకారేన ఞాపనతో పఞ్ఞత్తీతి ఏవం అధివచనాదిపదానం సబ్బవచనేసు పవత్తి వేదితబ్బా, అఞ్ఞథా సిరివడ్ఢకధనవడ్ఢకప్పకారానమేవ నిరుత్తితా, ‘‘పణ్డితో వియత్తో’’తి ఏవం పకారానమేవ ఏకమేవ అత్థం తేన తేన పకారేన ఞాపేన్తానం పఞ్ఞత్తితా చ ఆపజ్జేయ్యాతి. ఏవం తీహిపి నామేహి వుత్తస్స వోహారస్స పవత్తిమగ్గోపి సహ విఞ్ఞాణేన నామరూపన్తి ఏత్తావతావ ఇచ్ఛితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఇతీ’’తిఆది. పఞ్ఞాయ అవచరితబ్బన్తి పఞ్ఞాయ పవత్తితబ్బం, ఞేయ్యన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘జానితబ్బ’’న్తి. వట్టన్తి కిలేసవట్టం, కమ్మవట్టం, విపాకవట్టన్తి తివిధమ్పి వట్టం. వత్తతీతి పవత్తతి. తయిదం ‘‘జాయేథా’’తిఆదినా పఞ్చహి పదేహి వుత్తస్స అత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తం. ఆది-సద్దేన ఇత్థీతిపురిసాతిఆదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. నామపఞ్ఞత్తత్థాయాతి ఖన్ధాదిఫస్సాదిసత్తాదిఇత్థాదినామస్స పఞ్ఞాపనత్థాయ. వత్థుపి ఏత్తావతావ. తేనాహ ‘‘ఖన్ధపఞ్చకమ్పి ఏత్తావతావ పఞ్ఞాయతీ’’తి. ఏత్తావతా ఏత్తకేన, సహ విఞ్ఞాణేన నామరూపప్పవత్తియాతి అత్థో.

అత్తపఞ్ఞత్తివణ్ణనా

౧౧౭. అనుసన్ధియతి ఏతేనాతి అనుసన్ధి, హేట్ఠా ఆగతదేసనాయ అనుసన్ధానవసేన పవత్తా ఉపరిదేసనా, సా పఠమపదస్స దస్సితా, ఇదాని దుతియపదస్స దస్సేతబ్బాతి తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇతి భగవా’’తిఆదిమాహ. రూపిన్తి రూపవన్తం. పరిత్తన్తి న విపులం, అప్పకన్తి అత్థో. యస్మా అత్తా నామ కోచి పరమత్థతో నత్థి. కేవలం పన దిట్ఠిగతికానం పరికప్పితమత్తం, తస్మా యత్థ నేసం అత్తసఞ్ఞా, యథా చస్స రూపిభావాదిపరికప్పనా హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘యో’’తిఆదిమాహ. రూపిం పరిత్తన్తి అత్తనో ఉపట్ఠితకసిణరూపవసేన రూపిం, తస్స అవడ్ఢితభావేన పరిత్తం. పఞ్ఞపేతి నీలకసిణాదివసేన నానాకసిణలాభీ. తన్తి అత్తానం. అనన్తన్తి కసిణనిమిత్తస్స అప్పమాణతాయ పరిచ్ఛేదస్స అనుపట్ఠానతో అన్తరహితం. ఉగ్ఘాటేత్వాతి భావనాయ అపనేత్వా. నిమిత్తఫుట్ఠోకాసన్తి తేన కసిణనిమిత్తేన ఫుట్ఠప్పదేసం. తేసూతి చతూసు అరూపక్ఖన్ధేసు. విఞ్ఞాణమత్తమేవాతి ‘‘విఞ్ఞాణమయో అత్తా’’తి ఏవంవాదీ.

౧౧౮. ‘‘ఏతరహీ’’తి సావధారణమిదం పదన్తి తదత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇదానేవా’’తి వత్వా అవధారణేన నివత్తితమత్థం ఆహ ‘‘న ఇతో పర’’న్తి. తత్థ తత్థేవ సత్తా ఉచ్ఛిజ్జన్తీతి ఉచ్ఛేదవాదీ, తేనాహ ‘‘ఉచ్ఛేదవసేనేతం వుత్త’’న్తి. భావిన్తి సబ్బం సదా భావిం అవినస్సనకం. తేనాహ ‘‘సస్సతవసేనేతం వుత్త’’న్తి. అతథాసభావన్తి యథా పరవాదీ వదన్తి, న తథా సభావం. తథభావాయాతి ఉచ్ఛేదభావాయ వా సస్సతభావాయ వా. అనియమవచనఞ్హేతం వుత్తం సామఞ్ఞజోతనావసేన. సమ్పాదేస్సామీతి తథభావం అస్స సమ్పన్నం కత్వా దస్సయిస్సామి, పతిట్ఠాపేస్సామీతి అత్థో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సస్సతవాదఞ్చ జానాపేత్వా’’తిఆది. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౧౮) ఇమినాతి ‘‘అతథం వా పనా’’తిఆది వచనేన, అనుచ్ఛేదసభావమ్పి సమానం సస్సతవాదినో మతివసేనాతి అధిప్పాయో. ఉపకప్పేస్సామీతి ఉపేచ్చ సమత్థయిస్సామి.

ఏవం సమానన్తి ఏవం భూతం సమానం. రూపకసిణజ్ఝానం రూపం ఉత్తరపదలోపేన, అధిగమనవసేన తం ఏతస్స అత్థీతి రూపీతి ఆహ ‘‘రూపిన్తి రూపకసిణలాభి’’న్తి. పరిత్తత్తానుదిట్ఠీతి ఏత్థ రూపీ-సద్దోపిఆవుత్తిఆదినయేన ఆనేత్వా వత్తబ్బో, రూపీభావమ్పి హి సో దిట్ఠిగతికో పరిత్తభావం వియ అత్తనో అభినివిస్స ఠితోతి. అరూపిన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘పత్తపలాసబహులగచ్ఛసఙ్ఖేపేన ఘనగహనజటావితానా నాతిదీఘసన్తానా వల్లి, తబ్బిపరీతా లతా’’తి వదన్తి. అప్పహీనట్ఠేనాతి మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నభావేన. కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జనారహతా అనుసయనట్ఠో.

