౧. మహాపదానసుత్తవణ్ణనా
పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తకథావణ్ణనా
౧. యథాజాతానం కరేరిరుక్ఖానం ఘనపత్తసాఖావిటపేహి మణ్డపసఙ్ఖేపేహి సఞ్ఛన్నో పదేసో ‘‘కరేరిమణ్డపో’’తి అధిప్పేతో. ద్వారేతి ద్వారసమీపే. ద్వారే ఠితరుక్ఖవసేన అఞ్ఞత్థాపి సమఞ్ఞా అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. కథం పన భగవా మహాగన్ధకుటియం అవసిత్వా తదా కరేరికుటికాయం విహాసీతి? సాపి బుద్ధస్స భగవతో వసనగన్ధకుటి ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘అన్తోజేతవనే’’తిఆదిమాహ. సలళాగారన్తి దేవదారురుక్ఖేహి కతగేహం. పకతిభత్తస్స పచ్ఛతోతి భిక్ఖూనం పాకతికభత్తకాలతో పచ్ఛా, ఠితమజ్ఝన్హికతో ఉపరీతి అత్థో. పిణ్డపాతతో పటిక్కన్తానన్తి పిణ్డపాతభోజనతో అపేతానం. తేనాహ ‘‘భత్తకిచ్చ’’న్తిఆది.
మణ్డలసణ్ఠానా మాళసఙ్ఖేపేన కతా నిసీదనసాలా ‘‘మణ్డలమాళ’’న్తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘నిసీదనసాలాయా’’తి. పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తాతి ఏత్థ పుబ్బ-సద్దో అతీతవిసయో, నివాస-సద్దో కమ్మసాధనో, ఖన్ధవినిముత్తో చ నివసితధమ్మో నత్థి, ఖన్ధా చ సన్తానవసేనేవ పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘పుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధసన్తానసఙ్ఖాతేన పుబ్బేనివాసేనా’’తి. యోజేత్వాతి విసయభావేన యోజేత్వా. పవత్తితాతి కథితా. ధమ్మూపసంహితత్తా ధమ్మతో అనపేతాతి ధమ్మీ. తేనాహ ‘‘ధమ్మసంయుత్తా’’తి.
ఉదపాదీతి పదుద్ధారో, తస్స ఉప్పన్నా జాతాతి ఇమినా సమ్బన్ధో. తం పనస్సా ఉప్పన్నాకారం పాళియం సఙ్ఖేపతోవ దస్సితం, విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘అహో అచ్ఛరియ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కే అనుస్సరన్తి, కే నానుస్సరన్తీతి పదద్వయే పఠమంయేవ సప్పపఞ్చనం, న ఇతరన్తి తదేవ పుగ్గలభేదతో, కాలవిభాగతో, అనుస్సరణాకారతో, ఓపమ్మతో నిద్దిసన్తేన ‘‘తిత్థియా అనుస్సరన్తీ’’తిఆది వుత్తం. అగ్గప్పత్తకమ్మవాదినోతి సిఖాప్పత్తకమ్మవాదినో ‘‘అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪) ఏవం కమ్మస్సకతాఞాణే ఠితా తాపసపరిబ్బాజకా. చత్తాలీసంయేవ కప్పే అనుస్సరన్తీతి బ్రహ్మజాలాదీసు (దీ. ని. ౧.౩౩) భగవతా తథా పరిచ్ఛిజ్జ వుత్తత్తా. తతో పరం న అనుస్సరన్తీతి తథావచనఞ్చ దిట్ఠిగతోపట్ఠకస్స తేసం ఞాణస్స పరిదుబ్బలభావతో.
సావకాతి మహాసావకా తేసఞ్హి కప్పసతసహస్సం పుబ్బాభినీహారో. పకతిసావకా పన తతో ఊనకమేవ అనుస్సరన్తి. యస్మా ‘‘కప్పానం లక్ఖాధికం ఏకం, ద్వే చ అసఙ్ఖ్యేయ్యానీ’’తి కాలవసేన ఏవం పరిమాణో యథాక్కమం అగ్గసావకపచ్చేకబుద్ధానం పుఞ్ఞఞాణాభినీహారో, సావకబోధిపచ్చేకబోధిపారమితాసమ్భరణఞ్చ, తస్మా వుత్తం ‘‘ద్వే అగ్గసావకా…పే… కప్పసతసహస్సఞ్చా’’తి. యది బోధిసమ్భారసమ్భరణకాలపరిచ్ఛిన్నో తేసం తేసం అరియానం అభిఞ్ఞాఞాణవిభవో, ఏవం సన్తే బుద్ధానమ్పిస్స సపరిచ్ఛేదతా ఆపన్నాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘బుద్ధానం పన ఏత్తకన్తి పరిచ్ఛేదో నత్థి, యావతకం ఆకఙ్ఖన్తి, తావతకం అనుస్సరన్తీ’’తి ‘‘యావతకం నేయ్యం, తావతకం ఞాణ’’న్తి (మహాని. ౧౫౬; చూళని. ౮౫; పటి. మ. ౩, ౫) వచనతో. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స వియ హి బుద్ధానం అభిఞ్ఞాఞాణానమ్పి సవిసయే పరిచ్ఛేదో నామ నత్థి, తస్మా యం యం ఞాతుం ఇచ్ఛన్తి, తే తం తం జానన్తి ఏవ. అథ వా సతిపి కాలపరిచ్ఛేదే కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహాదినా సాతిసయత్తా మహాబోధిసమ్భారానం పఞ్ఞాపారమితాయ పవత్తిఆనుభావస్స పరిచ్ఛేదో నామ నత్థి, కుతో తన్నిమిత్తకానం అభిఞ్ఞాఞాణానన్తి వుత్తం ‘‘బుద్ధానం…పే… నత్థీ’’తి.
ఖన్ధపటిపాటియాతి యథాపచ్చయం అనుపుబ్బపవత్తమానానం ఖన్ధానం అనుపుబ్బియా. ఖన్ధప్పవత్తిన్తి వేదనాదిక్ఖన్ధప్పవత్తిం. తేసఞ్హి అనుభవనాదిఆకారగ్గహణమస్స సాతిసయం, తం సఞ్ఞాభవే తత్థ తత్థ అనుస్సరణవసేన గహేత్వా గచ్ఛన్తా ఏకవోకారభవే అలభన్తా ‘‘న పస్సన్తీ’’తి వుత్తా, జాలే పతితా వియ సకుణా, మచ్ఛా వియ చాతి అధిప్పాయో. కుణ్ఠా వియాతి దన్ధా వియ. పఙ్గుళా వియాతి పీఠసప్పినో వియ. దిట్ఠిం గణ్హన్తీతి అధిచ్చసముప్పన్నికదిట్ఠిం గణ్హన్తి. యట్ఠికోటిహేతుకం గమనం యట్ఠికోటిగమనం ఖన్ధపటిపాటియా అముఞ్చనతో.
ఏవం సన్తేపీతి కామం బుద్ధసావకాపి అసఞ్ఞభవే ఖన్ధప్పవత్తిం న పస్సన్తి, ఏవం సన్తేపి తే బుద్ధసావకా అసఞ్ఞభవం లఙ్ఘిత్వా పరతో అనుస్సరన్తి. ‘‘వట్టే’’తిఆది తథా తేసం అనుస్సరణాకారదస్సనం. బుద్ధేహి దిన్ననయే ఠత్వాతి ‘‘యత్థ పఞ్చకప్పసతాని రూపప్పవత్తియేవ, న అరూపప్పవత్తి, సో అసఞ్ఞభవో’’తి ఏవం సమ్మాసమ్బుద్ధేహి దేసితాయం ధమ్మనేత్తియం ఠత్వా. ఏవఞ్హి అన్తరా చుతిపటిసన్ధియో అపస్సన్తా పరతో అనుస్సరన్తి సేయ్యథాపి ఆయస్మా సోభితోతి (థేరగా. అట్ఠ. ౧.౨.౧౬౪ సోభితత్థేరగాథావణ్ణనా). సో కిర పుబ్బేనివాసే చిణ్ణవసీ హుత్వా అనుపటిపాటియా అత్తనో నిబ్బత్తట్ఠానం అనుస్సరన్తో యావ అసఞ్ఞభవే అత్తనో అచిత్తకపటిసన్ధి తావ అద్దస, తతో పరం పఞ్చకప్పసతపరిమాణే కాలే చుతిపటిసన్ధియో అదిస్వా అవసానే చుతిం దిస్వా ‘‘కిం నామేత’’న్తి ఆవజ్జయమానో నయవసేన ‘‘అసఞ్ఞభవో భవిస్సతీ’’తి నిట్ఠం అగమాసి. అథ నం భగవా తం కారణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. ‘‘చుతిపటిసన్ధిం ఓలోకేత్వా’’తి ఇదం చుతిపటిసన్ధివసేన తేసం ఞాణస్స సఙ్కమనదస్సనం, తేన సబ్బసో భవే అనామసిత్వా గన్తుం న సక్కోన్తీతి దస్సేతి.
తం తదేవ పస్సన్తీతి యథా నామ సరదసమయే ఠితమజ్ఝన్హికవేలాయ చతురతనికే గేహే చక్ఖుమతో పురిసస్స రూపగతం సుపాకటమేవ హోతీతి లోకసిద్ధమేతం, సియా పన తస్స సుఖుమతరతిరోహితాదిభేదస్స రూపగతస్స అగోచరతా. న త్వేవ బుద్ధానం ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స ఞేయ్యస్స అగోచరతా, అథ ఖో తం ఞాణాలోకేన ఓభాసితం హత్థతలే ఆమలకం వియ సుపాకటం సువిభూతమేవ హోతి తథా ఞేయ్యావరణస్స సుప్పహీనత్తా. తేనాహ ‘‘బుద్ధా పన అత్తనా వా పరేహి వా దిట్ఠకతసుతం, సూరియమణ్డలోభాససదిస’’న్తి చ ఆది.
తథా సావకా చ పచ్చేకబుద్ధా చాతి. ఏత్థ తథా-సద్దేన ‘‘అత్తనా దిట్ఠకతసుతమేవ అనుస్సరన్తీ’’తి ఇదం ఉపసంహరతి, తేన సప్పదేసమేవ నేసం అనుస్సరణం, న నిప్పదేసన్తి నిదస్సేతి.
ఖజ్జోపనకఓభాససదిసం ఞాణస్స అతివియ అప్పానుభావతాయ. సావకానన్తి ఏత్థ పకతిసావకానం పాకతికపదీపోభాససదిసం. మహాసావకానం (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౨౧ వఙ్గీసేత్థరగాథావణ్ణనాయ విత్థారో) మహాపదీపోభాససదిసం. తేనాహ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౪౦౨) ‘‘ఉక్కాపభాసదిస’’న్తి. ఓసధితారకోభాససదిసన్తి ఉస్సన్నా పభా ఏతాయ ధీయతి, ఓసధీనం వా అనుబలప్పదాయకత్తా ‘‘ఓసధీ’’తి ఏవం లద్ధనామాయ తారకాయ పభాసదిసం. సరదసూరియమణ్డలోభాససదిసం సబ్బసో అన్ధకారవిధమనతో. అపటుభావహేతుకో విసయగ్గహణే చఞ్చలభావో ఖలితం, కుణ్ఠిభావహేతుకో విసయస్స అనభిసమయో పటిఘాతో.ఆవజ్జనపటిబద్ధమేవాతి ఆవజ్జనమత్తాధీనం, ఆవజ్జితమత్తే ఏవ యథిచ్ఛితస్స పటివిజ్ఝనకన్తి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.
అసఙ్గఅప్పటిహతం పవత్తమానం భగవతో ఞాణం లహుతరేపి విసయే, గరుతరే చ ఏకసదిసమేవాతి దస్సేతుం ‘‘దుబ్బలపత్తపుటే’’తిఆదినా ఉపమాద్వయం వుత్తం. ధమ్మకాయత్తా భగవతో గుణం ఆరబ్భ పవత్తా ‘‘భగవన్తంయేవ ఆరబ్భ ఉప్పన్నా’’తి వుత్తం. తం సబ్బమ్పీతి తం యథావుత్తం సబ్బమ్పి పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తం కథం. తిత్థియానం, సావకానఞ్చ పుబ్బేనివాసానుస్సరణం భగవతో పుబ్బేనివాసానుస్సరణస్స హీనుదాహరణదస్సనవసేనేత్థ కథితం. ఏవఞ్హి భగవతో మహన్తభావో విసేసతో పకాసితో హోతీతి. సఙ్ఖేపతోతి సమాసతో. యత్తకోపి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స పవత్తిభేదో అత్తనో ఞాణస్స విసయభూతో, తం సబ్బం తదా యథాకథితం తే భిక్ఖూ సఙ్ఖిపిత్వా ‘‘ఇతిపీ’’తి ఆహంసు. తస్స చ అనేకాకారతాయ ఆమేడితవచనం, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, ‘‘ఇతి ఖో భిక్ఖవే సప్పటిభయో బాలో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౪; అ. ని. ౩.౧) వియ ఆకారత్థో ఇతి-సద్దోతి దస్సేన్తో ‘‘ఏవమ్పీ’’తి తదత్థమాహ.
౨-౩. వుత్తమేవాతి ఏత్థ చ ఇధ పాఠే యం వత్తబ్బం తేన పాఠేన సాధారణం, తం వుత్తమేవాతి అధిప్పేతం, న అసాధారణం అపుబ్బపదవణ్ణనాయ అధికతత్తాతి తం దస్సేన్తో ‘‘అయమేవ హి విసేసో’’తిఆదిమాహ. ‘‘అస్సోసీ’’తి ఇదం సవనకిచ్చనిప్ఫత్తియా వుత్తం సద్దగ్గహణముఖేన తదత్థావబోధస్స సిద్ధత్తా. తత్థ పన పాళియం ‘‘ఇమం సంఖియధమ్మం విదిత్వా’’ ఇచ్చేవ (దీ. ని. ౧.౨) వుత్తం. ఇమే భిక్ఖూ మమ గుణే థోమేన్తి, కథం? మమ పుబ్బేనివాసఞాణం ఆరబ్భాతి యోజనా. నిప్ఫత్తిన్తి కిచ్చనిప్ఫత్తిం, తేన కాతబ్బకిచ్చసిద్ధన్తి అత్థో. నోతి పుచ్ఛావాచీ ను-ఇతి ఇమినా సమానత్థో నిపాతోతి వుత్తం ‘‘ఇచ్ఛేయ్యాథ నూ’’తి. నన్తి భగవన్తం. ‘‘యం భగవా’’తి ఏత్థ యం-సద్దేన కిరియాపరామసనభూతేన ‘‘ధమ్మిం కథం కథేయ్యా’’తి ఏవం వుత్తం. ధమ్మికథాకరణం పరామట్ఠం ‘‘ఏతస్సా’’తి పదస్స అత్థోతి ఆహ ‘‘ఏతస్స ధమ్మికథాకరణస్సా’’తి, ఆదరవసేన పన తం ద్విక్ఖత్తుం వుత్తం.
౪. సుణాథాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా, ఏతేన ‘‘మనసి కరోథా’’తి పదం సఙ్గణ్హాతి. సోతావధానం సోతస్స ఓదహనం, సుస్సూసాతి అత్థో. ఛిన్నం ఉపచ్ఛిన్నం వటుమం సంసారవట్టం ఏతేసన్తి ఛిన్నవటుమకా, సమ్మాసమ్బుద్ధా, అఞ్ఞే చ ఖీణాసవా, ఇధ పన సమ్మాసమ్బుద్ధా అధిప్పేతా. తేసఞ్హి సబ్బసో అనుస్సరణం ఇతరేసం అవిసయో. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞేసం అసాధారణ’’న్తి. పచ్చత్తవచనే దిస్సతి యం-సద్దో కమ్మత్థదీపనతో. ఉపయోగవచనే దిస్సతి యం-సద్దో పుచ్ఛనకిరియాయ కమ్మత్థదీపనతో. తన్తి చ ఉపయోగవచనమేవ పుచ్ఛతి-సద్దస్స ద్వికమ్మకభావతో. యన్తి యేన కారణేనాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘కరణవచనే దిస్సతీ’’తి. భుమ్మేతి దట్ఠబ్బోతి యథా యం-సద్దో న కేవలం పచ్చత్తఉపయోగేసు ఏవ, అథ ఖో కరణేపి దిస్సతి, ఏవం ఇధ భుమ్మేతి దట్ఠబ్బో. దససహస్సిలోకధాతున్తి జాతిక్ఖేత్తభూతం దససహస్సచక్కవాళం. ఉన్నాదేన్తో ఉప్పజ్జి అనేకచ్ఛరియపాతుభావపటిమణ్డితత్తా బుద్ధుప్పాదస్స.
కాలస్స భద్దతా నామ తత్థ సత్తానం గుణవిభూతియా, బుద్ధుప్పాదపరమా చ గుణవిభూతీతి తబ్బహులతా యస్స కప్పస్స భద్దతాతి ఆహ ‘‘పఞ్చబుద్ధుప్పాదపటిమణ్డితత్తా సున్దరకప్పే’’తి, తథా సారభూతగుణవసేన ‘‘సారకప్పే’’తి. ‘‘ఇమం కప్పం థోమేన్తో ఏవమాహా’’తి వత్వా ఇమస్స కప్పస్స తథా థోమేతబ్బతా అనఞ్ఞసాధారణాతి దస్సేతుం ‘‘యతో పట్ఠాయా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యతో పట్ఠాయాతి యతో పభుతి అభినీహారో కతోతి మనుస్సత్తాదిఅట్ఠఙ్గసమన్నాగతో అభినీహారో పవత్తితో. సంసారస్స అనాదిభావతో ఇమస్స భగవతో అభినీహారతో పురేతరం ఉప్పన్నా సమ్మాసమ్బుద్ధా అనన్తా అపరిమేయ్యాతి తేహి ఉప్పన్నకప్పే నివత్తేన్తో ‘‘ఏతస్మిం అన్తరే’’తి ఆహ. కామం దీపఙ్కరబుద్ధుప్పాదే అయం భగవా అభినీహారమకాసి, తస్స పన భగవతో నిబ్బత్తి ఇమస్స అభినీహారతో పురిమతరాతి వుత్తం ‘‘అమ్హాకం…పే… నిబ్బత్తింసూ’’తి.
అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పపరియోసానేతి మహాకప్పానం అసఙ్ఖ్యేయ్యపరియోసానే. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. ‘‘ఇతో తింసకప్పసహస్సానం ఉపరీ’’తి ఏతేన పదుముత్తరస్స భగవతో, సుమేధస్స చ భగవతో అన్తరే ఏకూనసత్తతికప్పసహస్సాని బుద్ధసుఞ్ఞాని అహేసున్తి దస్సేతి. ‘‘ఇతో అట్ఠారసన్నం కప్పసహస్సానం ఉపరీ’’తి ఇమినా సుజాతస్స భగవతో, అత్థదస్సిస్స చ భగవతో అన్తరే ఏకేనూనాని ద్వాదసకప్పసహస్సాని బుద్ధసుఞ్ఞాని అహేసున్తి దస్సేతి. ‘‘ఇతో చతునవుతే కప్పే’’తి ఇమినా ధమ్మదస్సిస్స భగవతో, సిద్ధత్థస్స చ భగవతో అన్తరే ఛాధికనవసతుత్తరాని సత్తరసకప్పసహస్సాని బుద్ధసుఞ్ఞాని అహేసున్తి దస్సేతి. ‘‘ఏకతింసే కప్పే’’తి ఇమినా విపస్సిస్స భగవతో, సిఖిస్స చ భగవతో అన్తరే సట్ఠి కప్పాని బుద్ధసుఞ్ఞాని అహేసున్తి దస్సేతి. తే సబ్బేపి పదుముత్తరస్స భగవతో ఓరం సుమేధాదీహి ఉప్పన్నకప్పేహి సద్ధిం సమోధానియమానా సతసహస్సా కప్పా హోన్తి, యత్థ మహాసావకాదయో (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౨౧ వఙ్గీసత్థేరగాథావణ్ణనా) వివట్టూ పనిస్సయాని కుసలాని సమ్భరింసు. బుద్ధసుఞ్ఞేపి లోకే పచ్చేకబుద్ధా ఉప్పజ్జిత్వా తేసం పురిసవిసేసానం పుఞ్ఞాభిసన్దాభిబుద్ధియా పచ్చయా హోన్తి. ‘‘ఏవమయ’’న్తిఆది వుత్తమేవత్థం నిగమనవసేన వదతి.