అరూపకసిణం నామ కసిణుగ్ఘాటిం ఆకాసం, న పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణం. ‘‘ఉభయమ్పి అరూపకసిణమేవా’’తి కేచి. అరూపక్ఖన్ధగోచరం వాతి వేదనాదయో అరూపక్ఖన్ధా ‘‘అత్తా’’తి అభినివేసస్స గోచరో ఏతస్సాతి అరూపక్ఖన్ధగోచరో, దిట్ఠిగతికో, తం అరూపక్ఖన్ధగోచరం. వా-సద్దో వుత్తవికప్పత్థో. సద్దయోజనా పన అరూపం అరూపక్ఖన్ధా గోచరభూతా ఏతస్స అత్థీతి అరూపీ, తం అరూపిం. లాభినో చత్తారోతి రూపకసిణాదిలాభవసేన తం తం దిట్ఠివాదం సయమేవ పరికప్పేత్వా తం ఆదాయ పగ్గయ్హ పఞ్ఞాపనకా చత్తారో దిట్ఠిగతికా. తేసం అన్తేవాసికాతి తేసం లాభీనం వాదం పచ్చక్ఖతో, పరమ్పరాయ చ ఉగ్గహేత్వా తథేవ నం ఖమిత్వా రోచేత్వా పఞ్ఞాపనకా చత్తారో. తక్కికా చత్తారోతి కసిణజ్ఝానస్స అలాభినో కేవలం తక్కనవసేనేవ యథావుత్తే చత్తారో దిట్ఠివాదే సయమేవ అభినివిస్స పగ్గయ్హ ఠితా చత్తారో. తేసం అన్తేవాసికా పుబ్బే వుత్తనయేన వేదితబ్బా.

నఅత్తపఞ్ఞత్తివణ్ణనా

౧౧౯. ఆరద్ధవిపస్సకోపీతి సమ్పరాయికవిపస్సకోపి, తేన బలవవిపస్సనాయ ఠితం పుగ్గలం దస్సేతి. న పఞ్ఞపేతి ఏవ అబహుస్సుతో పీతి అధిప్పాయో. తాదిసో హి విపస్సనాయ ఆనుభావో. సాసనికోపి ఝానాభిఞ్ఞాలాభీ ‘‘న పఞ్ఞపేతీ’’తి న వత్తబ్బోతి సో ఇధ న ఉద్ధటో. ఇదాని నేసం అపఞ్ఞాపనే కారణం దస్సేతి ‘‘ఏతేసఞ్హీ’’తిఆదినా. ఇచ్చేవ ఞాణం హోతి, న విపరీతగ్గాహో తస్స కారణస్స దూరసముస్సారితత్తా. అరూపక్ఖన్ధా ఇచ్చేవ ఞాణం హోతీతి యోజనా.

అత్తసమనుపస్సనావణ్ణనా

౧౨౧. దిట్ఠివసేన సమనుపస్సిత్వా, న ఞాణవసేన. సా చ సమనుపస్సనా అత్థతో దిట్ఠిదస్సనవసేన.

‘‘వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఏవం ఆగతా వేదనాక్ఖన్ధవత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి. ఇట్ఠాదిభేదం ఆరమ్మణం న పటిసంవేదేతీతి అప్పటిసంవేదనోతి వేదకభావపటిక్ఖేపముఖేన సఞ్జాననాదిభావోపి పటిక్ఖిత్తో హోతి తదవినాభావతోతి ఆహ ‘‘ఇమినా రూపక్ఖన్ధవత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి కథితా’’తి. ‘‘అత్తా మే వేదియతీ’’తి ఇమినా అప్పటిసంవేదనత్తం పటిక్ఖిపతి. తేనాహ ‘‘నోపి అప్పటిసంవేదనో’’తి. ‘‘వేదనాధమ్మో’’తి పన ఇమినా ‘‘వేదనా మే అత్తా’’తి ఇమం వాదం పటిక్ఖిపతి. వేదనాసఙ్ఖాతో ధమ్మో ఏతస్స అత్థీతి హి వేదనాధమ్మోతి వేదనాయ సమన్నాగతభావం తస్స పటిజానాతి. తేనాహ ‘‘ఏతస్స చ వేదనాధమ్మో అవిప్పయుత్తసభావో’’తి. సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధవత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి కథితాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ‘‘వేదనాసమ్పయుత్తత్తా వేదియతీ’’తి తంసమ్పయోగతో తంకిచ్చకతమాహ యథా చేతనాయోగతో చేతనో పురిసోతి. సబ్బేసమ్పి తం సారమ్మణధమ్మానం ఆరమ్మణానుభవనం లబ్భతేవ, తఞ్చ ఖో ఏకదేసతో ఫుట్ఠతామత్తతో, వేదనాయ పన విస్సవితాయ సామిభావేన ఆరమ్మణరసానుభవనన్తి. తస్సా వసేన సఞ్ఞాదయోపి తంసమ్పయుత్తత్తా ‘‘వేదియతీ’’తి వుచ్చన్తి. తథా హి వుత్తం అట్ఠసాలినియం ‘‘ఆరమ్మణరసానుభవనట్ఠానం పత్వా సేససమ్పయుత్తధమ్మా ఏకదేసమత్తకమేవ అనుభవన్తీ’’తి, (ధ. స. అట్ఠ. ౧ ధమ్ముద్దేసకథా) రాజసూదనిదస్సనేన వాయమత్థో తత్థ విభావితో ఏవ. ఏతస్సాతి సఞ్ఞాదిక్ఖన్ధత్తయస్స. ‘‘అవిప్పయుత్తసభావో’’తి ఇమినా అవిసంయోగజనితం కఞ్చి విసేసం ఠానం దీపేతి.

౧౨౨. తత్థాతి తేసు వారేసు. తీసు దిట్ఠిగతికేసూతి ‘‘వేదనా మే అత్తా’’తి, ‘‘అప్పటిసంవేదనో మే అత్తా’’తి, ‘‘వేదనాధమ్మో మే అత్తా’’తి చ ఏవంవాదేసు తీసు దిట్ఠిగతికేసు. తిస్సన్నం వేదనానం భిన్నసభావత్తా సుఖం వేదనం ‘‘అత్తా’’తి సమనుపస్సతో దుక్ఖం, అదుక్ఖమసుఖం వా వేదనం ‘‘అత్తా’’తి సమనుపస్సనా న యుత్తా. ఏవం సేసద్వయే పీతి ఆహ ‘‘యో యో యం యం వేదనం అత్తాతి సమనుపస్సతీ’’తి.

౧౨౩. ‘‘హుత్వా అభావతో’’తి ఇమినా ఉదయబ్బయవన్తతాయ అనిచ్చాతి దస్సేతి, ‘‘తేహి తేహీ’’తిఆదినా అనేకకారణసఙ్ఖతత్తా సఙ్ఖతాతి. తం తం పచ్చయన్తి ‘‘ఇన్ద్రియం, ఆరమ్మణం, విఞ్ఞాణం, సుఖ, వేదనీయో ఫస్సో’’తి ఏవం ఆదికం తం తం అత్తనో కారణం పటిచ్చ నిస్సాయ సమ్మా సస్సతాదిభావస్స, ఉచ్ఛేదాదిభావస్స చ అభావేన ఞాయేన సమకారణేన సదిసకారణేన అనురూపకారణేన ఉప్పన్నా. ఖయసభావాతి ఖయధమ్మా, వయసభావాతి వయధమ్మా విరజ్జనసభావాతి విరాగధమ్మా, నిరుజ్ఝనసభావాతి నిరోధధమ్మా, చతూహిపి పదేహి వేదనాయ భఙ్గభావమేవ దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఖయోతి…పే… ఖయధమ్మాతిఆది వుత్త’’న్తి.

విగతోతి సభావవిగమేన విగతో. ఏకస్సేవాతి ఏకస్సేవ దిట్ఠిగతికస్స. తీసుపి కాలేసూతి తిస్సన్నం వేదనానం పవత్తికాలేసు. ఏసో మే అత్తాతి ‘‘ఏసో సుఖవేదనాసభావో, దుక్ఖఅదుక్ఖమసుఖవేదనాసభావో మే అత్తా’’తి కిం పన హోతీ, ఏకస్సేవ భిన్నసభావతం అనుమ్మత్తకో కథం పచ్చేతీతి అధిప్పాయేన పుచ్ఛతి. ఇతరో ఏవమ్పి తస్స న హోతి యేవాతి దస్సేన్తో ‘‘కిం పన న భవిస్సతీ’’తిఆదిమాహ. విసేసేనాతి సుఖాదివిభాగేన. సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చాతి ఏత్థ చ-సద్దేన అదుక్ఖమసుఖం సఙ్గణ్హాతి, సుఖసఙ్గహమేవ వా తేన కతం సన్తసుఖుమభావతో. అవిసేసేనాతి అవిభాగేన వేదనాసామఞ్ఞేన. వోకిణ్ణన్తి సుఖాదిభేదేన వోమిస్సకం. తం తివిధమ్పి వేదనం ఏస దిట్ఠిగతికో ఏకజ్ఝం గహేత్వా అత్తాతి సమనుపస్సతి. ఏకక్ఖణే చ బహూనం వేదనానం ఉప్పాదో ఆపజ్జతి అవిసేసేన వేదనాసభావత్తా. అత్తనో హి తస్మిం సతి సదా సబ్బవేదనాపవత్తిప్పసఙ్గతో దిట్ఠిగతికో అగతియా ఏకక్ఖణేపి బహూనమ్పి వేదనానం ఉప్పత్తిం పటిజానేయ్యాతి తస్స అవసరం అదేన్తో ‘‘న ఏకక్ఖణే బహూనం వేదనానం ఉప్పత్తి అత్థీ’’తి ఆహ, పచ్చక్ఖవిరుద్ధమేతన్తి అధిప్పాయో. ఏతేన పేతం నక్ఖమతీతి ఏతేన విరుద్ధత్తసాధనేనపి సబ్బేన సబ్బం అత్తనో అభావేనపి పణ్డితానం న రుచ్చతి, ఏతం దస్సనం ధీరా నక్ఖమన్తీతి అత్థో.

౧౨౪. ఇన్ద్రియబద్ధేపి రూపప్పబన్ధే వాయోధాతువిప్ఫారవసేన కాచి కిరియా నామ లబ్భతీతి సుద్ధరూపక్ఖన్ధేపి యత్థ కదాచి వాయోధాతువిప్ఫారో లబ్భతి, తమేవ నిదస్సనభావేన గణ్హన్తో ‘‘తాలవణ్టే వా వాతపానే వా’’తి ఆహ. వేదనాధమ్మేసూతి వేదనాధమ్మవన్తేసు. ‘‘అహమస్మీ’’తి ఇమినా తయోపి ఖన్ధే ఏకజ్ఝం గహేత్వా అహంకారస్స ఉప్పజ్జనాకారో వుత్తోతి. ‘‘అయమహమస్మీ’’తి పన ఇమినా తత్థ ఏకం ఏకం గహేత్వా అహంకారస్స ఉప్పజ్జనాకారో వుత్తో. తేనాహ ‘‘ఏకధమ్మోపీ’’తిఆది. తన్తి ‘‘అహమస్మీ’’తి అహంకారుప్పత్తిం. సా హి చతుక్ఖన్ధనిరోధేన అనుపలబ్భమానసన్నిస్సయా ససవిసాణతిఖిణతా వియ న భవేయ్యావాతి.

ఏత్తావతాతి ‘‘కిత్తావతా చ ఆనన్దా’’తిఆదినా ‘‘తన్తాకులకజాతా’’తి పదస్స అనుసన్ధిదస్సనవసేన పవత్తేన ఏత్తకేన దేసనాధమ్మేన. కామం హేట్ఠాపి వట్టకథావ కథితా, ఇధ పన దిట్ఠిగతికస్స వట్టతో సీసుక్ఖిపనాసమత్థతావిభావనవసేన మిచ్ఛాదిట్ఠియా మహాసావజ్జభావదీపనియకథా పకాసితాతి తం దస్సేన్తో ‘‘వట్టకథా కథితా’’తి ఆహ. నను వట్టమూలం అవిజ్జా తణ్హా, తా అనామసిత్వా తతో అఞ్ఞథా కస్మా ఇధ వట్టకథా కథితాతి ఆహ ‘‘భగవా హీ’’తిఆది. అవిజ్జాసీసేనాతి అవిజ్జం ఉత్తమఙ్గం కత్వా, అవిజ్జాముఖేనాతి అత్థో. కోటి న పఞ్ఞాయతీతి ‘‘అసుకస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స, చక్కవత్తినో వా కాలే అవిజ్జా ఉప్పన్నా, న తతో పుబ్బే అత్థీ’’తి అవిజ్జాయ ఆది మరియాదా అప్పటిహతస్స మమ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సాపి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జమానత్తా ఏవాతి అత్థో. అయం పచ్చయో ఇదప్పచ్చయో, తస్మా ఇదప్పచ్చయా, ఇమస్మా ఆసవాదికారణాతి అత్థో. భవతణ్హాయాతి భవసంయోజనభూతాయ తణ్హాయ. భవదిట్ఠియాతి సస్సతదిట్ఠియా. ‘‘తత్థ తత్థ ఉపపజ్జన్తో’’తి ఇమినా ‘‘ఇతో ఏత్థ ఏత్తో ఇధా’’తి ఏవం అపరియన్తం అపరాపరుప్పత్తిం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘మహాసముద్దే’’తిఆది.