‘‘కిం పనేత’’న్తిఆది పుబ్బనిమిత్తవిభావనత్థాయ ఆరద్ధం. తత్థ ఏతన్తి బుద్ధానం ఉప్పజ్జనం. కప్పసణ్ఠానకాలస్మిన్తి వివట్టకప్పస్స సణ్ఠహనకాలే. ఏకమసఙ్ఖ్యేయ్యన్తి సంవట్టట్ఠాయిం సన్ధాయాహ. ఏకఙ్గణం హుత్వా ఠితేతి పబ్బతరుక్ఖగచ్ఛాదీనం, మేఘాదీనఞ్చ అభావేన వివటంఅఙ్గణం హుత్వా ఠితే. లోకసన్నివాసేతి భాజనలోకేన సన్నివిసితబ్బట్ఠానే. వీసతి యట్ఠియో ఉసభం. ‘‘ఉసభమత్తా, ద్వే ఉసభమత్తా’’తిఆదినా పచ్చేకం మత్తా-సద్దో యోజేతబ్బో. యోజనసహస్సమత్తా హుత్వాతి పతమానావ ఉదకధారా యోజనసహస్సమత్తం ఆకాసట్ఠానం ఫరిత్వా పవత్తియా యోజనసహస్సమత్తా హుత్వా. యావ అవినట్ఠబ్రహ్మలోకాతి యావ ఆభస్సరబ్రహ్మలోకా, యావ సుభకిణ్హబ్రహ్మలోకా, యావ వేహప్ఫలబ్రహ్మలోకాతి అత్థో.
వాతవసేనాతి సట్ఠిసహస్సాధికనవయోజనసతసహస్సుబ్బేధస్స సన్ధారకవాతమణ్డలస్స వసేన. మహాబోధిపల్లఙ్కోతి మహాబోధిపల్లఙ్కప్పదేసమాహ. తస్స పచ్ఛా వినాసో, పఠమం సణ్ఠహనఞ్చ ధమ్మతావసేన వేదితబ్బం. తత్థాతి తస్మిం పదేసే. పుబ్బనిమిత్తం హుత్వాతి బుద్ధప్పాదస్స పుబ్బనిమిత్తం హుత్వా. పుబ్బనిమిత్తసన్నిస్సయో హి గచ్ఛో నిస్సితవోహారేన తథా వుత్తో. తేనాహ ‘‘తస్సా’’తిఆది. కణ్ణికాబద్ధాని హుత్వాతి ఆబద్ధకణ్ణికా వియ హుత్వా. సుద్ధావాసబ్రహ్మానో అత్తమనా…పే… గచ్ఛన్తీతి యోజనా. వేహప్ఫలేపి సుభకిణ్హే సఙ్గహేత్వా ‘‘నవ బ్రహ్మలోకా’’తి వుత్తం. తథా హి తే చతుత్థింయేవ విఞ్ఞాణట్ఠితిం భజన్తి. నిక్ఖమన్తేసూతి మహాభినిక్ఖమనం అభినిక్ఖమన్తేసు. అభిజాతి పనేత్థ జాతిభావసామఞ్ఞేన గబ్భోక్కన్తియావ సఙ్గహితా. నిమీయతి అనుమీయతి ఫలం ఏతేనాతి నిమిత్తం, కారణం. ఞాపకమ్పి హి కారణం దిస్వా తస్స అబ్యభిచారీభావేన ఫలం సిద్ధమేవ కత్వా గణ్హి, యథా తం అసితో ఇసి అభిజాతియం మహాపురిసస్స లక్ఖణాని దిస్వా తేసం అబ్యభిచారీభావేన బుద్ధగుణే సిద్ధే ఏవ కత్వా గణ్హి, ఏవం పన గయ్హమానం తన్నిమిత్తకం ఫలం తదానుభావేన సిద్ధం వియ వోహరీయతి తబ్భావే భావతో. తేనాహ ‘‘తేసం నిమిత్తానం ఆనుభావేనా’’తిఆది. తథా చాహ భగవా ‘‘సో తేన లక్ఖణేన సమన్నాగతో…పే… రాజా సమానో కిం లభతి, బుద్ధో సమానో కిం లభతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౨౦౨, ౨౦౪) చ ఏవమాది. ఇమమత్థన్తి పఞ్చ బుద్ధా ఇమస్మిం కప్పే ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి ఇమమత్థం యాథావతో జానింసు.
జాతిపరిచ్ఛేదాదివణ్ణనా
౫-౭. కప్పపరిచ్ఛేదవసేనాతి ‘‘ఇతో సో ఏకనవుతే కప్పే’’తిఆదినా యత్థ యత్థ కప్పే తే తే బుద్ధా ఉప్పన్నా, తస్స తస్స కప్పస్స పరిచ్ఛిన్దనవసేన పరిజాననవసేన. ‘‘ఇదం త’’న్తి హి నియమేత్వా పరిచ్ఛిజ్జ జాననం పరిచ్ఛిన్దనం పరిచ్ఛేదో. పరిత్తన్తి ఇత్తరం. లహుకన్తి సల్లహుకం, ఆయునో అధిప్పేతత్తా రస్సన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘ఉభయమేతం అప్పకస్సేవ వేవచన’’న్తి.
‘‘అప్పం వా భియ్యో’’తి అవిసేసజోతనం ‘‘వీసం వా తింసం వా’’తిఆదినా అనియమితవసేనేవ యథాలాభతో వవత్థపేత్వా అయఞ్చ నయో అపచురోతి దస్సేన్తో ‘‘ఏవం దీఘాయుకో పన అతిదుల్లభో’’తి ఆహ. ఇదం తం విసేసవవత్థాపనం పుగ్గలేసు పక్ఖిపిత్వా దస్సేన్తో ‘‘తత్థ విసాఖా’’తిఆదిమాహ.
యది ఏవం కస్మా అమ్హాకం భగవా తత్తకమ్పి కాలం న జీవి, నను మహాబోధిసత్తా చరిమభవే అతివియఉళారతమేన పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారేన పటిసన్ధిం గణ్హన్తీతి? సచ్చమేతన్తి. తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘విపస్సీఆదయో పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అభిజాతియా మేత్తాఠానతాయ అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స మేత్తాపుబ్బభాగతా. తదనుగుణఞ్హి తేసం విసేసతో పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం. తస్స విసేసతో బహులం ఖేమవితక్కూపనిస్సయతాయ సోమనస్ససహగతతా, అనఞ్ఞసాధారణపరోపదేసరహితఞాణవిసేసూపనిస్సయతాయ ఞాణసమ్పయుత్తతా, అసఙ్ఖారికతా చ వేదితబ్బా, అసఙ్ఖ్యేయ్యం ఆయు ఆధారవిసేసతో, నిస్సయవిసేసతో, పటిపక్ఖదూరీభావతో, పవత్తిఆకారవిసేసతో చ అపరిమేయ్యానుభావతాయ కారణస్స. తత్థ చిరతరం కాలం సన్తానస్స పారమితాపరిభావితతా ఆధారవిసేసతా. అలోభజ్ఝాసయాదిఆసయసమ్పదా నిస్సయవిసేసతా. లాభమచ్ఛరియాదిపాపధమ్మవిక్ఖమ్భనం పటిపక్ఖదూరీభావో. సబ్బసత్తానం సకలవట్టదుక్ఖనిస్సరణత్థాయ ఆయూహనా పవత్తిఆకారవిసేసో వేదితబ్బో.
అయఞ్చ నయో సబ్బేసం మహాబోధిసత్తానం చరిమభవాభినిబ్బత్తకకమ్మాయూహనే సాధారణోతి తస్స ఫలేనాపి ఏకసదిసేనేవ భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఇతి సబ్బే బుద్ధా అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకా’’తి, అసఙ్ఖ్యేయ్యకాలావత్థానాయుకాతి అత్థో. అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకసంవత్తనసమత్థం పరిచితం కమ్మం హోతి, బుద్ధా పన తదా మనుస్సానం పరమాయుప్పమాణానురూపమేవ కాలం ఠత్వా పరినిబ్బాయన్తి తతో పరం ఠత్వా సాధేతబ్బపయోజనాభావతో, ధమ్మతావేసాతి వా వేదితబ్బా. అట్ఠకథాయం పన తతో పరం పన అట్ఠానస్స ‘‘ఉతుభోజనవిపత్తియా’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౫) కారణం వుత్తం, ‘‘తం లోకసాధారణం లోకే జాతసంవుద్ధానం తథాగతానం న హోతీ’’తి న సక్కా వత్తుం. తథా హి నేసం రోగకిలమథాదయో హోన్తియేవ. ఉతుభోజనవసేనాతి అసమ్పన్నస్స, సమ్పన్నస్స చ ఉతునో, భోజనస్స చ వసేన యథాక్కమం ఆయు హాయతిపి వడ్ఢతిపి. ఆయూతి చ పరమాయు అధిప్పేతం. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం బ్రహ్మజాలాదిటీకాయం (దీ. ని. టీ. ౧.౪౦) వుత్తమేవ.
ఇదాని తమత్థం సముదాగమతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘తత్థ యదా’’తిఆది వుత్తం. ధమ్మే నియుత్తా ధమ్మికా, న ధమ్మికా అధమ్మికా, హింసాదిఅధమ్మపసుతా. అధమ్మికమేవ హోతి ఇస్సరజనానం అనువత్తనేన, పరేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనేన చ. ఉణ్హవలాహకా దేవతాతి ఉణ్హఉతునో పచ్చయభూతమేఘమాలాసముట్ఠాపకా దేవపుత్తా. తేసం కిర తథా చిత్తుప్పాదసమకాలమేవ యథిచ్ఛితట్ఠానం ఉణ్హం ఫరమానా వలాహకమాలా నాతిబహలా ఇతో చితో నభం ఛాదేన్తీ వితనోతి. ఏస నయో సీతవలాహకవస్సవలాహకాసు. అబ్భవలాహకా పన దేవతా సీతుణ్హవస్సేహి వినా కేవలం అబ్భపటలస్సేవ సముట్ఠాపకా వేదితబ్బా. తాసన్తి ఏత్థ ‘‘మిత్తా’’తి పదం ఆనేత్వా యోజనా. కామం హేట్ఠా వుత్తా సత్తవిధాపి దేవతా చాతుమహారాజికావ తా పన తేన తేన విసేసేన వత్వా ఇదాని తదఞ్ఞే పఠమభూమికే కామావచరదేవే సామఞ్ఞతో గణ్హన్తో ‘‘చాతుమహారాజికా’’తి ఆహ. తాసం అధమ్మికతాయాతి రాజూనం అధమ్మికభావమూలకేన ఉపరాజాదిఅధమ్మికభావపరమ్పరాభతేన తాసం దేవతానం అధమ్మికభావేన. విసమం చన్దిమసూరియా పరిహరన్తీతి బహ్వాబాధతాది అనిట్ఠఫలూపనిస్సయభూతస్స యథావుత్తఅధమ్మికతాసఞ్ఞితస్స సాధారణస్స పాపకమ్మస్స బలేన విసమం వాయన్తేన వాయునా పీళియమానా చన్దిమసూరియా సినేరుం పరిక్ఖిపన్తా విసమం పరివత్తన్తి యథామగ్గేన నప్పవత్తన్తీతి. అస్సిదం యథా చన్దిమసూరియానం విసమపరివత్తనం విసమవాతసఙ్ఖోభహేతుకం, ఏవం ఉతువస్సాదివిసమప్పవత్తీతి దస్సేతుం ‘‘వాతో యథామగ్గేన న వాయతీ’’తిఆది వుత్తం. దేవతానన్తి సీతవలాహకదేవతాదిదేవతానం. తేనాహ ‘‘సీతుణ్హభేదో ఉతూ’’తిఆది. తస్మిం అసమ్పజ్జన్తేతి తస్మిం యథావుత్తే వస్సబీజభూతే ఉతుమ్హి యథాకాలం సమ్పత్తిం అనుపగచ్ఛన్తే.
‘‘న సమ్మా దేవో వస్సతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘కదాచీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ కదాచి వస్సతీతి కదాచి అవస్సనకాలే వస్సతి. కదాచి న వస్సతీతి కదాచి వస్సితబ్బకాలే న వస్సతి. కత్థచి వస్సతి, కత్థచి న వస్సతీతి పదేసమాహ. ‘‘వస్సన్తోపీ’’తిఆది ‘‘కదాచి వస్సతి, కదాచి న వస్సతీ’’తి పదద్వయస్సేవ అత్థవివరణం. విగతగన్ధవణ్ణరసాదీతి ఆది-సద్దేన నిరోజతం సఙ్గణ్హాతి. ఏకస్మిం పదేసేతి భత్తపచనభాజనస్స ఏకపస్సే. ఉత్తణ్డులన్తి పాకతో ఉక్కన్తతణ్డులం. తీహాకారేహీతి సబ్బసో అపరిణతం, ఏకదేసేన పరిణతం, దుపరిణతఞ్చాతి ఏవం తీహాకారేహి. పచ్చతి పక్కాసయం ఉపగచ్ఛతి. అప్పాయుకాతి ఏత్థ ‘‘దుబ్బణ్ణా చా’’తిపి వత్తబ్బం. ఏవం ఉతుభోజనవసేన ఆయు హాయతి హేతుమ్హి అపరిక్ఖీణేపి పచ్చయస్స పరిదుబ్బలత్తా.
‘‘యదా పనా’’తిఆది సుక్కపక్ఖస్స అత్థో వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో.
వడ్ఢిత్వా వడ్ఢిత్వా పరిహీనన్తి వేదితబ్బం. కస్మా? న హి ఏకస్మిం అన్తరకప్పే అనేకే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి, ఏకో ఏవ పన ఉప్పజ్జతీతి. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. చత్తారి ఠత్వాతి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. యంయంఆయుపరిమాణేసూతి యత్తకయత్తకపరమాయుప్పమాణేసు. తేసమ్పీతి బుద్ధానం. తం తదేవ ఆయుపరిమాణం హోతి, తత్థ కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
జాతిపరిచ్ఛేదాదివణ్ణనా నిట్ఠితా
బోధిపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౮. మూలేతి మూలావయవస్స సమీపే. తం పన తస్సా హేట్ఠాపదేసో హోతీతి ఆహ ‘‘పాటలిరుక్ఖస్స హేట్ఠా’’తి. తందివసన్తి అత్తనా జాతదివసే, తందివసన్తి వా తం భగవతో అభిసమ్బోధిదివసే. సో కిర బోధిరుక్ఖో సాలకల్యాణీ వియ పథవియా అబ్భన్తరే ఏవ పురేతరం వడ్ఢేన్తో అభిసమ్బోధిదివసే పథవిం ఉబ్భిజ్జిత్వా ఉట్ఠితో రతనసతం ఉచ్చో, తావదేవ చ విత్థతో హుత్వా నభం పూరేన్తో అట్ఠాసి. అయమ్పి కిరేతస్స రుక్ఖభావేన వియ అఞ్ఞేహి వేమత్తతా. ఘనసంహతనాళవణ్టతాయ కణ్ణికబద్ధేహి వియ పుప్ఫేహి. ఏకసఞ్ఛన్నాతి పుప్ఫానం నిరన్తరతాయ ఏకజ్ఝం సఞ్ఛన్నా, తత్థ తత్థ నిబద్ధ…పే… సముజ్జలన్తి తహం తహం ఓలమ్బితకుసుమదామేహి చేవ తహం తహం ఖిత్తమాలాపిణ్డీహి చ ఇతో చితో విప్పకిణ్ణవివిధవణ్టముత్తపుప్ఫేహి చ సమ్మదేవ ఉజ్జలం. అఞ్ఞమఞ్ఞం సిరీసమ్పత్తానీతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సిరియా సోభాయ సమ్పన్నాని. బుద్ధగుణవిభవసిరిన్తి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అభిగన్తబ్బగుణవిభూతిసోభం. పటివిజ్ఝమానోతి అధిగచ్ఛన్తో.
సేతమ్బరుక్ఖోతి సేతవణ్ణఫలో అమ్బరుక్ఖో. తదేవాతి పాటలియా వుత్తప్పమాణమేవ. ఏకతోతి ఏకపస్సే. సురసానీతి సుమధురరసాని.
ఏకోవ పల్లఙ్కోతి ఏకోవ పల్లఙ్కప్పదేసో. సో సో రుక్ఖో ‘‘బోధీ’’తి వుచ్చతి బుజ్ఝన్తి ఏత్థాతి కత్వా.
సావకయుగపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౯. సావకపరిచ్ఛేదేతి సావకయుగపరిచ్ఛేదే. ‘‘ఖణ్డతిస్స’’న్తి ద్వేపి ఏకజ్ఝం గహేత్వా ఏకత్తవసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఖణ్డో చ తిస్సో చా’’తి, బుద్ధానం సహోదరో, వేమాతికోపి వా జేట్ఠభాతా న హోతీతి ‘‘ఏకపితికో కనిట్ఠభాతా’’తి వుత్తం. అవసేసేహి పుత్తేహి. ‘‘పఞ్ఞాపారమియా మత్థకం పత్తో’’తి వత్వా తస్స మత్థకప్పత్తం గుణవిసేసం దస్సేతుం ‘‘సిఖినా భగవతా’’తిఆది వుత్తం.
ఉత్తరోతి ఉత్తమో. పున ఉత్తరోతి థేరం నామేన వదతి. పారన్తి పరకోటిమత్థకం. పఞ్ఞావిసయేతి పఞ్ఞాధికారే. పవత్తిట్ఠానవసేన హి పవత్తిం వదతి.
సావకసన్నిపాతపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౧౦. ఉపోసథన్తి ఆణాపాతిమోక్ఖం. దుతియతతియేసూతి దుతియే, తతియే చ సావకసన్నిపాతే. ఏసేవ నయోతి చతురఙ్గికతం అతిదిసతి. అభినీహారతో పట్ఠాయ వత్థుం కథేత్వా పబ్బజ్జా దీపేతబ్బా, సా పన యస్మా మనోరథపూరణియం అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧౧) విత్థారతో ఆగతా, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి.
ఉపట్ఠాకపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౧౧. నిబద్ధుపట్ఠాకభావన్తి ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ పరినిబ్బానా నియతఉపట్ఠాకభావం. అనియతుఉపట్ఠాకా పన భగవతో పఠమబోధియం బహూ అహేసుం. తేనాహ ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది. ఇదాని ఆనన్దత్థేరో యేన కారణేన సత్థు నిబద్ధుపట్ఠాకభావం ఉపగతో, యథా చ ఉపగతో, తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ ఏకదా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అహం ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామీ’’తి ఆహ అనయబ్యసనాపాదకేన కమ్మునా చోదియమానో. అథ నం భగవా తమత్థం అనారోచేత్వావ ఖేమం మగ్గం సన్ధాయ ‘‘ఏహి భిక్ఖు ఇమినా గచ్ఛామా’’తి ఆహ. కస్మా పనస్స భగవా తమత్థం నారోచేసీతి? ఆరోచితేపి అసద్దహన్తో నాదియిస్సతి. తఞ్హి తస్స హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయాతితి. తేతి తే గమనం, ‘‘త’’న్తి వా పాఠో.
అన్వాసత్తోతి అనుబద్ధో, ఉపద్దుతో వా. ధమ్మగారవనిస్సితో సంవేగో ధమ్మసంవేగో ‘‘అమ్హేసు నామ తిట్ఠన్తేసు భగవతోపి ఈదిసం జాత’’న్తి. ‘‘అహం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి వదన్తో ధమ్మసేనాపతి అత్థతో ఏవం వదన్తో నామ హోతీతి ‘‘అహం భన్తే తుమ్హే’’తిఆది వుత్తం. అసుఞ్ఞాయేవ మే సా దిసాతి అసుఞ్ఞాయేవ మమ సా దిసా. తత్థ కారణమాహ ‘‘తవ ఓవాదో బుద్ధానం ఓవాదసదిసో’’తి.
వసితుం న దస్సతీతి ఏకగన్ధకుటియం వాసం న లభిస్సతీతి అధిప్పాయో. పరమ్ముఖా దేసితస్సాపి ధమ్మస్సాతి సుత్తన్తదేసనం సన్ధాయ వుత్తం. అభిధమ్మదేసనా పనస్స పరమ్ముఖావ పవత్తా పగేవ యాచనాయ. తస్సా వాచనామగ్గోపి సారిపుత్తత్థేరప్పభవో. కస్మా? సో నిద్దేసపటిసమ్భిదా వియ థేరస్స భిక్ఖుతో గహితధమ్మక్ఖన్ధపక్ఖియో. అపరే పన ‘‘ధమ్మభణ్డాగారికో పటిపాటియా తికదుకేసు దేవసికం కతోకాసో భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛి, భగవాపిస్స పుచ్ఛితపుచ్ఛితం నయదానవసేన విస్సజ్జేసి. ఏవం అభిధమ్మోపి సత్థారా పరమ్ముఖా దేసితోపి థేరేన సమ్ముఖా పటిగ్గహితోవ అహోసీ’’తి వదన్తి. సబ్బం వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.
అగ్గుపట్ఠాకోతి ఉపట్ఠానే సక్కచ్చకారితాయ అగ్గభూతో ఉపట్ఠాకో. థేరో హి ఉపట్ఠాకట్ఠానం లద్ధకాలతో పట్ఠాయ భగవన్తం దువిధేన ఉదకేన, తివిధేన దన్తకట్ఠేన, పాదపరికమ్మేన, గన్ధకుటిపరివేణసమ్మజ్జనేనాతి ఏవమాదీహి కిచ్చేహి ఉపట్ఠహన్తో ‘‘ఇమాయ నామ వేలాయ సత్థు ఇదం నామ లద్ధుం వట్టతి, ఇదం నామ కాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా తం తం నిప్ఫాదేన్తో మహతిం దణ్డదీపికం గహేత్వా ఏకరత్తిం గన్ధకుటిపరివేణం నవ వారే అనుపరియాయతి. ఏవం హిస్స అహోసి ‘‘సచే మే థినమిద్ధం ఓక్కమేయ్య, భగవతి పక్కోసన్తే పటివచనం దాతుం నాహం సక్కుణేయ్య’’న్తి, తస్మా సబ్బరత్తిం దణ్డదీపికం హత్థేన న ముఞ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘అగ్గుపట్ఠాకో’’తి.
౧౨. పితుమాతుజాతనగరపరిచ్ఛేదో పితుముఖేన ఆగతత్తా ‘‘పితిపరిచ్ఛేదో’’తి వుత్తో.
విహారం పావిసీతి గన్ధకుటిం పావిసి. ఏత్తకం కథేత్వాతి కప్పపరిచ్ఛేదాదినవవారపటిమణ్డితం విపస్సీఆదీనం సత్తన్నం బుద్ధానం పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తం ఏత్తావతా దేసనం దేసేత్వా. కస్మా పనేత్థ భగవా విపస్సీఆదీనం సత్తన్నంయేవ బుద్ధానం పుబ్బేనివాసం కథేసి, న బుద్ధవంసదేసనాయం (బు. వం. ౬౪ గాథాదయో) వియ పఞ్చవీసతియా బుద్ధానం, తతో వా పన భియ్యోతి? అనధికారతో, పయోజనాభావతో చ. బుద్ధవంసదేసనాయఞ్హి (బు. వం. ౭౫) –
‘‘కీదిసో తే మహావీర, అభినీహారో నరుత్తమ;
కమ్హి కాలే తయా వీర, పత్థితా బోధిముత్తమా’’తి. ఆదినా –
పవత్తం తం పుచ్ఛం అధికారం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా యస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాదమూలే అత్తనా మహాభినీహారో కతో, తం దీపఙ్కరం భగవన్తం ఆదిం కత్వా యేసం చతువీసతియా బుద్ధానం సన్తికా బోధియా లద్ధబ్యాకరణో హుత్వా తత్థ తత్థ పారమియో పూరేసి, తేసం పటిపత్తిసఙ్ఖాతో పుబ్బేనివాసో, అత్తనో చ పటిపత్తి కథితా, ఇధ పన తాదిసో అధికారో నత్థి, యేన దీపఙ్కరతో పట్ఠాయ, తతో వా పన పురతో బుద్ధే ఆరబ్భ పుబ్బేనివాసం కథేయ్య. తస్మా న ఏత్థ బుద్ధవంసదేసనాయం వియ పుబ్బేనివాసో విత్థారితో. యస్మా చ బుద్ధానం దేసనా నామ దేసనాయ భాజనభూతానం పుగ్గలానం ఞాణబలానురూపా, న అత్తనో ఞాణబలానురూపా, తస్మా తత్థ అగ్గసావకానం, మహాసావకానం, (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౨౧ వఙ్గీసత్థేరగాథావణ్ణనా) తాదిసానఞ్చ దేవబ్రహ్మానం వసేన దేసనా విత్థారితా. ఇధ పన పకతిసావకానం, తాదిసానఞ్చ దేవతానం వసేన పుబ్బేనివాసం కథేన్తో సత్తన్నమేవ బుద్ధానం పుబ్బేనివాసం కథేసి. తథా హి నే భగవా పలోభనవసేన సముత్తేజేతుం సప్పపఞ్చతాయ కథాయ దేసనం మత్థకం అపాపేత్వావ గన్ధకుటిం పావిసి. తథా చ ఇమిస్సా ఏవ దేసనాయ అనుసారతో ఆటానాటియపరిత్త- (దీ. ని. ౩.౨౭౫) దేసనాదయో పవత్తా.
అపిచేత్థ భగవా అత్తనో సుద్ధావాసచారికావిభావినియా ఉపరిదేసనాయ సఙ్గహత్థం విపస్సీఆదీనం ఏవ సత్తన్నం సమ్మాసమ్బుద్ధానం పుబ్బేనివాసం కథేసి. తేసంయేవ హి సావకా తదా చేవ ఏతరహి చ సుద్ధావాసభూమియం ఠితా, న అఞ్ఞేసం పరినిబ్బుతత్తా. ‘‘సిద్ధత్థతిస్సఫుస్సానం కిర బుద్ధానం సావకా సుద్ధావాసేసు ఉపపన్నా ఉపపత్తిసమనన్తరమేవ ఇమస్మిం సాసనే ఉపకాదయో వియ అరహత్తం అధిగన్త్వా నచిరస్సేవ పరినిబ్బాయింసు, న తత్థ తత్థ యావతాయుకం అట్ఠంసూ’’తి వదన్తి. తథా యేసం సమ్మాసమ్బుద్ధానం పటివేధసాసనం ఏకంసతో నిచ్ఛయే న అజ్జాపి ధరతి, న అన్తరహితం, తే ఏవ కిత్తేన్తో విపస్సీఆదీనంయేవ భగవన్తానం పుబ్బేనివాసం ఇమస్మిం సుత్తే కథేసి వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన. అపుబ్బాచరిమనియమో పన అపరాపరం సంసరణకసత్తవాసవసేన ఏకిస్సా లోకధాతుయా ఇచ్ఛితోతి న తేనేతం విరుజ్ఝతీతి దట్ఠబ్బం. నిరన్తరం మత్థకం పాపేత్వాతి అభిజాతితో పట్ఠాయ యావ పాతిమోక్ఖుద్దేసో యావ తా బుద్ధకిచ్చసిద్ధి, తావ మత్థకం సిఖం పాపేత్వా. న తావ కథితోతి యోజనా.
తన్తిన్తి ధమ్మతన్తిం, పరియత్తిన్తి అత్థో. పుత్తపుత్తమాతుయానవిహారధనవిహారదాయకాదీనం సమ్బహులానం అత్థానం విభావనవసేన పవత్తవారో సమ్బహులవారో.
సమ్బహులవారవణ్ణనా
కామఞ్చాయం పాళియం అనాగతో, అట్ఠకథాసు ఆగతత్తా పన ఆనేత్వా దీపేతబ్బోతి తం దీపేన్తో ‘‘సబ్బబోధిసత్తానఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. కులవంసో కులానుక్కమో. పవేణీతి పరమ్పరా. ‘‘కస్మా’’తి పుత్తుప్పత్తియా కారణం పుచ్ఛిత్వా తం విస్సజ్జేన్తో ‘‘సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానఞ్హీ’’తిఆదిమాహ, తేన తేసం జాతనగరాది పఞ్ఞాయమానం ఏకంసతో మనుస్సభావసఞ్జాననత్థం ఇచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా యథాధిప్పేతబుద్ధకిచ్చసిద్ధి ఏవ న సియాతి దస్సేతి, యతో మహాసత్తానం చరిమభవే మనుస్సలోకే ఏవ పాతుభావో, న అఞ్ఞత్థ.
సమ్బహులపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
చన్దాదీనం సోభావిసేసం రహేతి చజాపేతీతి రాహు, రాహుగ్గహో, ఇధ పన రాహు వియాతి రాహు. బన్ధనన్తి చ అనత్థుప్పత్తిట్ఠానతం సన్ధాయ వుత్తం. తథా మహాసత్తేన వుత్తవచనమేవ గహేత్వా కుమారస్స ‘‘రాహులో’’తి నామం అకంసు. అథాతి నిపాతమత్తం. రోచినీతి రోచనసీలా, ఉజ్జలరూపాతి అత్థో. రుచగ్గతీతి రుచం పభాతం ఆగతిభూతా, గ-కారాగమం కత్వా వుత్తం. ఇత్థిరతనభావతో మనుస్సలోకే సబ్బాసం ఇత్థీనం బిమ్బపటిచ్ఛన్నభూతాతి బిమ్బా.
ఝానా వుట్ఠాయాతి పాదకజ్ఝానతో ఉట్ఠాయ.
అట్ఠఙ్గులుబ్బేధాతి అట్ఠఙ్గులప్పమాణబహలభావా. చూళంసేన ఛాదేత్వాతి తిరియభాగేన ఠపనవసేన సబ్బం విహారట్ఠానం ఛాదేత్వా. సువణ్ణయట్ఠిఫాలేహీతి ఫాలప్పమాణాహి సువణ్ణయట్ఠీహి. సువణ్ణహత్థిపాదానీతి పకతిహత్థిపాదపరిమాణాని సువణ్ణఖణ్డాని. వుత్తనయేనేవాతి చూళంసేనేవ. సువణ్ణకట్టీహీతి సువణ్ణఖణ్డేహి. సలక్ఖణానన్తి లక్ఖణసమ్పన్నానం సహస్సారానం.
బోధిపల్లఙ్కోతి అభిసమ్బుజ్ఝనకాలే నిసజ్జట్ఠానం. అవిజహితోతి బుద్ధానం తథానిసజ్జాయ అనఞ్ఞత్థభావీభావతో అపరిచ్చత్తో. తేనాహ ‘‘ఏకస్మింయేవ ఠానే హోతీ’’తి. పఠమపదగణ్ఠికాతి పచ్ఛిమే సోపానఫలకే ఠత్వా ఠపియమానస్స దక్ఖిణపాదస్స పతిట్ఠహనట్ఠానం. తం పన యస్మా దళ్హం థిరం కేనచి అభేజ్జం హోతి, తస్మా ‘‘పదగణ్ఠీ’’తి వుత్తం. యస్మిం భూమిభాగే ఇదాని జేతవనమహావిహారో, తత్థ యస్మిం ఠానే పురిమానం సబ్బబుద్ధానం మఞ్చా పఞ్ఞత్తా, తస్మింయేవ పదేసే అమ్హాకమ్పి భగవతో మఞ్చో పఞ్ఞత్తోతి కత్వా ‘‘చత్తారి మఞ్చపాదట్ఠానాని అవిజహితానేవ హోన్తీ’’తి వుత్తం. మఞ్చానం పన మహన్తఖుద్దకభావేన మఞ్చపఞ్ఞాపనపదేసస్స మహన్తామహన్తతా అప్పమాణం, బుద్ధానుభావేన పన సో పదేసో సబ్బదా ఏకప్పమాణోయేవ హోతీతి ‘‘చత్తారి మఞ్చపాదట్ఠానాని అవిజహితానేవ హోన్తీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. విహారోపి న విజహితో యేవాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పురిమం విహారట్ఠానం న పరిచ్చజతీతి హి అత్థో.
విసిట్ఠా మత్తా విమత్తా, విమత్తావ వేమత్తం, విసదిసతాతి అత్థో. పమాణం ఆరోహో. పధానం దుక్కరకిరియా. రస్మీతి సరీరప్పభా.
‘‘సత్తానం పాకతికహత్థేన ఛహత్థో మజ్ఝిమపురిసో, తతో తిగుణం భగవతో సరీరప్పమాణన్తి భగవా అట్ఠారసహత్థో’’తి వదన్తి. అపరే పన భణన్తి ‘‘మనుస్సానం పాకతికహత్థేన చతుహత్థో మజ్ఝిమపురిసో, తతో తిగుణం భగవతో సరీరప్పమాణన్తి భగవా ద్వాదసహత్థో ఉపాదిన్నకరూపధమ్మవసేన, సమన్తతో పన బ్యామమత్తం బ్యామప్పభా ఫరతీతి ఉపరి ఛహత్థం అబ్భుగ్గతో, బహలతరప్పభా రూపేన సద్ధిం అట్ఠారసహత్థో హోతీ’’తి.
అద్ధనియన్తి దీఘకాలం.
అజ్ఝాసయపటిబద్ధన్తి బోధిసమ్భారసమ్భరణకాలే తథాపవత్తజ్ఝాసయాధీనం, తథాపవత్తపత్థనానురూపం విపులం, విపులతరఞ్చ హోతీతి అత్థో. స్వాయమత్థో చరియాపిటకవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఏత్థ చ యస్మా సరీరప్పమాణం, పధానం, సరీరప్పభా చ బుద్ధానం విసదిసాతి ఇధ పాళియం అనాగతా, తస్మా తేహి సద్ధిం వేమత్తతాసామఞ్ఞేన ఆయుకులానిపి ఇధ ఆహరిత్వా దీపితాని. పటివిద్ధగుణేసూతి అధిగతసబ్బఞ్ఞుగుణేసు. నను చ బోధిసమ్భారేసు, వేనేయ్యపుగ్గలపరిమాణే చ వేమత్తం నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, తదుభయం పన బుద్ధగుణగ్గహణేన గహితమేవ హోతీతి న ఉద్ధటం. యదగ్గేన హి సబ్బబుద్ధానం బుద్ధగుణేసు వేమత్తం నత్థి, తదగ్గేన నేసం సమ్బోధిసమ్భారేసుపి వేమత్తం నత్థీతి. కస్మా? హేతుఅనురూపతాయ ఫలస్స, ఏకన్తేనేవ వేనేయ్యపుగ్గలపరిమాణే వేమత్తభావో విభావితో. మహాబోధిసత్తానఞ్హి హేతుఅవత్థాయం సమ్భతూపనిస్సయిన్ద్రియపరిపాకా వేనేయ్యపుగ్గలా చరిమభవే అరహత్తసమ్పత్తియా పరిపోసితాని కమలవనాని సూరియరస్మిసమ్ఫస్సేన వియ తథాగతగుణానుభావసమ్ఫస్సేన విబోధం ఉపగచ్ఛన్తీతి దీపేసుం అట్ఠకథాచరియా.
నిధికుమ్భోతి చత్తారో మహానిధయో సన్ధాయ వదతి. జాతో చాతి. చ-సద్దేన కతమహాభినీహారో చాతి అయమ్పి అత్థో సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. వుత్తం హేతం బుద్ధవంసే –
‘‘తారాగణా విరోచన్తి, నక్ఖత్తా గగనమణ్డలే;
విసాఖా చన్దిమాయుత్తా, ధువం బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి. (బు. వం. ౬౫);
‘‘ఏతేనేవ చ సబ్బబుద్ధానం విసాఖానక్ఖత్తేనేవ మహాభినీహారో హోతీ’’తి చ వదన్తి.
౧౩. అయం గతీతి అయం పవత్తి పవత్తనాకారో, అఞ్ఞే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తా ఇమినా ఆకారేన అనుస్సరన్తీతి అత్థో, యస్మా చుతితో పట్ఠాయ యావ పటిసన్ధి, తావ అనుస్సరణం ఆరోహనం అతీతఅతీతతరఅతీతతమాదిజాతిసఙ్ఖాతే పుబ్బేనివాసే ఞాణస్స అభిముఖభావేన పవత్తీతి కత్వా. తస్మా పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యావ చుతి, తావ అనుస్సరణం ఓరోహనం పుబ్బేనివాసే పటిముఖభావేన ఞాణస్స పవత్తీతి ఆహ ‘‘పచ్ఛాముఖం ఞాణం పేసేత్వా’’తి. చుతిగన్తబ్బన్తి యం పనిదం చుతియా ఞాణగతియా గన్తబ్బం, తం గమనం బుజ్ఝనన్తి అత్థో. గరుకన్తి భారియం దుక్కరం. తేనాహ ‘‘ఆకాసే పదం దస్సేన్తో వియా’’తి. అపరమ్పి కారణన్తి ఛిన్నవటుమానుస్సరణం పచ్ఛాముఖం ఞాణం పేసనతో అపరం అచ్ఛరియబ్భుతకారణం. యత్రాతి పచ్చత్తత్థే, నామాతి అచ్ఛరియత్థే నిపాతో, హి-సద్దో అనత్థకో. తేనాహ ‘‘యో నామ తథాగతో’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘యత్రా’’తి నిపాతవసేన విసుం యత్ర-సద్దగ్గహణం సమత్థితం హోతి. పపఞ్చేన్తి సత్తసన్తానం సంసారే విత్థారేన్తీతి పపఞ్చం. కమ్మవట్టం వుచ్చతీతి కిలేసవట్టస్స పపఞ్చగ్గహణేన, విపాకవట్టస్స దుక్ఖగ్గహణేన గహితత్తా. పరియాదిన్నవట్టేతి సబ్బసో ఖేపితవట్టే. ‘‘మగ్గసీలేన ఫలసీలేనా’’తి వత్వా తయిదం మగ్గఫలసీలం లోకియసీలపుబ్బకం, బుద్ధానఞ్చ లోకియసీలమ్పి లోకుత్తరసీలం వియ అనఞ్ఞసాధారణం ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘లోకియలోకుత్తరసీలేనా’’తి వుత్తం. సమాధిపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. సమాధిపక్ఖాతి సమాధి చ సమాధిపక్ఖా చ సమాధిపక్ఖా, ఏకదేససరూపేకసేసో దట్ఠబ్బో. తేనాహ ‘‘మగ్గసమాధినా’’తిఆది, ‘‘విహారో గహితో వా’’తి చ. సమాధిపక్ఖా నామ వీరియసతిఆదయో.