౧౨౬. పచ్చయాకారమూళ్హస్సాతి భూతకథనమేతం, న విసేసనం. సబ్బోపి హి దిట్ఠిగతికో పచ్చయాకారమూళ్హో ఏవాతి. వివట్టం కథేన్తోతి వట్టతో వినిముత్తత్తా వివట్టం, విమోక్ఖో, తం కథేన్తో. కారకస్సాతి సత్థుఓవాదకారకస్స, సమ్మాపటిపజ్జన్తస్సాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సతిపట్ఠానవిహారినో’’తి. సో హి వేదనానుపస్సనాయ, ధమ్మానుపస్సనాయ చ సమ్మాపటిపత్తియా ‘‘నేవ వేదనం అత్తానం సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా వత్తబ్బతం అరహతి. తేనాహ ‘‘ఏవరూపో హీ’’తిఆది. సబ్బధమ్మేసూతి సబ్బేసు తేభూమకధమ్మేసు. తే హి సమ్మసనీయా. న అఞ్ఞన్తి వేదనాయ అఞ్ఞం సఞ్ఞాదిధమ్మం అత్తానం న సమనుపస్సతీతి. ‘‘ఖన్ధలోకాదయో’’తి రూపాదిధమ్మా ఏవ వుచ్చన్తి, తేసం సమూహోతి దస్సేతుం ‘‘రూపాదీసు ధమ్మేసూ’’తి వుత్తం. న ఉపాదియతి దిట్ఠితణ్హాగాహవసేన. ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౪.౧౦౮; మహాని. ౨౧, ౧౭౮; ధ. స. ౧౧౨౧; విభ. ౮౩౨, ౮౬౬) పవత్తమానమఞ్ఞనాపి తణ్హాదిట్ఠిమఞ్ఞనా వియ పరితస్సనరూపా ఏవాతి ఆహ ‘‘తణ్హాదిట్ఠిమానపరితస్సనాయపీ’’తి.

సా ఏవం దిట్ఠీతి సా అరహతో ఏవంపకారా దిట్ఠీతి యో వదేయ్య, తదకల్లం, తం న యుత్తన్తి అత్థో. ఏవమస్స దిట్ఠీతి ఏత్థాపి ఏవంపకారా అస్స అరహతో దిట్ఠీతిఆదినా యోజేతబ్బం. ఏవఞ్హి సతీతి యో వదేయ్య ‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా ఇతిస్స దిట్ఠీ’’తి, తస్స చే వచనం తథేవాతి అత్థో. ‘‘అరహా న కిఞ్చి జానాతీ’’తి వుత్తం భవేయ్య జానతో తథా దిట్ఠియా అభావతో. తేనేవాతి తథా వత్తుమయుత్తత్తా ఏవ. చతున్నమ్పి నయానన్తి ‘‘హోతి తథాగతో’’తిఆదినా ఆగతానం చతున్నం వారానం. ఆదితో తీసు వారేసు సఙ్ఖిపిత్వా పరియోసానవారే విత్థారితత్తా ‘‘అవసానే ‘తం కిస్స హేతూ’తిఆదిమాహా’’తి వుత్తం. ‘‘ఆదితో తీసు వారేసు తథేవ దేసనా పవత్తా, యథా పరియోసానవారే, పాళి పన సఙ్ఖిత్తా’’తి కేచి.

వోహారోతి ‘‘సత్తో ఇత్థీ పురిసో’’తిఆదినా, ‘‘ఖన్ధాఆయతనానీ’’తిఆదినా, ‘‘ఫస్సో వేదనా’’తిఆదినా చ వోహారితబ్బవోహారో. తస్స పన వోహారస్స పవత్తిట్ఠానం నామ సఙ్ఖేపతో ఇమే ఏవాతి ఆహ ‘‘ఖన్ధా ఆయతనాని ధాతుయో’’తి. యస్మా నిబ్బానం పుబ్బభాగే సఙ్ఖారానం నిరోధభావేనేవ పఞ్ఞాపియతి చ, తస్మా తస్సాపి ఖన్ధముఖేన అవచరితబ్బతా లబ్భతీతి ‘‘పఞ్ఞాయ అవచరితబ్బం ఖన్ధపఞ్చక’’న్తి వుత్తం. తేనాహ భగవా ‘‘ఇమస్మింయేవ బ్యామమత్తే కళేవరే ససఞ్ఞిమ్హి సమనకే లోకఞ్చ పఞ్ఞపేమి లోకసముదయఞ్చ లోకనిరోధఞ్చ లోకనిరోధగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తి. (సం. ని. ౧.౧౦౭; అ. ని. ౪.౪౫) పఞ్ఞావచరన్తి వా తేభూమకధమ్మానమేతం గహణన్తి ‘‘ఖన్ధపఞ్చక’’న్త్వేవ వుత్తం, తస్మా ‘‘యావతా పఞ్ఞా’’తి ఏత్థాపి లోకియపఞ్ఞాయ ఏవ గహణం దట్ఠబ్బం. వట్టకథా హేసాతి. తథా హి ‘‘యావతా వట్టం వట్టతి’’ ఇచ్చేవ వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘తన్తాకులకపదస్సేవ అనుసన్ధి దస్సితో’’తి. యస్మా భగవా దిట్ఠిసీసేనేత్థ వట్టకథం కథేత్వా యథానుసన్ధినాపి వట్టకథం కథేసి, తస్మా ‘‘తన్తాకులకపదస్సేవ అనుసన్ధి దస్సితో’’తి సావధారణం కత్వా వుత్తం. పటిచ్చసముప్పాదకథా పనేత్థ యావదేవ తస్స గమ్భీరభావవిభావనత్థాయ విత్థారితా, వివట్టకథాపి సమానా ఇధ పచ్చామట్ఠాతి దట్ఠబ్బం.

సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితివణ్ణనా

౧౨౭. గచ్ఛన్తో గచ్ఛన్తోతి సమథపటిపత్తియం సుప్పతిట్ఠితో హుత్వా విపస్సనాగమనేన, మగ్గగమనేన చ గచ్ఛన్తో గచ్ఛన్తో. ఉభోహి భాగేహి ముచ్చనతో ఉభతోభాగవిముత్తో నామ హోతి. సో ‘‘ఏవం అసమనుపస్సన్తో’’తి వుత్తో విపస్సనాయానికోతి కత్వా ‘‘యో చ న సమనుపస్సతీతి వుత్తో సో యస్మా గచ్ఛన్తో గచ్ఛన్తో పఞ్ఞావిముత్తో నామ హోతీ’’తి వుత్తం. హేట్ఠా వుత్తానన్తి ‘‘కిత్తావతా చ, ఆనన్ద, అత్తానం న పఞ్ఞపేన్తో న పఞ్ఞాపేతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౧౧౯), ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు నేవ వేదనం అత్తానం సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౧౨౫ ఆదయో) చ హేట్ఠా పాళియం ఆగతానం ద్విన్నం పుథుజ్జనభిక్ఖూనం. నిగమనన్తి నిస్సరణం. నామన్తి పఞ్ఞావిముత్తాదినామం.

పటిసన్ధివసేన వుత్తాతి నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞితావిసేసవిసిట్ఠపటిసన్ధివసేన వుత్తా సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో. తంతంసత్తనికాయం పతి నిస్సయతో హి నానత్తకాయాదితా తంపరియాపన్నపటిసన్ధిసముదాగతాతి దట్ఠబ్బా తదభినిబ్బత్తకకమ్మభవస్స తథా ఆయూహితత్తా. చతస్సో ఆగమిస్సన్తీతి రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధవసేన చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో ఆగమిస్సన్తి ‘‘రూపుపాయం వా ఆవుసో విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౧౧). విఞ్ఞాణపతిట్ఠానస్సాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స ఏతరహి పతిట్ఠానకారణస్స. అత్థతో వుత్తవిసేసవిసిట్ఠా పఞ్చవోకారే రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధా, చతువోకారే వేదనాదయో తయో ఖన్ధా వేదితబ్బా. సత్తావాసభావం ఉపాదాయ ‘‘ద్వే చ ఆయతనానీతి ద్వే నివాసట్ఠానానీ’’తి వుత్తం. నివాసట్ఠానపరియాయోపి ఆయతనసద్దో హోతి యథా ‘‘దేవాయతనద్వయ’’న్తి. సబ్బన్తి విఞ్ఞాణట్ఠితి ఆయతనద్వయన్తి సకలం. తస్మా గహితం తత్థ ఏకమేవ అగ్గహేత్వాతి అధిప్పాయో. పరియాదానం అనవసేసగ్గహణం న గచ్ఛతి వట్టం విఞ్ఞాణట్ఠితిఆయతనద్వయానం అఞ్ఞమఞ్ఞఅన్తోగధత్తా.

నిదస్సనత్థే నిపాతో, తస్మా సేయ్యథాపి మనుస్సాతి యథా మనుస్సాతి వుత్తం హోతి. విసేసో హోతియేవ సతిపి బాహిరస్స కారకస్స అభేదే అజ్ఝత్తికస్స భిన్నత్తా. నానత్తం కాయే ఏతేసం, నానత్తో వా కాయో ఏతేసన్తి నానత్తకాయా, ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. నేసన్తి మనుస్సానం. నానత్తా సఞ్ఞా ఏతేసం అత్థీతి నానత్తసఞ్ఞినో. సుఖసముస్సయతో వినిపాతో ఏతేసం అత్థీతి వినిపాతికా సతిపి దేవభావే దిబ్బసమ్పత్తియా అభావతో, అపాయేసు వా గతో నత్థి నిపాతో ఏతేసన్తి వినిపాతికా. తేనాహ ‘‘చతుఅపాయవినిముత్తా’’తి. ధమ్మపదన్తి సతిపట్ఠానాదిధమ్మకోట్ఠాసం. విజానియాతి సుతమయేన తావ ఞాణేన విజానిత్వా. తదనుసారేన యోనిసోమనసికారం పరిబ్రూహన్తో సీలవిసుద్ధిఆదికం సమ్మాపటిపత్తిం అపి పటిపజ్జేమ. సా చ పటిపత్తి హితాయ దిట్ఠధమ్మికాదిసకలహితాయ అమ్హాకం సియా. ఇదాని తత్థ సీలపటిపత్తిం తావ విభాగేన దస్సేన్తో ‘‘పాణేసు చా’’తి గాథమాహ.

బ్రహ్మకాయే పఠమజ్ఝాననిబ్బత్తే బ్రహ్మసమూహే, బ్రహ్మనికాయే వా భవాతి బ్రహ్మకాయికా. మహాబ్రహ్మునో పరిసాయ భవాతి బ్రహ్మపారిసజ్జా తస్స పరిచారకట్ఠానే ఠితత్తా. మహాబ్రహ్మునో పురోహితట్ఠానే ఠితాతి బ్రహ్మపురోహితా. ఆయువణ్ణాదీహి మహన్తో బ్రహ్మానోతి మహాబ్రహ్మునో. సతిపి తేసం తివిధానమ్పి పఠమేన ఝానేన అభినిబ్బత్తభావే ఝానస్స పన పవత్తిభేదేన అయం విసేసోతి దస్సేతుం ‘‘బ్రహ్మపారిసజ్జా పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిత్తేనాతి హీనేన, సా చస్స హీనతా ఛన్దాదీనం హీనతాయ వేదితబ్బా, పటిలద్ధమత్తం వా హీనం. కప్పస్సాతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స. హీనపణీతానం మజ్ఝే భవత్తా మజ్ఝిమేన, సా చస్స మజ్ఝిమతా ఛన్దాదీనం మజ్ఝిమతాయ వేదితబ్బా, పటిలభిత్వా నాతిసుభావితం వా మజ్ఝిమం. ఉపడ్ఢకప్పోతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స ఉపడ్ఢకప్పో. విప్ఫారికతరోతి బ్రహ్మపారిసజ్జేహి పమాణతో విపులతరో, సభావతో ఉళారతరో చ హోతి. సభావేనపి హి ఉళారతరోవ, తం పనేత్థ అప్పమాణం. తథా హి పరిత్తాభాదీనం, పరిత్తసుభాదీనఞ్చ కాయే సతిపి సభావవేమత్తే ఏకత్తవసేనేవ వవత్థాపీయతీతి ‘‘ఏకత్తకాయా’’ త్వేవ వుచ్చన్తి. పణీతేనాతి ఉక్కట్ఠేన, సా చస్స ఉక్కట్ఠతా ఛన్దాదీనం ఉక్కట్ఠతాయ వేదితబ్బా, సుభావితం వా సమ్మదేవ వసిభావం పాపితం పణీతం పధానభావం నీతన్తి కత్వా, ఇధాపి కప్పో అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పవసేనేవ వేదితబ్బో పరిపుణ్ణస్స మహాకప్పస్స అసమ్భవతో. ఇతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేన. తేతి ‘‘బ్రహ్మకాయికా’’తి వుత్తా తివిధాపి బ్రహ్మానో. సఞ్ఞాయ ఏకత్తాతి తిహేతుకభావేన సఞ్ఞాయ ఏకత్తసభావత్తా. న హి తస్సా సమ్పయుత్తధమ్మవసేన అఞ్ఞోపి కోచి భేదో అత్థి.