సయన్తి అత్తనా. నీవరణాదీహీతి నీవరణేహి చేవ తదేకట్ఠేహి చ పాపధమ్మేహి, వితక్కవిచారాదీహి చ. ‘‘విముత్తత్తా విముత్తీతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తీ’’తి ఇమినా విముత్తి-సద్దస్స కమ్మసాధనతం ఆహ అట్ఠసమాపత్తిఆదివిసయత్తా తస్స. విముత్తత్తాతి చ ‘‘విక్ఖమ్భనవసేన విముత్తత్తా’’తిఆదినా యోజేతబ్బం. తస్స తస్సాతి అనిచ్చానుపస్సనాదికస్స. పచ్చనీకఙ్గవసేనాతి పహాతబ్బపటిపక్ఖఅఙ్గవసేన. పటిప్పస్సద్ధన్తే ఉప్పన్నత్తాతి కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనం పటిప్పస్సద్ధం, సో ఏవ అన్తో పరియోసానభావతో, తస్మిం సాధేతబ్బే నిబ్బత్తత్తా, తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనవసేన పవత్తత్తాతి అత్థో. కిలేసేహి నిస్సటతా, అపగమో చ నిబ్బానస్స తేహి వివిత్తత్తా ఏవాతి ఆహ ‘‘దూరే ఠితత్తా’’తి.
౧౬. ధమ్మధాతూతి ధమ్మానం సభావో, అత్థతో చత్తారి అరియసచ్చాని. సుప్పటివిద్ధాతి సుట్ఠు పటివిద్ధా సవాసనానం సబ్బేసం కిలేసానం పజహనతో. ఏవఞ్హి సబ్బఞ్ఞుతా, దసబలఞాణాదయో చాతి సబ్బే బుద్ధగుణా భగవతా అధిగతా అహేసుం. అరహత్తం ధమ్మధాతూతి కేచి. సబ్బఞ్ఞుతఞాణన్తి అపరే. ద్వీహి పదేహీతి ద్వీహి వాక్యేహి. ఆబద్ధన్తి పటిబద్ధం తంమూలకత్తా ఉపరిదేసనాయ. దేవచారికకోలాహలన్తి అత్తనో దేవలోకే చారికాయం సుద్ధావాసదేవానం కుతూహలప్పవత్తిం దస్సేన్తో సుత్తన్తపరియోసానే (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౧) విచారేస్సతి, అత్థతో విభావేస్సతీతి యోజనా. అయం దేసనాతి ‘‘ఇతో సో భిక్ఖవే’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౪) విత్థారతో పవత్తితదేసనమాహ. నిదానకణ్డేతిఆదితో దేసితం ఉద్దేసదేసనమాహ. సా హి ఇమిస్సా దేసనాయ నిదానట్ఠానియత్తా తథా వుత్తా.
బోధిసత్తధమ్మతావణ్ణనా
౧౭. ‘‘విపస్సీతి తస్స నామ’’న్తి వత్వా తస్స అన్వత్థతం దస్సేతుం ‘‘తఞ్చ ఖో’’తిఆది వుత్తం. వివిధే అత్థేతి తిరోహితవిదూరదేసగతాదికే నీలాదివసేన నానావిధే, తదఞ్ఞే చ ఇన్ద్రియగోచరభూతే తే చ యథూపగతే, వోహారవినిచ్ఛయే చాతి నానావిధే అత్థే. పస్సనకుసలతాయాతి దస్సనే నిపుణభావేన. యాథావతో ఞేయ్యం బుజ్ఝతీతి బోధి, సో ఏవ సత్తయోగతో బోధిసత్తోతి ఆహ ‘‘పణ్డితసత్తో బుజ్ఝనకసత్తో’’తి. సుచిన్తితచిన్తితాదినా పన పణ్డితభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. యదా చ పనానేన మహాభినీహారో కతో, తతో పట్ఠాయ మహాబోధియం ఏకన్తనిన్నత్తా బోధిమ్హి సత్తో బోధిసత్తోతి ఆహ ‘‘బోధిసఙ్ఖాతేసూ’’తిఆది. మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్హి సబ్బఞ్ఞుతఞాణం, సబ్బఞ్ఞుతఞాణపదట్ఠానఞ్చ మగ్గఞాణం ‘‘బోధీ’’తి వుచ్చతి. ‘‘సతో సమ్పజానో’’తి ఇమినా చతుత్థాయ గబ్భావక్కన్తియా ఓక్కమీతి దస్సేతి. చతస్సో హి గబ్భావక్కన్తియో ఇధేకచ్చో గబ్భో మాతుకుచ్ఛియం ఓక్కమనే, ఠానే, నిక్ఖమనేతి తీసు ఠానేసు అసమ్పజానో హోతి, ఏకచ్చో పఠమే ఠానే సమ్పజానో, న ఇతరేసు, ఏకచ్చో పఠమే, దుతియే చ ఠానే సమ్పజానో, న తతియే, ఏకచ్చో తీసుపి ఠానేసు సమ్పజానో హోతి. తత్థ పఠమా గబ్భావక్కన్తి లోకియమహాజనస్స వసేన వుత్తా, దుతియా అసీతిమహాసావకానం (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౨౧ వఙ్గీసత్థేరగాథావణ్ణనాయ విత్థారో) వసేన, తతియా ద్విన్నం అగ్గసావకానం, పచ్చేకబుద్ధానఞ్చ వసేన. తే కిర కమ్మజవాతేహి ఉద్ధంపాదా అధోసిరా అనేకసతపోరిసే పపాతే వియ యోనిముఖే ఖిత్తా తాళచ్ఛిగ్గళేన హత్థీ వియ సమ్బాధేన యోనిముఖేన నిక్ఖమన్తా మహన్తం దుక్ఖం పాపుణన్తి, తేన నేసం ‘‘మయం నిక్ఖమామా’’తి సమ్పజఞ్ఞం న హోతి. చతుత్థా సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం వసేన. తే హి మాతుకుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హన్తాపి పజానన్తి, తత్థ వసన్తాపి పజానన్తి, నిక్ఖమనకాలేపి పజానన్తి. న హి తే కమ్మజవాతా ఉద్ధంపాదే అధోసిరే కత్వా ఖిపితుం సక్కోన్తి, ద్వే హత్థే పసారిత్వా అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఠితకావ నిక్ఖమన్తీతి. ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి పుబ్బభాగే పఞ్చమహావిలోకనఞాణేహి చేవ ‘‘ఇదాని చవామీ’’తి చుతిపరిచ్ఛిన్దనఞాణేన చ అపరభాగే ‘‘ఇధ మయా పటిసన్ధి గహితా’’తి పటిసన్ధిపరిచ్ఛిన్దనఞాణేన చ పరిచ్ఛిజ్జ జానిత్వా.
పఞ్చన్నం మహాపరిచ్చాగానం, ఞాతత్థచరియాదీనఞ్చ సతిపి పారమియా పరియాపన్నభావే సమ్భారవిసేసభావదస్సనత్థం విసుం గహణం. తత్థ అఙ్గపరిచ్చాగో, నయనపరిచ్చాగో, అత్తపరిచ్చాగో, రజ్జపరిచ్చాగో, పుత్తదారపరిచ్చాగోతి ఇమే పఞ్చ మహాపరిచ్చాగా. తత్థాపి కామం అఙ్గపరిచ్చాగాదయోపి దానపారమీయేవ, తథాపి పరిచ్చాగవిసేసభావదస్సనత్థఞ్చేవ సుదుక్కరభావదస్సనత్థఞ్చ మహాపరిచ్చాగానం విసుం గహణం. తతో ఏవ చ అఙ్గపరిచ్చాగతోపి విసుం నయనపరిచ్చాగగ్గహణం, పరిచ్చాగభావసామఞ్ఞేపి రజ్జపరిచ్చాగపుత్తదారపరిచ్చాగగ్గహణఞ్చ కతం. ఞాతీనం అత్థచరియా ఞాతత్థచరియా, సా చ ఖో కరుణాయనవసేన. తథా సత్తలోకస్స దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థానం వసేన హితచరియా లోకత్థచరియా. కమ్మస్సకతాఞాణవసేన, అనవజ్జకమ్మాయతనసిప్పాయతనవిజ్జాఠానవసేన, ఖన్ధాయతనాదివసేన, లక్ఖణత్తయాదితీరణవసేన చ అత్తనో, పరేసఞ్చ తత్థ సతిపట్ఠానేన ఞాణచారో బుద్ధచరియా, సా పనత్థతో పఞ్ఞాపారమీయేవ, ఞాణసమ్భారవిసేసతాదస్సనత్థం పన విసుం గహణం. బుద్ధచరియానన్తి బహువచననిద్దేసేన పుబ్బయోగపుబ్బచరియాధమ్మక్ఖానాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తత్థ గతపచ్చాగతవత్తసఙ్ఖాతాయ పుబ్బభాగపటిపదాయ సద్ధిం అభిఞ్ఞాసమాపత్తినిప్ఫాదనం పుబ్బయోగో. దానాదీసుయేవ సాతిసయపటిపత్తి పుబ్బచరియా. ‘‘యావ చరియాపిటకే సఙ్గహితా అభినీహారో పుబ్బయోగో, కాయాదివివేకవసేన ఏకచరియా పుబ్బచరియా’’తి కేచి. దానాదీనఞ్చేవ అప్పిచ్ఛతాదీనఞ్చ సంసారనిబ్బానేసు ఆదీనవానిసంసానఞ్చ విభావనవసేన, సత్తానం బోధిత్తయే పతిట్ఠాపనపరిపాచనవసేన చ పవత్తకథా ధమ్మక్ఖానం. కోటిం పత్వాతి పరం పరియన్తం పరముక్కంసం పాపుణిత్వా. సత్తమహాదానానీతి అట్ఠవస్సికకాలే ‘‘హదయమంసాదీనిపి యాచకానం దదేయ్య’’న్తి అజ్ఝాసయం ఉప్పాదేత్వా దిన్నదానం, మఙ్గలహత్థిదానం, గమనకాలే దిన్నం సత్తసత్తకమహాదానం, మగ్గం గచ్ఛన్తేన దిన్నం అస్సదానం, రథదానం, పుత్తదానం, భరియాదానన్తి ఇమాని సత్త మహాదానాని (చరియా. ౭౯) దత్వా.
‘‘ఇదానేవ మే మరణం హోతూ’’తి అధిముచ్చిత్వా కాలకరణం అధిముత్తికాలకిరియా, తం బోధిసత్తానంయేవ, న అఞ్ఞేసం. బోధిసత్తా కిర దీఘాయుకదేవలోకే ఠితా ‘‘ఇధ ఠితస్స మే బోధిసమ్భారసమ్భరణం న సమ్భవతీ’’తి కత్వా తత్థ వాసతో నిబ్బిన్దమానసా హోన్తి, తదా విమానం పవిసిత్వా అక్ఖీని నిమీలేత్వా ‘‘ఇతో ఉద్ధం మే జీవితం నప్పవత్తతూ’’తి చిత్తం అధిట్ఠాయ నిసీదన్తి, చిత్తాధిట్ఠానసమనన్తరమేవ మరణం హోతి. పారమీధమ్మానఞ్హి ఉక్కంసప్పవత్తియా తస్మిం తస్మిం అత్తభావే అభిఞ్ఞాసమాపత్తీహి సన్తానస్స విసేసితత్తా అత్తసినేహస్స తనుభావేన, సత్తేసు చ మహాకరుణాయ ఉళారభావేన అధిట్ఠానస్స తిక్ఖవిసదభావాపత్తియా బోధిసత్తానం అధిప్పాయా సమిజ్ఝన్తి. చిత్తే, వియ కమ్మేసు చ నేసం వసీభావో, తస్మా యత్థ ఉపపన్నానం పారమియో సమ్మదేవ పరిబ్రూహన్తి. వుత్తనయేన కాలం కత్వా తత్థ ఉపపజ్జన్తి. తథా హి అమ్హాకం మహాసత్తో ఇమస్మింయేవ కప్పే నానాజాతీసు అపరిహీనజ్ఝానో కాలం కత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో, అప్పకమేవ కాలం తత్థ ఠత్వా తతో చవిత్వా మనుస్సలోకే నిబ్బత్తో, పారమీసమ్భరణపసుతో అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘బోధిసత్తానంయేవ, న అఞ్ఞేస’’న్తి. ‘‘ఏకేనఅత్తభావేన అన్తరేన పారమీనం సబ్బసో పూరితత్తా’’తి ఇమినా పయోజనాభావతో తత్థ ఠత్వా అధిముత్తికాలకిరియా నామ నాహోసీతి దస్సేతి. అపి చ తత్థ యావతాయుకట్ఠానం చరిమభవే అనేకమహానిధిసముట్ఠానపుబ్బికాయ దిబ్బసమ్పత్తిసదిసాయ మహాసమ్పత్తియా నిబ్బత్తి వియ, బుద్ధభూతస్స అసదిసదానాదివసేన అనఞ్ఞసాధారణలాభుప్పత్తి వియ చ ‘‘ఇతో పరం మహాపురిసస్స దిబ్బసమ్పత్తిఅనుభవనం నామ నత్థీ’’తి ఉస్సాహజాతస్స పుఞ్ఞసమ్భారస్స వసేనాతి దట్ఠబ్బం. అయఞ్హేత్థ ధమ్మతా.
మనుస్సగణనావసేన, న దేవగణనావసేన. పుబ్బనిమిత్తానీతి చుతియా పుబ్బనిమిత్తాని. అమిలాయిత్వాతి ఏత్థ అమిలాతగ్గహణేనేవ తాసం మాలానం వణ్ణసమ్పదాయపి గన్ధసమ్పదాయపి సోభాసమ్పదాయపి అవినాసో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం. బాహిరబ్భన్తరానం రజోజల్లానం లేపస్సపి అభావతో దేవానం సరీరగతాని వత్థాని సబ్బకాలం పరిసుద్ధప్పభస్సరానేవ హుత్వా తిట్ఠన్తీతి ఆహ ‘‘వత్థేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. నేవ సీతం న ఉణ్హన్తి యస్స సీతస్స పటికారవసేన అధికం సేవియమానం ఉణ్హం, సయమేవ వా ఖరతరం హుత్వా అభిభవన్తం సరీరే సేదం ఉప్పాదేయ్య, తాదిసం నేవ సీతం, న ఉణ్హం హోతి. తస్మిం కాలేతి యథావుత్తమరణాసన్నకాలే. బిన్దుబిన్దువసేనాతి ఛిన్నసుత్తాయ ఆముత్తముత్తావలియా నిపతన్తా ముత్తగుళికా వియ బిన్దు బిన్దు హుత్వా. సేదాతి సేదధారా ముచ్చన్తి. దన్తానం ఖణ్డితభావో ఖణ్డిచ్చం. కేసానం పలితభావో పాలిచ్చం.ఆది-సద్దేన వలిత్తచతం సఙ్గణ్హాతి. కిలన్తరూపో అత్తభావో హోతి, న పన ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదీతి అధిప్పాయో. ఉక్కణ్ఠితాతి అనభిరతి. సా నత్థి ఉపరూపరి ఉళారఉళారానమేవ భోగానం విసేసతో దువిజాననానం ఉపతిట్ఠహనతో. నిస్ససన్తీతి ఉణ్హం నిస్ససన్తి. విజమ్భన్తీతి అనభిరతివసేన విజమ్భనం కరోన్తి.
పణ్డితా ఏవాతి బుద్ధిసమ్పన్నా ఏవ దేవతా. యథా దేవతా సమ్పతిజాతా ‘‘కీదిసేన పుఞ్ఞకమ్మేన ఇధ నిబ్బత్తా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘ఇమినా నామ పుఞ్ఞకమ్మేన ఇధ నిబ్బత్తా’’తి జానన్తి, ఏవం అతీతభవే అత్తనా కతం, అఞ్ఞదాపి వా ఏకచ్చం పుఞ్ఞకమ్మం జానన్తియేవ మహాపుఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘యే మహాపుఞ్ఞా’’తిఆది.
న పఞ్ఞాయన్తి చిరతరకాలత్తా పరమాయునో. అనియ్యానికన్తి న నియ్యానావహం సత్తానం అభాజనభావతో. సత్తా న పరమాయునో హోన్తి నామ పాపుస్సన్నతాయాతి ఆహ ‘‘తదా హి సత్తా ఉస్సన్నకిలేసా హోన్తీ’’తి. ఏత్థాహ – కస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధా మనుస్సలోకే ఏవ ఉప్పజ్జన్తి, న దేవబ్రహ్మలోకేసూతి? దేవలోకే తావ నుప్పజ్జన్తి బ్రహ్మచరియవాసస్స అనోకాసభావతో, తథా అనచ్ఛరియభావతో. అచ్ఛరియధమ్మా హి బుద్ధా భగవన్తో, తేసం సా అచ్ఛరియధమ్మతా దేవత్తభావే ఠితానం న పాకటా హోతి యథా మనుస్సభూతానం, దేవభూతే హి సమ్మాసమ్బుద్ధే దిస్సమానం బుద్ధానుభావం దేవానుభావతో లోకో దహతి, న బుద్ధానుభావతో, తథా సతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి, ఇస్సరగుత్తగ్గాహం న విస్సజ్జేతి, దేవత్తభావస్స చ చిరకాలాధిట్ఠానతో ఏకచ్చసస్సతవాదతో న పరిముచ్చతి. బ్రహ్మలోకే నుప్పజ్జన్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సత్తానం తాదిసగ్గాహవినిమోచనత్థఞ్హి బుద్ధా భగవన్తో మనుస్ససుగతియంయేవ ఉప్పజ్జన్తి, న దేవసుగతియం. మనుస్ససుగతియం ఉప్పజ్జన్తాపి ఓపపాతికా న హోన్తి, సతి చ ఓపపాతికూపపత్తియం వుత్తదోసానతివత్తనతో, ధమ్మవేనేయ్యానం ధమ్మతన్తియా ఠపనస్స వియ ధాతువేనేయ్యానం ధాతూనం ఠపనస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా చ. న హి ఓపపాతికానం పరినిబ్బానతో ఉద్ధం సరీరధాతుయో తిట్ఠన్తి. మనుస్సలోకే ఉప్పజ్జన్తాపి మహాబోధిసత్తా చరిమభవే మనుస్సభావస్స పాకటభావకరణాయ పన దారపరిగ్గహమ్పి కరోన్తా యావ పుత్తముఖదస్సనా అగారమజ్ఝే తిట్ఠన్తి, పరిపాకగతసీలనేక్ఖమ్మపఞ్ఞాదిపారమికాపి న అభినిక్ఖమన్తీతి. కిం వా ఏతాయ కారణచిన్తాయ ‘‘సబ్బబుద్ధేహి ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణా, యదిదం మనుస్సభూతానంయేవ అభిసమ్బుజ్ఝనా, న దేవభూతాన’’న్తి. అయమేత్థ ధమ్మతా. తథా హి తదత్థో మహాభినీహారోపి మనుస్సభూతానంయేవ ఇజ్ఝతి, న దేవభూతానం.