ఏవన్తి ఇమినా నానత్తకాయఏకత్తసఞ్ఞినోతి దస్సేతి.

దణ్డఉక్కాయాతి దణ్డదీపికాయ. సరతీతి ధావతి వియ. విస్సరతీతి విప్పకిణ్ణా వియ ధావతి. ద్వే కప్పాతి ద్వే మహాకప్పా. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన ఆభస్సరగ్గహణేనేవ సబ్బేపి తే పరిత్తాభా, అప్పమాణాభాపి గహితా.

సోభనా పభా సుభా, సుభాయ కిణ్ణా సుభాకిణ్ణాతి వత్తబ్బే ఆ-కారస్స రస్సత్తం, అన్తిమ-ణ-కారస్స హ-కారఞ్చ కత్వా ‘‘సుభకిణ్హా’’తి వుత్తా, అట్ఠకథాయంపన నిచ్చలాయ ఏకగ్ఘనాయ పభాయ సుభోతి పరియాయవచనన్తి ‘‘సుభేన ఓకిణ్ణా వికిణ్ణా’’తి అత్థో వుత్తో, ఏత్థాపి అన్తిమ-ణ-కారస్స హ-కారకరణం ఇచ్ఛితబ్బమేవ. న ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పభా గచ్ఛతి ఏకగ్ఘనత్తా. చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిమేవ భజన్తి కాయస్స, సఞ్ఞాయ చ ఏకరూపత్తా. విపులసన్తసుఖాయువణ్ణాదిఫలత్తా వేహప్ఫలా. ఏత్థాతి విఞ్ఞాణట్ఠితియం.

వివట్టపక్ఖే ఠితా నపునరావత్తనతో. ‘‘న సబ్బకాలికా’’తి వత్వా తమేవ అసబ్బకాలికత్తం విభావేతుం ‘‘కప్పసతసహస్సమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. సోళసకప్పసహస్సచ్చయేన ఉప్పన్నానం సుద్ధావాసబ్రహ్మానం పరినిబ్బాయనతో, అఞ్ఞేసఞ్చ తత్థ అనుప్పజ్జనతో బుద్ధసుఞ్ఞేలోకే సుఞ్ఞం తం ఠానం హోతి, తస్మా సుద్ధావాసా న సబ్బకాలికా, ఖన్ధావారట్ఠానసదిసా హోన్తి సుద్ధావాసభూమియో. ఇమినా సుత్తేన సుద్ధావాసానం సత్తావాసభావదీపనేనేవ విఞ్ఞాణట్ఠితిభావో దీపితో, తస్మా సుద్ధావాసాపి సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిం నవసు సత్తావాసేసు చతుత్థసత్తావాసంయేవ భజన్తి.

సుఖుమత్తాతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తత్తా. పరిబ్యత్తవిఞ్ఞాణకిచ్చాభావతో నేవ విఞ్ఞాణం, సబ్బసో అవిఞ్ఞాణం న హోతీతి నావిఞ్ఞాణం, తస్మా పరిప్ఫుటవిఞ్ఞాణకిచ్చవన్తీసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు అవత్వా.

౧౨౮. తఞ్చ విఞ్ఞాణట్ఠితిన్తి పఠమం విఞ్ఞాణట్ఠితిం. హేట్ఠా వుత్తనయేన సరూపతో, మనుస్సాదివిభాగతో, సఙ్ఖేపతో, ‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తి భేదతో చ పజానాతి. తస్సా సముదయఞ్చాతి తస్సా పఠమాయ విఞ్ఞాణట్ఠితియా పఞ్చవీసతివిధం సముదయఞ్చ పజానాతి. అత్థఙ్గమేపి ఏసేవ నయో. అస్సాదేతబ్బతో, అస్సాదతో చ అస్సాదం. అయం అనిచ్చాదిభావో ఆదీనవో. ఛన్దరాగో వినీయతి ఏతేన, ఏత్థ వాతి ఛన్దరాగవినయో, సహ మగ్గేన నిబ్బానం. ఛన్దరాగప్పహానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. మానదిట్ఠీనం వసేనాహన్తి వా, తణ్హావసేన మమన్తి వా అభినన్దనాపి మానస్స పరితస్సనా వియ దట్ఠబ్బా. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సేసేసు అట్ఠసుపి వారేసు. తత్థాతి ఉపరి తీసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు దుతియాయతనేసు. తత్థ హి రూపం నత్థి. పున తత్థాతి పఠమాయతనే. తత్థ హి ఏకో రూపక్ఖన్ధోవ. ఏత్థాతి చ తమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి రూపస్స కమ్మసముట్ఠానత్తా ఆహారవసేన యోజనా న సమ్భవతి.

యతో ఖోతి ఏత్థ తో-సద్దో దా-సద్దో వియ కాలవచనో ‘‘యతో ఖో, సారిపుత్త, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తిఆదీసు (పారా. ౨౧) వియాతి వుత్తం ‘‘యదా ఖో’’తి. అగ్గహేత్వాతి కఞ్చిపి సఙ్ఖారం ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా అగ్గహేత్వా. పఞ్ఞావిముత్తోతి అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం అనధిగతత్తా సాతిసయస్స సమాధిబలస్స అభావతో పఞ్ఞాబలేనేవ విముత్తో. తేనాహ ‘‘అట్ఠ విమోక్ఖే అసచ్ఛికత్వా పఞ్ఞాబలేనేవా’’తిఆది. అప్పవత్తిన్తి ఆయతిం అప్పవత్తిం కత్వా. పజానన్తో విముత్తోతి వా పఞ్ఞావిముత్తో, పఠమజ్ఝానఫస్సేన వినా పరిజాననాదిప్పకారేహి చత్తారి సచ్చాని జానన్తో పటివిజ్ఝన్తో తేసం కిచ్చానం మత్థకప్పత్తియా నిట్ఠితకిచ్చతాయ విసేసేన ముత్తోతి విముత్తో. సో పఞ్ఞావిముత్తో. సుక్ఖవిపస్సకోతి సమథభావనాసినేహాభావేన సుక్ఖా లూఖా, అసినిద్ధా వా విపస్సనా ఏతస్సాతి సుక్ఖవిపస్సకో. ఠత్వాతి పాదకకరణవసేన ఠత్వా. అఞ్ఞతరస్మిన్తి చ అఞ్ఞతరఅఞ్ఞతరస్మిం, ఏకేకస్మిన్తి అత్థో. ఏవఞ్హిస్స పఞ్చవిధతా సియా. ‘‘న హేవ ఖో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతీ’’తి ఇమినా సాతిసయస్స సమాధిబలస్స అభావో దీపితో. ‘‘పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా’’తిఆదినా సాతిసయస్స పఞ్ఞాబలస్స భావో. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి న ఆసవా పఞ్ఞాయ పస్సన్తి, దస్సనకారణా పన పరిక్ఖీణా ‘‘దిస్వా పరిక్ఖీణా’’తి వుత్తా. దస్సనాయత్తపరిక్ఖయత్తా ఏవ హి దస్సనం ఆసవానం ఖయస్స పురిమకిరియా హోతి.