కస్మా పన సమ్మాసమ్బుద్ధా జమ్బుదీపే ఏవ ఉప్పజ్జన్తి, న సేసదీపేసు? కేచి తావ ఆహు ‘‘యస్మా పథవియా నాభిభూతా, బుద్ధానుభావసహితా అచలట్ఠానభూతా బోధిమణ్డభూమి జమ్బుదీపే ఏవ, తస్మా జమ్బుదీపే ఏవ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి, తథా ‘‘ఇతరేసమ్పి అవిజహితట్ఠానానం తత్థేవ లబ్భనతో’’తి. అయం పనేత్థ అమ్హాకం ఖన్తి – యస్మా పురిమబుద్ధానం, మహాబోధిసత్తానం, పచ్చేకబుద్ధానఞ్చ నిబ్బత్తియా సావకబోధిసత్తానం సావకబోధియా అభినీహారో, సావకపారమియా సమ్భరణం, పరిపాచనఞ్చ బుద్ధఖేత్తభూతే ఇమస్మిం చక్కవాళే జమ్బుదీపే ఏవ ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞత్థ. వేనేయ్యానం వినయనత్థో చ బుద్ధుప్పాదోతి అగ్గసావకమహాసావకాది వేనేయ్యవిసేసాపేక్ఖాయ ఏతస్మిం జమ్బుదీపే ఏవ బుద్ధా నిబ్బత్తన్తి, న సేసదీపేసు. అయఞ్చ నయో సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణోతి. తేసం ఉత్తమపురిసానం తత్థేవ ఉప్పత్తి సమ్పత్తిచక్కానం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞూపనిస్సయతో అపరాపరం వత్తతీతి దట్ఠబ్బం, ఏతేనేవ ఇమం చక్కవాళం మజ్ఝే కత్వా ఇమినా సద్ధిం చక్కవాళానం దససహస్సస్సేవ ఖేత్తభావో దీపితో ఇతో అఞ్ఞస్స బుద్ధానం ఉప్పత్తిట్ఠానస్స తేపిటకే బుద్ధవచనే అనుపలబ్భనతో. తేనాహ ‘‘తీసు దీపేసు బుద్ధా న నిబ్బత్తన్తి, జమ్బుదీపేయేవ నిబ్బత్తన్తీతి దీపం పస్సీ’’తి. ఇమినా నయేన దేసనియామేపి కారణం నీహరిత్వా వత్తబ్బం.
ఇదాని చ ఖత్తియకులం లోకసమ్మతం బ్రాహ్మణానమ్పి పూజనీయభావతో. ‘‘రాజా పితా భవిస్సతీ’’తి కులం పస్సి పితువసేన కులస్స నిద్దిసితబ్బతో.
‘‘దసన్నం మాసానం ఉపరి సత్త దివసానీ’’తి పస్సి, తేన అత్తనో అన్తరాయాభావం అఞ్ఞాసి, తస్సా చ తుసితభవే దిబ్బసమ్పత్తిపచ్చనుభవనం.
తా దేవతాతి దససహస్సిచక్కవాళదేవతా. కథం పన తా దేవతా తదా బోధిసత్తస్స పూరితపారమిభావం, కథం చస్స బుద్ధభావం జానన్తీతి? మహేసక్ఖానం దేవతానం వసేన, యేభుయ్యేన చ తా దేవతా అభిసమయభాగినో. తథా హి భగవతో ధమ్మదానసంవిభాగే అనేకవారం దససహస్సచక్కవాళదేవతాసన్నిపాతో అహోసి.
‘‘చవామీ’’తి జానాతి చుతిఆసన్నజవనేహి ఞాణసహితేహి చుతియా ఉపట్ఠితభావస్స పటిసంవిదితత్తా. చుతిచిత్తం న జానాతి చుతిచిత్తక్ఖణస్స ఇత్తరభావతో. తథా హి తం చుతూపపాతఞాణస్సపి అవిసయోవ. పటిసన్ధిచిత్తేపి ఏసేవ నయో. ఆవజ్జనపరియాయోతి ఆవజ్జనక్కమో. యస్మా ఏకవారం ఆవజ్జితమత్తేన ఆరమ్మణం నిచ్ఛినితుం న సక్కా, తస్మా తం ఏవారమ్మణం దుతియం, తతియఞ్చ ఆవజ్జిత్వా నిచ్ఛయతి. ఆవజ్జనసీసేన చేత్థ జవనవారో గహితో. తేనాహ ‘‘దుతియతతియచిత్తవారే ఏవ జానిస్సతీ’’తి. చుతియా పురేతరం కతిపయచిత్తవారతో పట్ఠాయ ‘‘మరణం మే ఆసన్న’’న్తి జాననతో ‘‘చుతిక్ఖణేపి చవామీతి జానాతీ’’తి వుత్తం. పటిసన్ధియా పన అపుబ్బభావతో పటిసన్ధిచిత్తం న జానాతి. నికన్తియా ఉప్పత్తితో పరతో ‘‘అసుకస్మిం మే ఠానే పటిసన్ధి గహితా’’తి జానాతి. తస్మిం కాలేతి పటిసన్ధిగ్గహణకాలే. దససహస్సిలోకధాతు కమ్పతీతి ఏత్థ కమ్పనకారణం హేట్ఠా బ్రహ్మజాలవణ్ణనాయం (దీ. ని. టీ. ౧.౧౪౯) వుత్తమేవ. అత్థతో పనేత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో మహాపరినిబ్బానవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౭౧) ఆగమిస్సతి. మహాకారుణికా బుద్ధా భగవన్తో సత్తానం హితసుఖవిధానతప్పరతాయ బహులం సోమనస్సికావ హోన్తీతి తేసం పఠమమహావిపాకచిత్తేన పటిసన్ధిగ్గహణం అట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౭; ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮; మ. ని. అట్ఠ. ౪.౨౦౦) వుత్తం. మహాసివత్థేరోపన యదిపి మహాకారుణికా బుద్ధా భగవన్తో సత్తానం హితసుఖవిధానతప్పరావ, వివేకజ్ఝాసయా పన విసఙ్ఖారనిన్నా సబ్బసఙ్ఖారేసు అజ్ఝుపేక్ఖనబహులాతి పఞ్చమమహావిపాకచిత్తేన పటిసన్ధిగ్గహణమాహ.
పురే పుణ్ణమాయ సత్తమదివసతో పట్ఠాయాతి పుణ్ణమాయ పురే సత్తమదివసతో పట్ఠాయ, సుక్కపక్ఖే నవమితో పట్ఠాయాతి అత్థో. సత్తమే దివసేతి నవమితో సత్తమే దివసే ఆసళ్హిపుణ్ణమాయం. ఇదం సుపినన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారం. మజ్ఝిమట్ఠకథాయం పన ‘‘అనోతత్తదహం నేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. అథ నేసం దేవియో ఆగన్త్వా మనుస్సమలహరణత్థం న్హాపేత్వా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౪.౨౦౦) వుత్తం. తత్థ నేసం దేవియోతి మహారాజూనం దేవియో. చరిత్వాతి గోచరం చరిత్వా.
హరితూపలిత్తాయాతి హరితేన గోమయేన కతపరిభణ్డాయ. ‘‘సో చ ఖో పురిసగబ్భో, న ఇత్థిగబ్భో, పుత్తో తే భవిస్సతీ’’తి ఏత్తకమేవ తే బ్రాహ్మణా అత్తనో సుపినసత్థనయేన కథేసుం. ‘‘సచే అగారం అజ్ఝావసిస్సతీ’’తిఆది పన దేవతావిగ్గహేన తమత్థం యాథావతో పవేదేసుం.
ధమ్మతాతి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దో ‘‘జాతిధమ్మానం భిక్ఖవే సత్తాన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౩౧; ౩.౩౭౩; పటి. మ. ౧.౩౩) వియ పకతిపరియాయో, ధమ్మో ఏవ ధమ్మతా యథా దేవో ఏవ దేవతాతి ఆహ ‘‘అయం సభావో’’తి, అయం పకతీతి అత్థో. స్వాయం సభావో అత్థతో తథా నియతభావోతి ఆహ ‘‘అయం నియామోతి వుత్తం హోతీ’’తి. నియామో పన బహువిధోతి తే సబ్బే అత్థుద్ధారనయేన ఉద్ధరిత్వా ఇధాధిప్పేతనియామమేవ దస్సేతుం ‘‘నియామో చ నామా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కమ్మానం నియామో కమ్మనియామో. ఏస నయో ఉతునియామాదీసు తీసు. ఇతరో పన ధమ్మో ఏవ నియామో ధమ్మనియామో, ధమ్మతా.
కుసలస్స కమ్మస్స. నిసేన్తో తిఖిణం కరోన్తో.
అరూపాదిభూమిభాగవిసేసవసేన ఉతువిసేసదస్సనతో ఉతువిసేసేన సిజ్ఝమానానం రుక్ఖాదీనం పుప్ఫఫలాదిగ్గహణం ‘‘తేసు తేసు జనపదేసూ’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. తస్మిం తస్మిం కాలేతి తస్మిం తస్మిం వసన్తాదికాలే.
మధురతో బీజతో తిత్తతో బీజతోతి యోజనా.
౧౮. వత్తమానసమీపే వత్తమానే వియ వోహరితబ్బన్తి ‘‘ఓక్కమతీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఓక్కన్తో హోతీతి అయమేవత్థో’’తి. ఏవం హోతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేనస్స సమ్పజాననా హోతి. న ఓక్కమమానే పటిసన్ధిక్ఖణస్స దువిఞ్ఞేయ్యతాయ. యథా చ వుత్తం ‘‘పటిసన్ధిచిత్తం న జానాతీ’’తి. దససహస్సచక్కవాళపత్థరణేన వా అప్పమాణో. అతివియ సముజ్జలనభావేన ఉళారో. దేవానుభావన్తి దేవానం పభానుభావం. దేవానఞ్హి పభం సో ఓభాసో అభిభవతి, న తేసం ఆధిపచ్చం. తేనాహ ‘‘నివత్థవత్థస్సా’’తిఆది.
లోకానం లోకధాతూనం అన్తరో వివరో లోకన్తరో, సో ఏవ ఇత్థిలిఙ్గవసేన ‘‘లోకన్తరికా’’తి వుత్తో. రుక్ఖగచ్ఛాదినా కేనచి న హఞ్ఞన్తీతి అఘా, అసమ్బాధా. తేనాహ ‘‘నిచ్చవివటా’’తి. అసంవుతాతి హేట్ఠా, ఉపరి చ కేనచి న పిహితా. తేన వుత్తం ‘‘హేట్ఠాపి అప్పతిట్ఠా’’తి. తత్థ పి-సద్దేన యథా హేట్ఠా ఉదకస్స పిధాయికా పథవీ నత్థీతి అసంవుతా లోకన్తరికా, ఏవం ఉపరిపి చక్కవాళేసు వియ దేవవిమానానం అభావతో అసంవుతా అప్పతిట్ఠాతి దస్సేతి. అన్ధకారో ఏత్థ అత్థీతి అన్ధకారా. చక్ఖువిఞ్ఞాణం న జాయతి ఆలోకస్స అభావతో, న చక్ఖునో. తథా హి ‘‘తేన ఓభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తీ’’తి వుత్తం. జమ్బుదీపే ఠితమజ్ఝన్హికవేలాయం పుబ్బవిదేహవాసీనం అత్థఙ్గమనవసేన ఉపడ్ఢం సూరియమణ్డలం పఞ్ఞాయతి, అపరగోయానవాసీనం ఉగ్గమనవసేన, ఏవం సేసదీపేసు పీతి ఆహ ‘‘ఏకప్పహారేనేవ తీసు దీపేసు పఞ్ఞాయన్తీ’’తి. ఇతో అఞ్ఞథా పన ద్వీసు ఏవ దీపేసు ఏకప్పహారేన పఞ్ఞాయన్తీతి. ఏకేకాయ దిసాయ నవ నవ యోజనసతసహస్సాని అన్ధకారవిధమనమ్పి ఇమినావ నయేన దట్ఠబ్బం. పభాయ నప్పహోన్తీతి అత్తనో పభాయ ఓభాసితుం అనభిసమ్భునన్తి. యుగన్ధరపబ్బతప్పమాణే ఆకాసే విచరణతో ‘‘చక్కవాళపబ్బతస్స వేమజ్ఝేన విచరన్తీ’’తి వుత్తం.
వావటాతి ఖాదనత్థం గణ్హితుం ఉపక్కమన్తా. విపరివత్తిత్వాతి వివత్తిత్వా. ఛిజ్జిత్వాతి ముచ్ఛాపత్తియా ఠితట్ఠానతో ముచ్చిత్వా, అఙ్గపచ్చఙ్గఛేదనేన వా ఛిజ్జిత్వా. అచ్చన్తఖారేతి ఆతపసన్తాపాభావేన అతిసీతభావమేవ సన్ధాయ అచ్చన్తఖారతా వుత్తా సియా. న హి తం కప్పసణ్ఠహనఉదకం సమ్పత్తికరమహామేఘవుట్ఠం పథవిసన్ధారకం కప్పవినాసకం ఉదకం వియ ఖారం భవితుం అరహతి. తథా హి సతి పథవీపి విలీయేయ్య, తేసం వా పాపకమ్మబలేన పేతానం ఉదకస్స పుబ్బఖేళభావాపత్తి వియ తస్స ఉదకస్స తదా ఖారభావాపత్తి హోతీతి వుత్తం ‘‘అచ్చన్తఖారే ఉదకే’’తి.
ఏకయాగుపానమత్తమ్పీతి పత్తాదిభాజనగతం యాగుం గళోచిఆదిఉద్ధరణియా గహేత్వా పివనమత్తమ్పి కాలం. సమన్తతోతి సబ్బభాగతో ఛప్పకారమ్పి.
౧౯. చతున్నం మహారాజానం వసేనాతి వేస్సవణాదిచతుమహారాజభావసామఞ్ఞేన.
యథావిహారన్తి యథాసకం విహారం.
౨౦. పకతియాతి అత్తనో పకతియా ఏవ. తేనాహ ‘‘సభావేనేవా’’తి. పరస్స సన్తికే గహణేన వినా అత్తనో సభావేనేవ సయమేవ అధిట్ఠహిత్వా సీలసమ్పన్నా. బోధిసత్తమాతాపీతి అమ్హాకం బోధిసత్తమాతాపి. కాలదేవిలస్సాతి యథా కాలదేవిలస్స సన్తికే అఞ్ఞదా గణ్హాతి, బోధిసత్తే పన…పే… సయమేవ సీలం అగ్గహేసి, తథా విపస్సీబోధిసత్తమాతాపీతి అధిప్పాయో.
౨౧. ‘‘మనుస్సేసూ’’తి ఇదం పకతిచారిత్తవసేన వుత్తం, ‘‘మనుస్సిత్థియా నామ మనుస్సపురిసేసు పురిసాధిప్పాయచిత్తం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి. బోధిసత్తస్స మాతుయా పన దేవేసుపి తాదిసం చిత్తం నుప్పజ్జతేవ. యథా బోధిసత్తస్స ఆనుభావేన బోధిసత్తమాతు పురిసాధిప్పాయచిత్తం నుప్పజ్జతి, ఏవం తస్స ఆనుభావేనేవ సా కేనచి పురిసేన అనభిభవనీయాతి ఆహ ‘‘పాదా న వహన్తి దిబ్బసఙ్ఖలికా వియ బజ్ఝన్తీ’’తి.
౨౨. పుబ్బే ‘‘కామగుణూపసంహితం చిత్తం నుప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం, పున ‘‘పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేతీ’’తి చ వుత్తం. కథమిదం అఞ్ఞమఞ్ఞం న విరుజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘పుబ్బే’’తిఆది. వత్థుపటిక్ఖేపోతి అబ్రహ్మచరియవత్థుపటిసేధో. తేనాహ ‘‘పురిసాధిప్పాయవసేనా’’తి. ఆరమ్మణపటిలాభోతి రూపాదిపఞ్చకామగుణారమ్మణస్సేవ పటిలాభో.
౨౩. కిలమథోతి ఖేదో, కాయస్స గరుభావకథినభావాదయోపి తస్సా తదా న హోన్తి ఏవ. ‘‘తిరోకుచ్ఛిగతం పస్సతీ’’తి వుత్తం. కదా పట్ఠాయ పస్సతీతి ఆహ ‘‘కలలాదికాలం అతిక్కమిత్వా’’తిఆది. దస్సనే పయోజనం సయమేవ వదతి. తస్స అభావతో కలలాదికాలే న పస్సతి. పుత్తేన దహరేన మన్దేన ఉత్తానసేయ్యకేన సద్ధిం. ‘‘యం తం మాతూ’’తిఆది పకతిచారిత్తవసేన వుత్తం. చక్కవత్తిగబ్భతోపి హి సవిసేసం బోధిసత్తగబ్భో పరిహారం లభతి పుఞ్ఞసమ్భారస్స సాతిసయత్తా, తస్మా బోధిసత్తమాతా అతివియ సప్పాయాహారాచారా చ హుత్వా సక్కచ్చం పరిహరతి. సుఖవాసత్థన్తి బోధిసత్తస్స సుఖవాసత్థం. పురత్థాభిముఖోతి మాతు పురిమభాగాభిముఖో. ఇదాని తిరోకుచ్ఛిగతస్స దిస్సమానతాయ అబ్భన్తరం, బాహిరఞ్చ కారణం దస్సేతుం ‘‘పుబ్బే కతకమ్మ’’న్తిఆది వుత్తం. అస్సాతి దేవియా. వత్థున్తి కుచ్ఛిం. ఫలికఅబ్భపటలాదినో వియ బోధిసత్తమాతుకుచ్ఛితచస్స పతనుభావేన ఆలోకస్స విబన్ధాభావతో యథా బోధిసత్తమాతా కుచ్ఛిగతం బోధిసత్తం పస్సతి, కిం ఏవం బోధిసత్తోపి మాతరం, అఞ్ఞఞ్చ పురతో ఠితం రూపగతం పస్సతి, నోతి ఆహ ‘‘బోధిసత్తో పనా’’తిఆది. కస్మా పన సతి చక్ఖుమ్హి, ఆలోకే చ న పస్సతీతి ఆహ ‘‘న హి అన్తోకుచ్ఛియం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతీ’’తి. అస్సాసపస్సాసా వియ హి తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణమ్పి న ఉప్పజ్జతి తజ్జస్స సమన్నాహారస్స అభావతో.
౨౪. యథా అఞ్ఞా ఇత్థియో విజాతప్పచ్చయా తాదిసేన రోగేన అభిభూతాపి హుత్వా మరన్తి, బోధిసత్తమాతు పన బోధిసత్తే కుచ్ఛిగతే తస్స విజాయననిమిత్తం, న కోచి రోగో ఉప్పజ్జతి, కేవలం ఆయుపరిక్ఖయేనేవ కాలం కరోతి, స్వాయమత్థో హేట్ఠా వుత్తో ఏవ. ‘‘బోధిసత్తేన వసితట్ఠానఞ్హీ’’తిఆది తస్స కారణవచనం. అఞ్ఞేసం అపరిభోగన్తి అఞ్ఞేహి న పరిభుఞ్జితబ్బం, న పరిభోగయోగ్యన్తి అత్థో. తథా సతి బోధిసత్తపితు అఞ్ఞాయ అగ్గమహేసియా భవితబ్బం, తథాపి బోధిసత్తమాతరి ధరన్తియా అయుజ్జమానకన్తి ఆహ ‘‘న చ సక్కా’’తిఆది. అపనేత్వాతి అగ్గమహేసిఠానతో నీహరిత్వా. అత్తని ఛన్దరాగవసేనేవ బహిద్ధా ఆరమ్మణపరియేసనాతి విసయినిసారాగో సత్తానం విసయేసు సారాగస్స బలవకారణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సత్తానం అత్తభావే ఛన్దరాగో బలవా హోతీ’’తి. అనురక్ఖితుం న సక్కోతీతి సమ్మా గబ్భపరిహారం నానుయుఞ్జతి. తేన గబ్భో బహ్వాబాధో హోతి. వత్థు విసదం హోతీతి గబ్భాసయో విసుద్ధో హోతి. మాతు మజ్ఝిమవయస్స తతియకోట్ఠాసే బోధిసత్తగబ్భోక్కమనమ్పి తస్సా ఆయుపరిమాణవిలోకనేనేవ సఙ్గహితం వయోవసేన ఉప్పజ్జనకవికారస్స పరివజ్జనతో. ఇత్థిసభావేన ఉప్పజ్జనకవికారో పన బోధిసత్తస్స ఆనుభావేనేవ వూపసమతి.
౨౫. సత్తమాసజాతోతి పటిసన్ధిగ్గహణతో సత్తమే మాసే జాతో. సో సీతుణ్హక్ఖమో న హోతి అతివియ సుఖుమాలతాయ. అట్ఠమాసజాతో కామం సత్తమాసజాతతో బుద్ధివయవా, ఏకచ్చే పన చమ్మపదేసా వుద్ధిం పాపుణన్తా ఘట్టనం న సహన్తి, తేన సో న జీవతి. ‘‘సత్తమాసజాతస్స పన న తావ తే జాతా’’తి వదన్తి.
౨౭. దేవా పఠమం పటిగ్గణ్హన్తీతి ‘‘లోకనాథం మహాపురిసం సయమేవ పఠమం పటిగ్గణ్హామా’’తి సఞ్జాతగారవబహుమానా అత్తనో పీతిం పవేదేన్తా ఖీణాసవా సుద్ధావాసబ్రహ్మానో ఆదితో పటిగ్గణ్హన్తి. సూతివేసన్తి సూతిజగ్గనధాతివేసం. ఏకేతి అభయగిరివాసినో. మచ్ఛక్ఖిసదిసం ఛవివసేన. అట్ఠాసి న నిసీది, న నిపజ్జి వా. తేన వుత్తం ‘‘ఠితావ బోధిసత్తం బోధిసత్తమాతా విజాయతీ’’తి. నిద్దుక్ఖతాయ ఠితా ఏవ హుత్వా విజాయతి. దుక్ఖస్స హి బలవభావతో తం దుక్ఖం అసహమానా అఞ్ఞా ఇత్థియో నిసిన్నా వా నిపన్నా వా విజాయన్తి.
౨౮. అజినప్పవేణియాతి అజినచమ్మేహి సిబ్బిత్వా కతపవేణియా. మహాతేజోతి మహానుభావో. మహాయసోతి మహాపరివారో, విపులకిత్తిఘోసో చ.
౨౯. భగ్గవిభగ్గాతి సమ్బాధట్ఠానతో నిక్ఖమనేన విభావితత్తా భగ్గా, విభగ్గా వియ చ హుత్వా, తేన నేసం అవిసదభావమేవ దస్సేతి. అలగ్గో హుత్వాతి గబ్భాసయే, యోనిపదేసే చ కత్థచి అలగ్గో అసత్తో హుత్వా, యతో ‘‘ధమకరణతో ఉదకనిక్ఖమనసదిస’’న్తి వుత్తం. ఉదకేనాతి గబ్భాసయగతేన ఉదకేన. అమక్ఖితోవ నిక్ఖమతి సమ్మక్ఖితస్స తాదిసస్స ఉదకసేమ్హాదికస్సేవ తత్థ అభావతో. బోధిసత్తస్స హి పుఞ్ఞానుభావతో పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ తం ఠానం పుబ్బేపి విసుద్ధం విసేసతో పరమసుగన్ధగన్ధకుటి వియ చన్దనగన్ధం వాయన్తం తిట్ఠతి.
ఉదకవట్టియోతి ఉదకక్ఖన్ధా.
౩౧. ముహుత్తజాతోతి ముహుత్తేన జాతో హుత్వా ముహుత్తమత్తోవ. అనుధారియమానేతి అనుకూలవసేన నీయమానే. ఆగతానేవాతి తం ఠానం ఉపగతాని ఏవ. అనేకసాఖన్తి రతనమయానేకసతపతిట్ఠానహీరకం. సహస్సమణ్డలన్తి తేసం ఉపరిట్ఠితం అనేకసహస్సమణ్డలహీరకం. మరూతి దేవా. న ఖో పనఏవం దట్ఠబ్బం పదవీతిహారతో పగేవ దిసావిలోకనస్స కతత్తా. తేనాహ ‘‘మహాసత్తో హీ’’తిఆది. ఏకఙ్గణానీతి వివటభావేన విహారఙ్గణపరివేణఙ్గణాని వియ ఏకఙ్గణసదిసాని అహేసుం. సదిసోపి నత్థీతి తుమ్హాకం ఇదం విలోకనం విసిట్ఠే పస్సితుం ‘‘ఇధ తుమ్హేహి సదిసోపి నత్థి, కుతో ఉత్తరితరో’’తి ఆహంసు. అగ్గోతి పధానో, కేన పనస్స పధానతాతి ఆహ ‘‘గుణేహీ’’తి. పఠమ-సద్దో చేత్థ పధానపరియాయో. బోధిసత్తస్స పన పధానతా అనఞ్ఞసాధారణాతి ఆహ ‘‘సబ్బపఠమో’’తి, సబ్బపధానోతి అత్థో. ఏతస్సేవాతి అగ్గసద్దస్సేవ. ఏత్థ చ మహేసక్ఖా తావ దేవా తథా చ వదన్తి, ఇతరే పన కథన్తి? మహాసత్తస్స ఆనుభావదస్సనాదినా. మహేసక్ఖానఞ్హి దేవానం మహాసత్తస్స ఆనుభావో వియ తేన సదిసానమ్పి ఆనుభావో పచ్చక్ఖో అహోసీతి, ఇతరే పన తేసం వచనం సుత్వా సద్దహన్తా అనుమినన్తా తథా ఆహంసు. పరిపాకగతపుబ్బహేతుసంసిద్ధాయ ధమ్మతాయ చోదియమానో ఇమస్మిం…పే… బ్యాకాసి.
జాతమత్తస్సేవ బోధిసత్తస్స ఠానాదీని యేసం విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభూతానీతి తే నిద్ధారేత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పతిట్ఠానం చతురిద్ధిపాదపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం ఇద్ధిపాదవసేన లోకుత్తరధమ్మేసు సుప్పతిట్ఠితభావసమిజ్ఝనతో. ఉత్తరాభిముఖభావో లోకస్స ఉత్తరణవసేన గమనస్స పుబ్బనిమిత్తం. తేన హి భగవా సదేవకస్స లోకస్స అభిభూతో, కేనచి అనభిభూతో అహోసి. తేనాహ ‘‘మహాజనం అజ్ఝోత్థరిత్వా అభిభవిత్వా గమనస్స పుబ్బనిమిత్త’’న్తి. తథా సత్తపదగమనం సత్తపదబోజ్ఝఙ్గసమ్పన్నఅరియమగ్గగమనస్స. సువిసుద్ధసేతచ్ఛత్తధారణం సువిసుద్ధవిముత్తిఛత్తధారణస్స. పఞ్చరాజకకుధభణ్డసమాయోగో పఞ్చవిధవిముత్తిగుణసమాయోగస్స. అనావటదిసానువిలోకనం అనావటఞాణతాయ. ‘‘అగ్గోహమస్మీ’’తిఆదినా అఛమ్భితవాచాభాసనం కేనచి అవిబన్ధనీయతాయ అప్పవత్తియస్స సద్ధమ్మచక్కప్పవత్తనస్స. ‘‘అయమన్తిమా జాతీ’’తి ఆయతిం జాతియా అభావకిత్తనా అనుపాది…పే… పుబ్బనిమిత్తన్తి వేదితబ్బం తస్స తస్స అనాగతే లద్ధబ్బవిసేసస్స తం తం నిమిత్తం అబ్యభిచారీతి కత్వా. న ఆగతోతి ఇమస్మిం సుత్తే, అఞ్ఞత్థ చ వక్ఖమానాయ అనుపుబ్బియా న ఆగతో. ఆహరిత్వాతి తస్మిం తస్మిం సుత్తే, అట్ఠకథాసు చ ఆగతనయేన ఆహరిత్వా దీపేతబ్బో.
‘‘దససహస్సిలోకధాతు కమ్పీ’’తి ఇదం సతిపి ఇధ పాళియం ఆగతత్తే వక్ఖమానానం అచ్ఛరియానం మూలభూతం దస్సేతుం వుత్తం, ఏవం అఞ్ఞమ్పి ఏవరూపం దట్ఠబ్బం. తన్తిబద్ధా వీణా చమ్మబద్ధా భేరియోతి పఞ్చఙ్గికతూరియస్స నిదస్సనమత్తం, చ-సద్దేన వా ఇతరేసమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘అన్దుబన్ధనాదీని తఙ్ఖణే ఏవ ఛజ్జిత్వా పున పాకతికానేవ హోన్తి, తథా జచ్చన్ధాదీనం చక్ఖుసోతాదీని తథారూపకమ్మపచ్చయా తస్మింయేవ ఖణే ఉప్పజ్జిత్వా తావదేవ విగచ్ఛన్తీ’’తి వదన్తి. ఛిజ్జింసూతి చ పాదేసు బన్ధట్ఠానేసు ఛిజ్జింసు. విగచ్ఛింసూతి వూపసమింసు. ఆకాసట్ఠకరతనాని నామ తంతంవిమానగతమణిరతనాదీని. సకతేజోభాసితానీతి అతివియ సముజ్జలాయ అత్తనో పభాయ ఓభాసితాని అహేసుం. నప్పవత్తీతి న సన్నిపాతో. న వాయీతి ఖరో వాతో న వాయి. ముదుసుఖో పన సత్తానం సుఖావహో వాయి. పథవిగతా అహేసుం ఉచ్చట్ఠానే ఠాతుం అవిసహన్తా. ఉతుసమ్పన్నోతి అనుణ్హాసీతతాసఙ్ఖాతేన ఉతునా సమ్పన్నో. అప్ఫోటనం వుచ్చతి భుజహత్థసఙ్ఘట్టనసద్దో, అత్థతో పన వామహత్థం ఉరే ఠపేత్వా దక్ఖిణేన పుథుపాణినా హత్థతాళనేన సద్దకరణం. ముఖేన ఉస్సేళనం సద్దస్స ముఞ్చనం సేళనం. ఏకద్ధజమాలా అహోసి నిరన్తరం ధజమాలాసమోధానగతాయ. న కేవలఞ్చ ఏతాని ఏవ, అథ ఖో అఞ్ఞానిపి ‘‘విచిత్తపుప్ఫసుగన్ధపుప్ఫవస్సదేవోపవస్సి సూరియే దిస్సమానే ఏవ తారకా ఓభాసింసు, అచ్ఛం విప్పసన్నం ఉదకం పథవితో ఉబ్భిజ్జి, బిలాసయా చ తిరచ్ఛానా ఆసయతో నిక్ఖమింసు, రాగదోసమోహాపి తను భవింసు, పథవియం రజో వూపసమి, అనిట్ఠగన్ధో విగచ్ఛి, దిబ్బగన్ధో వాయి, రూపినో దేవా సరూపేనేవ మనుస్సానం ఆపాథం అగమంసు, సత్తానం చుతూపపాతా నాహేసు’’న్తి ఏవమాదీని యాని మహాభినీహారసమయే ఉప్పన్నాని ద్వత్తింసపుబ్బనిమిత్తాని, తాని అనవసేసతో తదా అహేసున్తి.
తత్రాపీతి తేసుపి పథవికమ్పాదీసు ఏవం పుబ్బనిమిత్తభావో వేదితబ్బో. న కేవలం సమ్పతిజాతస్స ఠానాదీసు ఏవాతి అధిప్పాయో. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం సబ్బస్స ఞేయ్యస్స, తిత్థకరమతస్స చ చాలనతో. కేనచి అనుస్సాహితానంయేవ ఇమస్మింయేవ ఏకచక్కవాళే సన్నిపాతో కేనచి అనుస్సాహితానంయేవ ఏకప్పహారేనేవ సన్నిపతిత్వా ధమ్మపటిగ్గణ్హనస్స పుబ్బనిమిత్తం. పఠమం దేవతానం పటిగ్గహణం దిబ్బవిహారపటిలాభస్స, పచ్ఛా మనుస్సానం పటిగ్గహణం తత్థేవ ఠానస్స నిచ్చలసభావతో ఆనేఞ్జవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. వీణానం సయం వజ్జనం పరూపదేసేన వినా సయమేవ అనుపుబ్బవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. భేరీనం వజ్జనం చక్కవాళపరియన్తాయ పరిసాయ పవేదనసమత్థస్స ధమ్మభేరియా అనుసావనస్స అమతదున్దుభిఘోసనస్స పుబ్బనిమిత్తం. అన్దుబన్ధనాదీనం ఛేదో మానవినిబన్ధభేదనస్స పుబ్బనిమిత్తం. మహాజనస్స రోగవిగమో తస్సేవ సకలవట్టదుక్ఖరోగవిగమభూతస్స సచ్చపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. ‘‘మహాజనస్సా’’తి పదం ‘‘మహాజనస్స దిబ్బచక్ఖుపటిలాభస్స, మహాజనస్స దిబ్బసోతధాతుపటిలాభస్సా’’తిఆదినా తత్థ తత్థ ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఇద్ధిపాదభావనావసేన సాతిసయఞాణజవసమ్పత్తిసిద్ధీతి ఆహ ‘‘పీఠసప్పీనం జవసమ్పదా చతురిద్ధిపాదపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్త’’న్తి. సుపట్టనసమ్పాపుణనం చతుపటిసమ్భిదాధిగమస్స పుబ్బనిమిత్తం. అత్థాదిఅనురూపం అత్థాదీసు సమ్పటిపత్తిభావతో. రతనానం సకతేజోభాసితత్తం యం లోకస్స ధమ్మోభాసం దస్సేస్సతి, తేన తస్స సకతేజోభాసితత్తస్స పుబ్బనిమిత్తం.
చతుబ్రహ్మవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం తస్స సబ్బసో వేరవూపసమనతో. ఏకాదసఅగ్గినిబ్బాపనస్స పుబ్బనిమిత్తం దున్నిబ్బాపననిబ్బానభావతో. ఞాణాలోకాదస్సనస్స పుబ్బనిమిత్తం అనాలోకే ఆలోకదస్సనభావతో. నిబ్బానరసేనాతి కిలేసానం నిబ్బాయనరసేన. ఏకరసభావస్సాతి సాసనస్స సబ్బత్థ ఏకరసభావస్స, తఞ్చ ఖో అమధురస్స లోకస్స సబ్బసో మధురభావాపాదనేన. ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతభిన్దనస్స పుబ్బనిమిత్తం సబ్బసో దిట్ఠిగతవాతాపనయనవసేన. ఆకాసాదిఅప్పతిట్ఠవిసమచఞ్చలట్ఠానం పహాయ సకుణానం పథవిగమనం తాదిసం మిచ్ఛాగాహం పహాయ సత్తానం పాణేహి రతనత్తయసరణగమనస్స పుబ్బనిత్తం. బహుజనకన్తతాయాతి చన్దస్స వియ బహుజనస్స కన్తతాయ. సూరియస్స ఉణ్హసీతవివజ్జితఉతుసుఖతా పరిళాహవివజ్జితకాయికచేతసికసుఖప్పత్తియా పుబ్బనిమిత్తం.దేవతానం అప్ఫోటనాదీహి కీళనం పమోదుప్పత్తి భవన్తగమనేన, ధమ్మసభావబోధనేన చ ఉదానవసేన పమోదవిభావనస్స పుబ్బనిమిత్తం. ధమ్మవేగవస్సనస్సాతి దేసనాఞాణవేగేన ధమ్మామతస్స వస్సనస్స పుబ్బనిమిత్తం. కాయగతాసతివసేన లద్ధం ఝానం పాదకం కత్వా ఉప్పాదితమగ్గఫలసుఖానుభవో కాయగతాసతిఅమతపటిలాభో, తస్స పన కాయస్సాపి అతప్పకసుఖావహత్తా ఖుదాపిపాసాపీళనాభావో పుబ్బనిమిత్తం వుత్తో. అట్ఠకథాయంపన ఖుదం, పిపాసఞ్చ భిన్దిత్వా వుత్తం. తత్థ పుబ్బనిమిత్తానం భేదో విసేససామఞ్ఞవిభాగేన, గోబలీబద్దఞాయేన చ గహేతబ్బో. ‘‘సయమేవా’’తి పదం ‘‘అట్ఠఙ్గికమగ్గద్వారవివరణస్సా’’తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. భరితభావస్సాతి పరిపుణ్ణభావస్స. ‘‘అరియద్ధజమాలామాలితాయాతి కాసాయద్ధజమాలావన్తతాయా’’తి కేచి, సదేవకస్స లోకస్స పన అరియమగ్గబోజ్ఝఙ్గద్ధజమాలాహి మాలిభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం పనేత్థ అనుద్ధటం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఏత్థాతి ‘‘సమ్పతిజాతో’’తిఆదినా ఆగతే ఇమస్మిం వారే. విస్సజ్జితోవ, తస్మా అమ్హేహి ఇధ అపుబ్బం వత్తబ్బం నత్థీతి అధిప్పాయో. తదా పథవియం గచ్ఛన్తోపి మహాసత్తో ఆకాసేన గచ్ఛన్తో వియ మహాజనస్స తథా ఉపట్ఠాసీతి అయమేత్థ నియతి ధమ్మనియామో బోధిసత్తానం ధమ్మతా తి ఇదం నియతివాదవసేన కథనం. పుబ్బే పురిమజాతీసు తాదిసస్స పుఞ్ఞసమ్భారకమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా మహాజనస్స తథా ఉపట్ఠాసీతి ఇదం పుబ్బేకతకమ్మవాదవసేన కథనం. ఇమేసం సత్తానం ఉపరి ఈసనసీలతాయ యథాసకం కమ్మమేవ ఇస్సరో నామ, తస్స నిమ్మానం అత్తనో ఫలస్స నిబ్బత్తనం మహాపురిసోపి సదేవకం లోకం అభిభవితుం సమత్థేన ఉళారేన పుఞ్ఞకమ్మేన నిబ్బత్తితో, తేన ఇస్సరేన నిమ్మితో నామ, తస్స చాయం నిమ్మానవిసేసో, యదిదం మహానుభావతా, యాయ మహాజనస్స తథా ఉపట్ఠాసీతి ఇదం ఇస్సరనిమ్మానవసేన కథనం. ఏవం తం తం బహులం వత్వా కిం ఇమాయ పరియాయకథాయాతి అవసానే ఉజుకమేవ బ్యాకరి. సమ్పతిజాతో పథవియం కథం పదసా గచ్ఛతి, ఏవం మహానుభావో ఆకాసేన మఞ్ఞే గచ్ఛతీతి పరికప్పనవసేన ఆకాసేన గచ్ఛన్తో వియ అహోసి. సీఘతరం పన సత్తపదవీతిహారేన గతత్తా దిస్సమానరూపోపి మహాజనస్స అదిస్సమానో వియ అహోసి. అచేలకభావో, ఖుద్దకసరీరతా చ తాదిసస్స ఇరియాపథస్స న అనుచ్ఛవికాతి కమ్మానుభావసఞ్జనితపాటిహారియవసేన అలఙ్కతపటియత్తో వియ, సోళసవస్సుద్దేసికో వియ చ మహాజనస్స ఉపట్ఠాసీతి వేదితబ్బం. మహాసత్తస్స పుఞ్ఞానుభావేన తదా తథా ఉపట్ఠానమత్తమేవేతన్తి. పచ్ఛా బాలదారకోవ అహోసి, న తాదిసోతి. బుద్ధభావానుచ్ఛవికస్స బోధిసత్తానుభావస్స యాథావతో పవేదితత్తా పరిసా చస్స బ్యాకరణేన బుద్ధేన వియ…పే… అత్తమనా అహోసి.