అట్ఠవిమోక్ఖవణ్ణనా

౧౨౯. ఏకస్స భిక్ఖునోతి సత్తసు అరియపుగ్గలేసు ఏకస్స భిక్ఖునో. విఞ్ఞాణట్ఠితిఆదినా పరిజాననాదివసప్ప వత్తనిగ్గమనఞ్చ పఞ్ఞావిముత్తనామఞ్చ. ఇతరస్సాతి ఉభతోభాగవిముత్తస్స. ఇమే సన్ధాయ హి పుబ్బే ‘‘ద్విన్నం భిక్ఖూన’’న్తి వుత్తం. కేనట్ఠేనాతి కేన సభావేన. సభావో హి ఞాణేన యాథావతో అరణీయతో ఞాతబ్బతో ‘‘అత్థో’’తి వుచ్చతి, సో ఏవ త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా ‘‘అట్ఠో’’తి వుత్తో. అధిముచ్చనట్ఠేనాతి అధికం సవిసేసం ముచ్చనట్ఠేన, ఏతేన సతిపి సబ్బస్సాపి రూపావచరజ్ఝానస్స విక్ఖమ్భనవసేన పటిపక్ఖతో విముత్తభావే యేన భావనావిసేసేన తం ఝానం సాతిసయం పటిపక్ఖతో విముచ్చిత్వా పవత్తతి, సో భావనావిసేసో దీపితో. భవతి హి సమానజాతియుత్తోపి భావనావిసేసేన పవత్తిఆకారవిసేసో, యథా తం సద్ధావిముత్తతా దిట్ఠిప్పత్తస్స. తథా పచ్చనీకధమ్మేహి సుట్ఠు విముత్తతాయ, ఏవం అనిగ్గహితభావేన నిరాసఙ్కతాయ అభిరతివసేన సుట్ఠు అధిముచ్చనట్ఠేనపి విమోక్ఖో. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణే చా’’తిఆది. అయం పనత్థోతి అయం అధిముచ్చనట్ఠో పచ్ఛిమే విమోక్ఖే నిరోధే నత్థి, కేవలో విముత్తట్ఠో ఏవ తత్థ లబ్భతి, తం సయమేవ పరతో వక్ఖతి.

రూపీతి యేనాయం ససన్తతిపరియాపన్నేన రూపేన సమన్నాగతో, తం యస్స ఝానస్స హేతుభావేన విసిట్ఠం రూపం హోతి, యేన విసిట్ఠేన రూపేన ‘‘రూపీ’’తి వుచ్చేయ్య రూపీ-సద్దస్స అతిసయత్థదీపనతో, తదేవ ససన్తతిపరియాపన్నరూపవసేన పటిలద్ధం ఝానం ఇధ పరమత్థతో రూపీభావసాధకన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది. రూపజ్ఝానం రూపం ఉత్తరపదలోపేన. రూపానీతి పనేత్థ పురిమపదలోపో దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘నీలకసిణాదిరూపానీ’’తి. రూపే కసిణరూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, సా ఏతస్స అత్థీతి రూపసఞ్ఞీ, సఞ్ఞాసీసేన ఝానం వదతి. తప్పటిక్ఖేపేన అరూపసఞ్ఞీ. తేనాహ ‘‘అజ్ఝత్తం న రూపసఞ్ఞీ’’తిఆది.

‘‘అన్తో అప్పనాయం సుభన్తి ఆభోగో నత్థీ’’తి ఇమినా పుబ్బాభోగవసేన తథా అధిముత్తి సియాతి దస్సేతి. ఏవఞ్హేత్థ తథావత్తబ్బతాపత్తిచోదనా సమత్థితా హోతి. యస్మా సువిసుద్ధేసు నీలాదీసు వణ్ణకసిణేసు తత్థ కతాధికారానం అభిరతివసేన సుట్ఠు అధిముచ్చనట్ఠో సమ్భవతి, తస్మా అట్ఠకథాయం తథా తతియో విమోక్ఖో సంవణ్ణితో, యస్మా పన మేత్తావసేన పవత్తమానా భావనా సత్తే అప్పటికూలతో దహన్తి తేసు తతో అధిముచ్చిత్వావ పవత్తతి, తస్మా పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౨౧౨) ‘‘బ్రహ్మవిహారభావనా సుభవిమోక్ఖో’’తి వుత్తా, తయిదం ఉభయమ్పి తేన తేన పరియాయేన వుత్తత్తా న విరుజ్ఝతీతి దట్ఠబ్బం.

సబ్బసోతి అనవసేసతో. న హి చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం ఏకదేసోపి తత్థ అవస్సిస్సతి. విసుద్ధత్తాతి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలే నిరోధితత్తా. ఉత్తమో విమోక్ఖో నామ అరియేహేవ సమాపజ్జితబ్బతో, అరియఫలపరియోసానత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బానప్పత్తిభావతో చ.

౧౩౦. ఆదితో పట్ఠాయాతి పఠమసమాపత్తితో పట్ఠాయ. యావ పరియోసానా సమాపత్తి, తావ. అట్ఠత్వాతి కత్థచి సమాపత్తియం అట్ఠితో ఏవ, నిరన్తరమేవ పటిపాటియా, ఉప్పటిపాటియా చ సమాపజ్జతేవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఇతో చితో చ సఞ్చరణవసేన వుత్త’’న్తి. ఇచ్ఛతి సమాపజ్జితుం. తత్థ ‘‘సమాపజ్జతి పవిసతీ’’తి సమాపత్తిసమఙ్గీపుగ్గలో తం తం పవిట్ఠో వియ హోతీతి కత్వా వుత్తం.

ద్వీహి భాగేహి విముత్తోతి అరూపజ్ఝానేన విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన, మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేనాతి ద్వీహి విముచ్చనభాగేహి, అరూపసమాపత్తియా రూపకాయతో, మగ్గేన నామకాయతోతి ద్వీహి విముచ్చితబ్బభాగేహి చ విముత్తో. తేనాహ ‘‘అరూపసమాపత్తియా’’తిఆది. విముత్తోతి హి కిలేసేహి విముత్తో, విముచ్చన్తో చ కిలేసానం విక్ఖమ్భనసముచ్ఛిన్దనేహి కాయద్వయతో విముత్తోతి అయమేత్థ అత్థో. గాథాయ చ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనలాభినో ఉపసివబ్రాహ్మణస్స భగవతా ‘‘నామకాయా విముత్తో’’తి ఉభతోభాగవిముత్తో ముని అక్ఖాతో. తత్థ అత్థం పలేతీతి అత్థం గచ్ఛతి. న ఉపేతి సఙ్ఖన్తి ‘‘అసుకం నామ దిసం గతో’’తి వోహారం న గచ్ఛతి. ఏవం ముని నామకాయా విముత్తోతి ఏవం అరూపం ఉపపన్నో సేక్ఖముని పకతియా పుబ్బేవ రూపకాయా విముత్తో, తత్థ చ చతుత్థమగ్గం నిబ్బత్తేత్వా నామకాయస్స పరిఞ్ఞాతత్తా పున నామకాయాపి విముత్తో. ఉభతోభాగవిముత్తో ఖీణాసవో హుత్వా అనుపాదాయ పరినిబ్బానసఙ్ఖాతం అత్థం పలేతి న ఉపేతి సఙ్ఖం, ‘‘ఖత్తియో బ్రాహ్మణో’’తి ఏవం ఆదికం సమఞ్ఞం న గచ్ఛతీతి అత్థో.

‘‘అఞ్ఞతరతో వుట్ఠాయా’’తి ఇదం కిం ఆకాసానఞ్చాయతనాదీసు అఞ్ఞతరలాభీవసేన వుత్తం, ఉదాహు సబ్బారుప్పలాభీవసేనాతి యథిచ్ఛసి, తథా హోతు, యది సబ్బారుప్పలాభీవసేన వుత్తం, న కోచి విరోధో. అథ తత్థ అఞ్ఞతరలాభీవసేన వుత్తం, ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమే అట్ఠ విమోక్ఖే అనులోమమ్పి సమాపజ్జతీ’’తిఆదివచనేన విరుజ్ఝేయ్యాతి? యస్మా అరూపావచరజ్ఝానేసు ఏకస్సాపి లాభీ ‘‘అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ’’ త్వేవ వుచ్చతి అట్ఠవిమోక్ఖే ఏకదేసస్సాపి తంనామదానసమత్థతాసమ్భవతో. అయఞ్హి అట్ఠవిమోక్ఖసమఞ్ఞా సముదాయే వియ తదేకదేసేపి నిరుళ్హాపత్తిసమఞ్ఞా వియాతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనాదీసు అఞ్ఞతరతో వుట్ఠాయా’’తి. ‘‘పఞ్చవిధో హోతీ’’తి వత్వా ఛబ్బిధతంపిస్స కేచి పరికప్పేన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, నిచ్ఛితోవాయం పఞ్హో పుబ్బాచరియేహీతి దస్సేతుం ‘‘కేచి పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసినో, సారసమాసాచరియా చ. తే హి ‘‘ఉభతోభాగవిముత్తోతి ఉభయభాగవిముత్తో సమాధివిపస్సనాతో’’తి వత్వా రూపావచరసమాధినాపి సమాధిపరిపన్థతో విముత్తిం మఞ్ఞన్తి. ఏవం రూపజ్ఝానభాగేన, అరూపజ్ఝానభాగేన చ ఉభతో విముత్తోతి పాయసమానో. ‘‘తాదిసమేవా’’తి ఇమినా యాదిసం అరూపావచరజ్ఝానం కిలేసవిక్ఖమ్భనే, తాదిసం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం పీతి ఇమమత్థం ఉల్లఙ్గేతి. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

ఉభతోభాగవిముత్తపఞ్హోతి ఉభతోభాగవిముత్తస్స ఛబ్బిధతం నిస్సాయ ఉప్పన్నపఞ్హో. వణ్ణనం నిస్సాయాతి తస్స పదస్స అత్థవచనం నిస్సాయ. చిరేనాతి థేరస్స అపరభాగే చిరేన కాలేన. వినిచ్ఛయన్తి సంసయఛేదకం సన్నిట్ఠానం పత్తో.తం పఞ్హన్తి తమత్థం. ఞాతుం ఇచ్ఛితో హి అత్థో పఞ్హో. న కేనచి సుతపుబ్బన్తి కేనచి కిఞ్చి న సుతపుబ్బం, ఇదం అత్థజాతన్తి అధిప్పాయో. కిఞ్చాపి ఉపేక్ఖాసహగతం, కిఞ్చాపి కిలేసే విక్ఖమ్భేతీతి పచ్చేకం కిఞ్చాపి-సద్దో యోజేతబ్బో. సముదాచరతీతి పవత్తతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘ఇమే హీ’’తిఆదినా, తేన రూపావచరభావనతో ఆరుప్పభావనా సవిసేసం కిలేసే విక్ఖమ్భేతి రూపవిరాగభావనాభావతో, ఉపరిభావనాభావతో చాతి దస్సేతీతి. ఏవఞ్చ కత్వా అట్ఠకథాయం ఆరుప్పభావనానిద్దేసే యం వుత్తం ‘‘తస్సేవం తస్మిం నిమిత్తే పునప్పునం చిత్తం చారేన్తస్స నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి సతి సన్తిట్ఠతీ’’తిఆది, (విసుద్ధి. ౧.౨౮౧) తం సమత్థతం హోతీతి. ఇదం సుత్తన్తి పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపాఠమాహ (పు. ప. నిద్దేస ౨౭). సబ్బఞ్హి బుద్ధవచనం అత్థసూచనాదిఅత్థేన సుత్తన్తి వుత్తో వాయమత్థో. యం పన తత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం అనులోమాదితో సమాపజ్జనేన సాతిసయం సన్తానస్స అభిసఙ్ఖతత్తా, అట్ఠమఞ్చ ఉత్తమం విమోక్ఖం పదట్ఠానం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అగ్గమగ్గాధిగమేన ఉభతోభాగవిముచ్చనతో చ ఇమాయ ఉభతోభాగవిముత్తియా సబ్బసేట్ఠతా వేదితాతి దట్ఠబ్బా.

మహానిదానసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.