సబ్బధమ్మతాతి సబ్బా సోళసవిధాపి యథావుత్తా ధమ్మతా సబ్బబోధిసత్తానం హోన్తీతి వేదితబ్బా పుఞ్ఞఞాణసమ్భారదస్సనేన నేసం ఏకసదిసత్తా.
ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవణ్ణనా
౩౩. దుకూలచుమ్బటకేతి దహరస్స నిపజ్జనయోగ్యతావసేన పటిసంహటదుకూలసుఖుమే. ‘‘ఖత్తియో బ్రాహ్మణో’’తి ఏవమాది జాతి. ‘‘కోణ్డఞ్ఞో గోతమో’’తి ఏవమాది గోత్తం. ‘‘పోణికా చిక్ఖల్లికా సాకియా కోళియా’’తి ఏవమాది కులపదేసో. ఆది-సద్దేన రూపిస్సరియపరివారాదిసబ్బసమ్పత్తియో సఙ్గణ్హాతి. మహన్తస్సాతి విపులస్స, ఉళారస్సాతి అత్థో. నిప్ఫత్తియోతి సిద్ధియో. గన్తబ్బగతియాతి గతి-సద్దస్స కమ్మసాధనతమాహ. ఉపపజ్జనవసేన హి సుచరితదుచ్చరితేహి గన్తబ్బాతి గతియో, ఉపపత్తిభవవిసేసో. గచ్ఛతి యథారుచి పవత్తతీతి గతి, అజ్ఝాసయో. పటిసరణేతి పరాయణే అవస్సయే. సబ్బసఙ్ఖతవిసంయుత్తస్స హి అరహతో నిబ్బానమేవ తంపటిసరణం. త్యాహన్తి తే అహం.
దసవిధే కుసలధమ్మే, అగరహితే చ రాజధమ్మే (జా. ౨ మహామంసజాతకే విత్థారో) నియుత్తోతి ధమ్మికో. తేన చ ధమ్మేన సకలం లోకం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. యస్మా చక్కవత్తీ ధమ్మేన ఞాయేన రజ్జం అధిగచ్ఛతి, న అధమ్మేన, తస్మా వుత్తం ‘‘ధమ్మేన లద్ధరజ్జత్తా ధమ్మరాజా’’తి. చతూసు దిసాసు సముద్దపరియోసానతాయ చతురన్తా నామ తత్థ తత్థ దీపే మహాపథవీతి ఆహ ‘‘పురత్థిమ…పే… ఇస్సరో’’తి. విజితావీతి విజేతబ్బస్స విజితవా, కామకోధాదికస్స అబ్భన్తరస్స, పటిరాజభూతస్స బాహిరస్స చ అరిగణస్స విజయి, విజేత్వా ఠితోతి అత్థో. కామం చక్కవత్తినో కేనచి యుద్ధం నామ నత్థి, యుద్ధేన పన సాధేతబ్బస్స విజయస్స సిద్ధియా ‘‘విజితసఙ్గామో’’తి వుత్తం. జనపదోవ చతుబ్బిధఅచ్ఛరియధమ్మాదిసమన్నాగతే అస్మిం రాజిని థావరియం కేనచి అసంహారియం దళ్హం భత్తభావం పత్తో, జనపదే వా అత్తనో ధమ్మికాయ పటిపత్తియా థావరియం థిరభావం పత్తోతి జనపదత్థావరియప్పత్తో. మనుస్సానం ఉరే సత్థం ఠపేత్వా ఇచ్ఛితధనహరణాదినా పరసాహసకారితాయ సాహసికా.
రతిజననట్ఠేనాతి అతప్పకపీతిసోమనస్సుప్పాదనేన. సద్దత్థతో పన రమేతీతి రతనం. ‘‘అహో మనోహర’’న్తి చిత్తే కత్తబ్బతాయ చిత్తీకతం. ‘‘స్వాయం చిత్తీకారో తస్స పూజనీయతాయా’’తి చిత్తీకతన్తి పూజనీయన్తి అత్థం వదన్తి. మహన్తం విపులం అపరిమితం మూలం అగ్ఘతీతి మహగ్ఘం. నత్థి ఏతస్స తులా ఉపమాతి అతులం, అసదిసం. కదాచి ఏవ ఉప్పజ్జనతో దుక్ఖేన లద్ధబ్బత్తా దుల్లభదస్సనం. అనోమేహి ఉళారగుణేహేవ సత్తేహి పరిభుఞ్జితబ్బతో అనోమసత్తపరిభోగం. ఇదాని నేసం చిత్తీకతాదిఅత్థానం సవిసేసం చక్కరతనే లబ్భమానతం దస్సేత్వా ఇతరేసుపి తే అతిదిసితుం ‘‘చక్కరతనస్స చా’’తిఆది ఆరద్ధం. అఞ్ఞం దేవట్ఠానం నామ న హోతి రఞ్ఞో అనఞ్ఞసాధారణిస్సరియాదిసమ్పత్తిపటిలాభహేతుతో, సత్తానఞ్చ యథిచ్ఛితత్థపటిలాభహేతుతో. అగ్ఘో నత్థి అతివియ ఉళారసముజ్జలసత్తరతనమయత్తా, అచ్ఛరియబ్భుతమహానుభావతాయ చ. యదగ్గేన మహగ్ఘం, తదగ్గేన అతులం. సత్తానం పాపజిగుచ్ఛనేన విగతకాళకో పుఞ్ఞపసుతతాయ మణ్డభూతో యాదిసో కాలో బుద్ధుప్పాదారహో, తాదిసే ఏవ చక్కవత్తీనమ్పి సమ్భవోతి ఆహ ‘‘యస్మా చ పనా’’తిఆది. ఉపమావసేన చేతం వుత్తం, ఉపమోపమేయ్యానఞ్చ న అచ్చన్తమేవ సదిసతా. తస్మా యథా బుద్ధా కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి, న తథా చక్కవత్తినో, ఏవం సన్తేపి చక్కవత్తివత్తపరిపూరణస్సాపి దుక్కరభావతోపి దుల్లభుప్పాదాయేవాతి, ఇమినా దుల్లభుప్పాదతాసామఞ్ఞేన తేసం దుల్లభదస్సనతా వుత్తాతి వేదితబ్బం. కామం చక్కరతనానుభావేన సిజ్ఝమానో గుణో చక్కవత్తిపరివారసాధారణో, తథాపి ‘‘చక్కవత్తీ ఏవ నం సామిభావేన విసవితాయ పరిభుఞ్జతీ’’తి వత్తబ్బతం అరహతి తదత్థం ఉప్పజ్జనతోతి దస్సేన్తో ‘‘తదేత’’న్తిఆదిమాహ. యథావుత్తానం పఞ్చన్నం, ఛన్నమ్పి వా అత్థానం ఇతరరతనేసుపి లబ్భనతో ‘‘ఏవం సేసానిపీ’’తి వుత్తం. హత్థిఅస్స-పరిణాయకరతనేహి అజితవిజయతో, చక్కరతనేన చ పరివారభావేన, సేసేహి పరిభోగూపకరణభావేన సమన్నాగతో. హత్థిఅస్సమణిఇత్థిరతనేహి పరిభోగూపకరణభావేన సేసేహి పరివారభావేనాతి యోజనా.
చతున్నం మహాదీపానం సిరివిభవన్తి తత్థ లద్ధం సిరిసమ్పత్తిఞ్చేవ భోగసమ్పత్తిఞ్చ. తాదిసమేవాతి ‘‘పురేభత్తమేవా’’తిఆదినా వుత్తానుభావమేవ. యోజనప్పమాణం పదేసం బ్యాపనేన యోజనప్పమాణం అన్ధకారం. అతిదీఘతాదిఛబ్బిధదోసపరివజ్జితం.
సూరాతి సత్తివన్తో, నిబ్భయాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘అభీరుకా’’తి. అఙ్గన్తి కారణం. యేన కారణేన ‘‘వీరా’’తి వుచ్చేయ్యుం, తం వీరఙ్గం. తేనాహ ‘‘వీరియస్సేతం నామ’’న్తి. యావ చక్కవాళపబ్బతా చక్కస్స వత్తనతో ‘‘చక్కవాళపబ్బతం సీమం కత్వా ఠితసముద్దపరియన్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘అదణ్డేనా’’తి ఇమినావ ధనదణ్డస్స, సరీరదణ్డస్స చ అకరణం వుత్తం. ‘‘అసత్థేనా’’తి ఇమినా పన సేనాయ యుజ్ఝనస్సాతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘యే కతాపరాధే’’తిఆది వుత్తం. వుత్తప్పకారన్తి సాగరపరియన్తం.
‘‘రఞ్జనట్ఠేన రాగో, తణ్హాయనట్ఠేన తణ్హా’’తి పవత్తిఆకారభేదేన లోభో ఏవ ద్విధా వుత్తో. తథా హిస్స ద్విధాపి ఛదనట్ఠో ఏకన్తికో. యథాహ ‘‘అన్ధతమం తదా హోతి, యం రాగో సహతే నర’’న్తి, (నేత్తి. ౧౧, ౨౭) ‘‘తణ్హాఛదనఛాదితా’’తి (ఉదా. ౬౪) చ. ఇమినా నయేన దోసాదీనమ్పి ఛదనట్ఠో వత్తబ్బో. కిలేసగ్గహణేన విచికిచ్ఛాదయో సేసకిలేసా వుత్తా. యస్మా తే సబ్బే పాపధమ్మా ఉప్పజ్జమానా సత్తసన్తానం ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠన్తి కుసలప్పవత్తిం నివారేన్తి, తస్మా తే ‘‘ఛదనా, ఛదా’’తి చ వుత్తా. వివట్టచ్ఛదాతి చ ఓ-కారస్స ఆ-కారం కత్వా నిద్దేసో.
౩౫. తాసన్తి ద్విన్నమ్పి నిప్ఫత్తీనం. నిమిత్తభూతానీతి ఞాపకకారణభూతాని. తథా హి లక్ఖీయతి మహాపురిసభావో ఏతేహీతి లక్ఖణాని. ఠానగమనాదీసు భూమియం సుట్ఠు సమం పతిట్ఠితా పాదా ఏతస్సాతి సుప్పతిట్ఠితపాదో. తం పనస్స సుప్పతిట్ఠితపాదతం బ్యతిరేకముఖేన విభావేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అగ్గతలన్తి అగ్గపాదతలం. పణ్హీతి పణ్హితలం. పస్సన్తి పాదతలస్స ద్వీసు పస్సేసు ఏకేకం, ఉభయమేవ వా పరియన్తం పస్సం. ‘‘అస్స పనా’’తిఆది అన్వయతో అత్థవిభావనం. సువణ్ణపాదుకతలమివ ఉజుకం నిక్ఖిపియమానం. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకక్ఖణేయేవ. సకలం పాదతలం భూమిం ఫుసతి నిక్ఖిపనే. ఏకప్పహారేనేవ సకలం పాదతలం భూమితో ఉట్ఠహతీతి యోజనా. తస్మా అయం సుప్పతిట్ఠితపాదోతి నిగమనం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం అనుపుబ్బనిన్నాదిఅచ్ఛరియబ్భుతం నిస్సన్దఫలం, తం పరతో లక్ఖణసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౦౧) ఆవిభవిస్సతీతి.
నాభి దిస్సతీతి లక్ఖణచక్కస్స నాభి పరిమణ్డలసణ్ఠానా సుపరిబ్యత్తా హుత్వా దిస్సతి, లబ్భతీతి అధిప్పాయో. నాభిపరిచ్ఛిన్నాతి తస్సం నాభియం పరిచ్ఛిన్నా పరిచ్ఛేదవసేన ఠితా. నాభిముఖపరిక్ఖేపపట్టోతి పకతిచక్కస్స అక్ఖబ్భాహతపరిహరణత్థం నాభిముఖే ఠపేతబ్బం పరిక్ఖేపపట్టో, తప్పటిచ్ఛన్నో ఇధ అధిప్పేతో. నేమిమణికాతి నేమియం ఆవలిభావేన ఠితమణికాలేఖా. సమ్బహులవారోతి బహువిధలేఖఙ్గవిభావనవారో. సత్తీతి ఆవుధసత్తి. సిరివచ్ఛోతి సిరిఅఙ్గా. నన్దీతి దక్ఖిణావత్తం. సోవత్తికోతి సోవత్తిఅఙ్గో. వటంసకోతి ఆవేళం. వడ్ఢమానకన్తి పురిమహాదీసు దీపఙ్కం. మోరహత్థకోతి మోరపిఞ్ఛకలాపో, మోరపిఞ్ఛపటిసిబ్బితో వా బీజనీవిసేసో. వాళబీజనీతి చామరివాలం. సిద్ధత్థాది పుణ్ణఘటపుణ్ణపాతియో. ‘‘చక్కవాళో’’తి వత్వా తస్స పధానావయవే దస్సేతుం ‘‘హిమవా సినేరు…పే… సహస్సానీ’’తి వుత్తం. ‘‘చక్కవత్తిరఞ్ఞో పరిసం ఉపాదాయా’’తి ఇదం హత్థిరతనాదీనమ్పి తత్థ లబ్భమానభావదస్సనం. సబ్బోతిసత్తిఆదికో యథావుత్తో అఙ్గవిసేసో చక్కలక్ఖణస్సేవ పరివారోతి వేదితబ్బో.
‘‘ఆయతపణ్హీ’’తి ఇదం అఞ్ఞేసం పణ్హితో దీఘతం సన్ధాయ వుత్తం, న పన అతిదీఘతన్తి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణపణ్హీ’’తి. యథా పన పణ్హిలక్ఖణం పరిపుణ్ణం నామ హోతి, తం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఆరగ్గేనాతి మణ్డలాయ సిఖాయ. వట్టేత్వాతి యథా సువట్టం హోతి, ఏవం వట్టేత్వా. రత్తకమ్బలగేణ్డుకసదిసాతి రత్తకమ్బలమయగేణ్డుకసదిసా.
‘‘మక్కటస్సేవా’’తి దీఘభావం, సమతఞ్చ సన్ధాయేతం వుత్తం. నియ్యాసతేలేనాతి ఛత్తిరితనియ్యాసాదినియ్యాససమ్మిస్సేన తేలేన, యం ‘‘సురభినియ్యాస’’న్తిపి వదన్తి. నియ్యాసతేలగ్గహణఞ్చేత్థ హరితాలవట్టియా ఘనసినిద్ధభావదస్సనత్థం.
యథా సతక్ఖత్తుం విహతం కప్పాసపటలం సప్పిమణ్డే ఓసారితం అతివియ ముదు హోతి, ఏవం మహాపురిసస్స హత్థపాదాతి దస్సేన్తో ‘‘సప్పిమణ్డే’’తిఆదిమాహ. తలునాతి సుఖుమాలా.
చమ్మేనాతి అఙ్గులన్తరవేఠితచమ్మేన. పటిబద్ధఅఙ్గులన్తరోతి ఏకతో సమ్బద్ధఅఙ్గులన్తరో న హోతి. ఏకప్పమాణాతి దీఘతో సమానప్పమాణా. యవలక్ఖణన్తి అబ్భన్తరతో అఙ్గులిపబ్బే ఠితం యవలక్ఖణం. పటివిజ్ఝిత్వాతి తంతంపబ్బానం సమానదేసతాయ అఙ్గులీనం పసారితకాలేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం విజ్ఝితాని వియ ఫుసిత్వా తిట్ఠన్తి.
సఙ్ఖా వుచ్చన్తి గోప్ఫకా, ఉద్ధం సఙ్ఖా ఏతేసన్తి ఉస్సఙ్ఖా, పాదా. పిట్ఠిపాదేతి పిట్ఠిపాదసమీపే. తేనాతి పిట్ఠిపాదే ఠితగోప్ఫకభావేన బద్ధా హోన్తీతి యోజనా. తయిదం ‘‘తేనా’’తి పదం ఉపరిపదద్వయేపి యోజేతబ్బం ‘‘తేన బద్ధభావేన న యథాసుఖం పరివట్టన్తి, తేన యథాసుఖం నపరివట్టనేన గచ్ఛన్తానం పాదతలానిపి న దిస్సన్తీ’’తి. ఉపరీతి పిట్ఠిపాదతో ద్వితిఅఙ్గులిమత్తం ఉద్ధం, ‘‘చతురఙ్గులమత్త’’న్తి చ వదన్తి. నిగూళ్హాని చ హోన్తి, న అఞ్ఞేసం వియ పఞ్ఞాయమానాని. తేనాతి గోప్ఫకానం ఉపరి పతిట్ఠితభావేన. అస్సాతి మహాపురిసస్స. సతిపి దేసన్తరప్పవత్తియం నిచ్చలోతి దస్సనత్థం నాభిగ్గహణం. ‘‘అధోకాయోవ ఇఞ్జతీ’’తి ఇదం పురిమపదస్స కారణవచనం. యస్మా అధోకాయోవ ఇఞ్జతి, తస్మా నాభితో…పే… నిచ్చలో హోతి. ‘‘సుఖేన పాదా పరివట్టన్తీ’’తి ఇదం పన పురిమస్స, పచ్ఛిమస్స చ కారణవచనం. యస్మా సుఖేన పాదా పరివట్టన్తి, తస్మా అధోకాయోవ ఇఞ్జతి, యస్మా సుఖేన పాదా పరివట్టన్తి, తస్మా పురతోపి…పే… పచ్ఛతోయేవాతి.
యస్మా ఏణిమిగస్స సమన్తతో ఏకసదిసమంసా అనుక్కమేన ఉద్ధం థూలా జఙ్ఘా హోన్తి, తథా మహాపురిసస్సాపి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏణిమిగసదిసజఙ్ఘో’’తి. పరిపుణ్ణజఙ్ఘోతి సమన్తతో మంసూపచయేన పరిపుణ్ణజఙ్ఘో. తేనాహ ‘‘న ఏకతో’’తిఆది.
ఏతేనాతి ‘‘అనోనమన్తో’’తిఆదివచనేన, జాణుఫాసుభావదీపనేనాతి అత్థో. అవసేసజనాతి ఇమినా లక్ఖణేన రహితజనా. ఖుజ్జా వా హోన్తి హేట్ఠిమకాయతో ఉపరిమకాయస్స రస్సతాయ, వామనా వా ఉపరిమకాయతో హేట్ఠిమకాయస్స రస్సతాయ, ఏతేన ఠపేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధం, చక్కవత్తినఞ్చ ఇతరే సత్తా ఖుజ్జపక్ఖికా, వామనపక్ఖికా చాతి దస్సేతి.
కామం సబ్బాపి పదుమకణ్ణికా సువణ్ణవణ్ణావ, కఞ్చనపదుమకణ్ణికా పన పభస్సరభావేన తతో సాతిసయాతి ఆహ ‘‘సువణ్ణపదుమకణ్ణికసదిసేహీ’’తి. ఓహితన్తి సమోహితం అన్తోగధం. తథాభూతం పన తం తేన ఛన్నం హోతీతి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛన్న’’న్తి.
సువణ్ణవణ్ణోతి సువణ్ణవణ్ణవణ్ణోతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘జాతిహిఙ్గులకేనా’’తిఆది, స్వాయమత్థో ఆవుత్తిఞాయేన చ వేదితబ్బో. సరీరపరియాయో ఇధ వణ్ణ-సద్దోతి అధిప్పాయో. పఠమవికప్పం వత్వా తథారూపాయ పన రుళ్హియా అభావం మనసి కత్వా వణ్ణధాతుపరియాయమేవ వణ్ణ-సద్దం గహేత్వా దుతియవికప్పో వుత్తో. తస్మా పదద్వయేనాపి సునిద్ధన్తసువణ్ణసదిసఛవివణ్ణోతి వుత్తం హోతి.
రజోతి సుఖుమరజో. జల్లన్తి మలీనభావావహో రేణుసఞ్చయో. తేనాహ ‘‘మలం వా’’తి. యది వివత్తతి, కథం న్హానాదీనీతి ఆహ ‘‘హత్థధోవనాదీనీ’’తిఆది.
ఆవట్టపరియోసానేతి పదక్ఖిణావట్టనవసేన పవత్తస్స ఆవట్టస్స అన్తే.
బ్రహ్మునో సరీరం పురతో వా పచ్ఛతో వా అనోనమిత్వా ఉజుకమేవ ఉగ్గతన్తి ఆహ ‘‘బ్రహ్మా వియ ఉజుగత్తో’’తి. సా పనాయం ఉజుగత్తతా అవయవేసు బుద్ధిప్పత్తేసు దట్ఠబ్బా, న దహరకాలేతి వుత్తం ‘‘ఉగ్గతదీఘసరీరో భవిస్సతీ’’తి. ఇతరేసూతి ‘‘ఖన్ధజాణూసూ’’తి ఇమేసు ద్వీసు ఠానేసు నమన్తా పురతో నమన్తీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. పస్సవఙ్కాతి దక్ఖిణపస్సేన వా వామపస్సేన వా వఙ్కా. సూలసదిసాతి పోత్థకరూపకరణే ఠపితసూలపాదసదిసా.
హత్థపిట్ఠిఆదివసేన సత్త సరీరావయవా ఉస్సదా ఉపచితమంసా ఏతస్సాతి సత్తుస్సదో. అట్ఠికోటియో పఞ్ఞాయన్తీతి యోజనా. నిగూళ్హసిరాజాలేహీతి లక్ఖణవచనమేతన్తి తేన నిగూళ్హఅట్ఠికోటీహీతిపి వుత్తమేవ హోతీతి. హత్థపిట్ఠాదీహీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అంసకూటఖన్ధకూటానం సఙ్గహే సిద్ధే తం ఏకదేసేన దస్సేన్తో ‘‘వట్టేత్వా…పే… ఖన్ధేనా’’తి ఆహ. ‘‘సిలారూపకం వియా’’తిఆదినా వా నిగూళ్హఅంసకూటతాపి విభావితా యేవాతి దట్ఠబ్బం.
సీహస్స పుబ్బద్ధం సీహపుబ్బద్ధం, పరిపుణ్ణావయవతాయ సీహపుబ్బద్ధం వియ సకలో కాయో అస్సాతి సీహపుబ్బద్ధకాయో. తేనాహ ‘‘సీహస్స పుబ్బద్ధకాయో వియ సబ్బో కాయో పరిపుణ్ణో’’తి. సీహస్సేవాతి సీహస్స వియ. దుస్సణ్ఠితవిసణ్ఠితో న హోతీతి దుట్ఠు సణ్ఠితో, విరూపసణ్ఠితో చ న హోతి, తేసం తేసం అవయవానం అయుత్తభావేన, విరూపభావేన చ సణ్ఠితి ఉపగతో న హోతీతి అత్థో. సణ్ఠన్తీతి సణ్ఠహన్తి. దీఘేహీతి అఙ్గులినాసాదీహి. రస్సేహీతి గీవాదీహి. థూలేహీతి ఊరుబాహుఆదీహి. కిసేహీతి కేసలోమమజ్ఝాదీహి. పుథులేహీతి అక్ఖిహత్థతలాదీహి. వట్టేహీతి జఙ్ఘహత్థాదీహి.
సతపుఞ్ఞలక్ఖణతాయ నానాచిత్తేన పుఞ్ఞచిత్తేన చిత్తితో సఞ్జాతచిత్తభావో ‘‘ఈదిసో ఏవ బుద్ధానం ధమ్మకాయస్స అధిట్ఠానం భవితుం యుత్తో’’తి దసపారమీహి సజ్జితో అభిసఙ్ఖతో, ‘‘దానచిత్తేన పుఞ్ఞచిత్తేనా’’తి వా పాఠో, దానవసేన, సీలాదివసేన చ పవత్తపుఞ్ఞచిత్తేనాతి అత్థో.
ద్విన్నం కోట్టానం అన్తరన్తి ద్విన్నం పిట్ఠిబాహానం వేమజ్ఝం పిట్ఠిమజ్ఝస్స ఉపరిభాగో. చితం పరిపుణ్ణన్తి అనిన్నభావేన చితం, ద్వీహి కోట్టేహి సమతలతాయ పరిపుణ్ణం. ఉగ్గమ్మాతి ఉగ్గన్త్వా, అనిన్నం సమతలం హుత్వాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘సువణ్ణఫలకం వియా’’తి.
నిగ్రోధో వియ పరిమణ్డలోతి పరిమణ్డలనిగ్రోధో వియ పరిమణ్డలో, ‘‘నిగ్రోధపరిమణ్డలపరిమణ్డలో’’తి వత్తబ్బే ఏకస్స పరిమణ్డల-సద్దస్స లోపం కత్వా ‘‘నిగ్రోధపరిమణ్డలో’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘సమక్ఖన్ధసాఖో నిగ్రోధో’’తిఆది. న హి సబ్బో నిగ్రోధో పరిమణ్డలోతి, పరిమణ్డలసద్దసన్నిధానేన వా పరిమణ్డలోవ నిగ్రోధో గయ్హతీతి ఏకస్స పరిమణ్డలసద్దస్స లోపేన వినాపి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘నిగ్రోధో వియ పరిమణ్డలో’’తి. యావతకో అస్సాతి యావతక్వస్స ఓ-కారస్స వ-కారాదేసం కత్వా.
సమవట్టితక్ఖన్ధోతి సమం సువట్టితక్ఖన్ధో. కోఞ్చా వియ దీఘగలా, బకా వియ వఙ్కగలా, వరాహా వియ పుథులగలాతి యోజనా. సువణ్ణాళిఙ్గసదిసోతి సువణ్ణమయఖుద్దకముదిఙ్గసదిసో.
రసగ్గసగ్గీతి మధురాదిభేదం రసం గసన్తి అన్తో పవేసన్తీతి రసగ్గసా రసగ్గసానం అగ్గా రసగ్గసగ్గా, తా ఏతస్స సన్తీతి రసగ్గసగ్గీ. తేనాతి ఓజాయ అఫరణేన హీనధాతుకత్తా తే బహ్వాబాధా హోన్తి.
హనూతి సన్నిస్సయదన్తాధారస్స సమఞ్ఞా, తం భగవతో సీహస్స హను వియ, తస్మా భగవా సీహహను. తత్థ యస్మా బుద్ధానం రూపకాయస్స, ధమ్మకాయస్స చ ఉపమా నామ హీనూపమావ, నత్థి సమానూపమా, కుతో అధికూపమా, తస్మా అయమ్పి హీనూపమాతి దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. యస్మా మహాపురిసస్స హేట్ఠిమానురూపవసేనేవ ఉపరిమమ్పి సణ్ఠితం, తస్మా వుత్తం ‘‘ద్వేపి పరిపుణ్ణానీ’’తి, తఞ్చ ఖో న సబ్బసో పరిమణ్డలతాయ, అథ ఖో తిభాగావసేసమణ్డలతాయాతి ఆహ ‘‘ద్వాదసియా పక్ఖస్స చన్దసదిసానీ’’తి. సల్లక్ఖేత్వాతి అత్తనో లక్ఖణసత్థానుసారేన ఉపధారేత్వా. దన్తానం ఉచ్చనీచతా అబ్భన్తరబాహిరపస్సవసేనపి వేదితబ్బా, న అగ్గవసేనేవ. తేనాహ ‘‘అయపట్టకేన ఛిన్నసఙ్ఖపటలం వియా’’తి. అయపట్టకన్తి కకచం అధిప్పేతం. సమా భవిస్సన్తి, న విసమా, సమసణ్ఠానాతి అత్థో.
సాతిసయం ముదుదీఘపుథులతాదిప్పకారగుణా హుత్వా భూతా జాతాతి పభూతా, భ-కారస్స హ-కారం కత్వా పహూతా జివ్హా ఏతస్సాతి పహూతజివ్హో.
విచ్ఛిన్దిత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తసరతాయ ఛిన్నస్సరాపి. అనేకాకారతాయ భిన్నస్సరాపి. కాకస్స వియ అమనుఞ్ఞసరతాయ కాకస్సరాపి. అపలిబుద్ధత్తాతి అనుపద్దుతవత్థుకత్తా, వత్థూతి చ అక్ఖరుప్పత్తిట్ఠానం వేదితబ్బం. అట్ఠఙ్గసమన్నాగతోతి ఏత్థ అఙ్గాని పరతో ఆగమిస్సన్తి. మఞ్జుఘోసోతి మధురస్సరో.
అభినీలనేత్తోతి అధికనీలనేత్తో, అధికతా చ సాతిసయం నీలభావేన వేదితబ్బా, న నేత్తనీలభావస్సేవ అధికభావతోతి ఆహ ‘‘న సకలనీలనేత్తో’’తిఆది. పీతలోహితవణ్ణా సేతమణ్డలగతరాజివసేన. నీలసేతకాళవణ్ణా పన తంతంమణ్డలవసేనేవ వేదితబ్బా.
‘‘చక్ఖుభణ్డన్తి అక్ఖిదల’’న్తి కేచి. ‘‘అక్ఖిదలవటుమ’’న్తి అఞ్ఞే. అక్ఖిదలేహి పన సద్ధిం అక్ఖిబిమ్బన్తి వేదితబ్బం. ఏవఞ్హి వినిగ్గతగమ్భీరజోతనాపి యుత్తా హోతి. ‘‘అధిప్పేత’’న్తి ఇమినా అయమేత్థ అధిప్పాయో ఏకదేసేన సముదాయుపలక్ఖణఞాయేనాతి దస్సేతి. యస్మా పఖుమ-సద్దో లోకే అక్ఖిదలలోమేసు నిరుళ్హో, తేనేవాహ ‘‘ముదుసినిద్ధనీలసుఖుమపఖుమాచితాని అక్ఖీనీ’’తి.
కిఞ్చాపి ఉణ్ణా-సద్దో లోకే అవిసేసతో లోమపరియాయో, ఇధ పన లోమవిసేసవాచకోతి ఆహ ‘‘ఉణ్ణా లోమ’’న్తి. నలాటవేమజ్ఝే జాతాతి నలాటమజ్ఝగతా జాతా. ఓదాతతాయ ఉపమా, న ముదుతాయ. ఉణ్ణా హి తతోపి సాతిసయం ముదుతరా. తేనాహ‘‘సప్పి మణ్డే’’తిఆది. రజతపుబ్బుళకన్తి రజతమయతారకమాహ.
ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ వుత్తన్తి యస్మా బుద్ధా, చక్కవత్తినో చ పరిపుణ్ణనలాటతాయ, పరిపుణ్ణసీసబిమ్బతాయ చ ‘‘ఉణ్హీససీసా’’తి వుచ్చన్తి, తస్మా తే ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ ‘‘ఉణ్హీససీసో’’తి ఇదం వుత్తం. ఇదాని తం అత్థద్వయం మహాపురిసే సుప్పతిట్ఠితన్తి ‘‘మహాపురిసస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. సణ్హతమతాయ, సువణ్ణవణ్ణతాయ, పభస్సరతాయ, పరిపుణ్ణతాయ చ రఞ్ఞో బన్ధఉణ్హీసపట్టో వియ విరోచతి. కపిసీసాతి ద్విధాభూతసీసా. ఫలసీసాతి ఫలితసీసా. అట్ఠిసీసాతి మంసస్స అభావతో అతివియ అట్ఠితాయ, పతనుభావతో వా తచోనద్ధఅట్ఠిమత్తసీసా. తుమ్బసీసాతి లాబుసదిససీసా. పబ్భారసీసాతి పిట్ఠిభాగేన ఓలమ్బమానసీసా. పురిమనయేనాతి పరిపుణ్ణనలాటతాపక్ఖేన. ఉణ్హీసవేఠితసీసో వియాతి ఉణ్హీసపట్టేన వేఠితసీసపదేసో వియ. ఉణ్హీసం వియాతి ఛేకేన సిప్పినా విరచితఉణ్హీసమణ్డలం వియ.
విపస్సీసమఞ్ఞావణ్ణనా
౩౭. తస్స విత్థారోతి తస్స లక్ఖణపరిగ్గణ్హనే నేమిత్తకానం సన్తప్పనస్స విత్థారో విత్థారకథా. గబ్భోక్కన్తియం నిమిత్తభూత సుపినపటిగ్గాహకసన్తప్పనే వుత్తోయేవ. నిద్దోసేనాతి ఖారికలోణికాదిదోసరహితేన. ధాతియోతి థఞ్ఞపాయికా ధాతియో. తా హి ధాపేన్తి థఞ్ఞం పాయేన్తీతి ధాతియో.‘‘తథా’’తి ఇమినా ‘‘సట్ఠి’’న్తి పదం ఉపసంహరతి, సేసాపీతి న్హాపికా, ధారికా, పరిహారికాతి ఇమా తివిధా. తాపి దహన్తి విదహన్తి న్హానం దహన్తి ధారేన్తీతి ‘‘ధాతియో’’ త్వేవ వుచ్చన్తి. తత్థ ధారణం ఉరసా, ఊరునా, హత్థేహి వా సుచిరం వేలం సన్ధారణం. పరిహరణం అఞ్ఞస్స అఙ్కతో అత్తనో అఙ్కం, అఞ్ఞస్స బాహుతో అత్తనో బాహుం ఉపసంహరన్తేహి హరణం సమ్పాపనం.
౩౮. మఞ్జుస్సరోతి సణ్హస్సరో. యో హి సణ్హో, సో ఖరో న హోతీతి ఆహ ‘‘అఖరస్సరో’’తి. వగ్గుస్సరోతి మనోరమ్మస్సరో, మనోరమ్మతా చస్స చాతురియనే పుఞ్ఞయోగతోతి ఆహ ‘‘ఛేకనిపుణస్సరో’’తి. మధురస్సరోతి సోతసుఖస్సరో, సోతసుఖతా చస్స అతివియ ఇట్ఠభావేనాతి ఆహ ‘‘సాతస్సరో’’తి. పేమనీయస్సరోతి పియాయితబ్బస్సరో, పియాయితబ్బతా చస్స సుణన్తానం అత్తని భత్తిసముప్పాదనేనాతి ఆహ ‘‘పేమజనకస్సరో’’తి. కరవీకస్సరోతి. కరవీకసద్దో యేసం సత్తానం సోతపథం ఉపగచ్ఛతి, తే అత్తనో సరసమ్పత్తియా పకతిం జహాపేత్వా అవసే కరోన్తో అత్తనో వసే వత్తేతి, ఏవం మధురోతి దస్సేన్తో ‘‘తత్రిద’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘కరవీకసకుణే’’తిఆది తస్స సభావకథనం. లళితన్తి పీతివేగసముట్ఠితం లీళం. ఛడ్డేత్వాతి ‘‘సఙ్ఖరణమ్పి మధురసద్దసవనన్తరాయకర’’న్తి తిణాని అపనేత్వా. అనిక్ఖిపిత్వాతి భూమియం అనిక్ఖిపిత్వా ఆకాసగతమేవ కత్వా. అనుబద్ధమిగా వాళమిగేహి. తతో మరణభయం హిత్వా. పక్ఖే పసారేత్వాతి పక్ఖే యథాపసారితే కత్వా అపతన్తా తిట్ఠన్తి.
సువణ్ణపఞ్జరం విస్సజ్జేసి యోజనప్పమాణే ఆకాసే అత్తనో ఆణాయ పవత్తనతో. తేనాహ ‘‘సో రాజాణాయా’’తిఆది. లళింసూతి లళితం కాతుం ఆరభింసు. తం పీతిన్తి తం బుద్ధగుణారమ్మణం పీతిం తేనేవ నీహారేన పునప్పునం పవత్తం పీతిం అవిజహిత్వా విక్ఖమ్భితకిలేసా థేరానం సన్తికే లద్ధధమ్మస్సవనసప్పాయా ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా పరిపక్కఞాణతాయ సత్తహి…పే… పతిట్ఠాసి. సత్తసతమత్తేన ఓరోధజనేన సద్ధిం పదసావ థేరానం సన్తికం ఉపగతత్తా ‘‘సత్తహి జఙ్ఘసతేహి సద్ధి’’న్తి వుత్తం. తతోతి కరవీకసద్దతో. సతభాగేన…పే… వేదితబ్బో అనేకకప్పకోటిసతసమ్భూతపుఞ్ఞసమ్భారసముదాగతవత్థుసమ్పత్తిభావతో.
౩౯. కమ్మవిపాకజన్తి సాతిసయసుచరితకమ్మనిబ్బత్తం పిత్తసేమ్హరుహిరాదీహి అపలిబుద్ధం దూరేపి ఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛనసమత్థం కమ్మవిపాకేన సహజాతం, కమ్మస్స వా విపాకభావేన జాతం పసాదచక్ఖు. దువిధఞ్హి దిబ్బచక్ఖుం కమ్మమయం, భావనామయన్తి. తత్రిదం కమ్మమయన్తి ఆహ ‘‘న భావనామయ’’న్తి. భావనామయం పన బోధిమూలే ఉప్పజ్జిస్సతి. అయం ‘‘సో’’తి సల్లక్ఖణం కామం మనోవిఞ్ఞాణేన హోతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పన తస్స తథా విభావితత్తా మనోవిఞ్ఞాణస్స తత్థ తథాపవత్తీతి ఆహ ‘‘యేన నిమిత్తం…పే… సక్కోతీ’’తి.
౪౦. వచనత్థోతి సద్దత్థో. నిమీలనన్తి నిమీలనదస్సనం నవిసుద్ధం, తథా చ అక్ఖీని అవివటాని నిమీలదస్సనస్స న విసుద్ధిభావతో. తబ్బిపరియాయతో పన దస్సనం విసుద్ధం, వివటఞ్చాతి ఆహ ‘‘అన్తరన్తరా’’తిఆది.
౪౧. నీ-ఇతి – జాననత్థం ధాతుం గహేత్వా ఆహ ‘‘పనయతి జానాతీ’’తి. యతో వుత్తం ‘‘అనిమిత్తా న నాయరే’’తి (విసుద్ధి. ౧.౧౭౪; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦), ‘‘విదూభి నేయ్యం నరవరస్సా’’తి (నేత్తి. సఙ్గహవార) చ. నీ-ఇతి పన పవత్తనత్థం ధాతుం గహేత్వా ‘‘నయతి పవత్తేతీ’’తి. అప్పమత్తో అహోసి తేసు తేసు కిచ్చకరణీయేసు.