౪. సోణదణ్డసుత్తవణ్ణనా

౩౦౦. సున్దరభావేన సాతిసయాని అఙ్గాని ఏతేసం అత్థీతి అఙ్గా, రాజకుమారాతి ఆహ ‘‘అఙ్గా నామ అఙ్గపాసాదికతాయా’’తిఆది. ఇధాపి అధిప్పేతా, న అమ్బట్ఠసుత్తే ఏవ. ఆగన్తుం న దస్సన్తీతి ఆగమనే ఆదీనవం దస్సేత్వా పటిక్ఖిపనవసేన ఆగన్తుం న దస్సన్తి, నానుజానిస్సన్తీతి అధిప్పాయో. నీలాసోకకణికారకోవిళారకున్దరాజరుక్ఖేహి సమ్మిస్సతాయ తం చమ్పకవనం ‘‘నీలాదిపఞ్చవణ్ణకుసుమపటిమణ్డిత’’న్తి దట్ఠబ్బం. న చమ్పకరుక్ఖానంయేవ నీలాదిపఞ్చకుసుమతాయాతి వదన్తి. ‘‘భగవా కుసుమగన్ధసుగన్ధే చమ్పకవనే విహరతీ’’తి ఇమినా న మాపనకాలే ఏవ తస్మిం నగరే చమ్పకరుక్ఖా ఉస్సన్నా, అథ ఖో అపరభాగే పీతి దస్సేతి. మాపనకాలే హి చమ్పకానం ఉస్సన్నతాయ సా నగరీ ‘‘చమ్పా’’తి నామం లభి. ఇస్సరత్తాతి అధిపతిభావతో. సేనా ఏతస్స అత్థీతి సేనికో, సేనికో ఏవ సేనియో, అత్థితా చేత్థ బహుభావవిసిట్ఠాతి వుత్తం ‘‘మహతియా సేనాయ సమన్నాగతత్తా’’తి.

౩౦౧-౨. సంహతాతి సన్నిపతితా, ‘‘సఙ్ఘినో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సఙ్ఘీ’’తి పుథుత్థే ఏకవచనం బ్రాహ్మణగహపతికానం అధిప్పేతత్తా, తేనాహ ‘‘ఏతేస’’న్తి. రాజరాజఞ్ఞాదీనం భణ్డధరా పురిసా ఖతా, నేసం తాయనతో ఖత్తా. సో హి యేహి యత్థ పేసితో, తత్థ తేసం దోసం పరిహరన్తో యుత్తపత్తవసేన పుచ్ఛితమత్థం కథేతి, తేనాహ ‘‘పుచ్ఛితపఞ్హే బ్యాకరణసమత్థో’’తి. కులాపదేసాదినా మహతీ మత్తా ఏతస్సాతి మహామత్తో.

సోణదణ్డగుణకథావణ్ణనా

౩౦౩. విసిట్ఠం రజ్జం విరజ్జం, విరజ్జమేవ వేరజ్జం యథా ‘‘వేకతం వేసయ’’న్తి, నానావిధం వేరజ్జం నానావేరజ్జం, తత్థ జాతాతిఆదినా సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఉత్తమబ్రాహ్మణోతి అభిజనసమ్పత్తియా విత్తసమ్పత్తియా విజ్జాసమ్పత్తియా ఉగ్గతతరో, ఉళారో వా బ్రాహ్మణో. అసన్నిపాతోతి లాభమచ్ఛరేన నిప్పీళితతాయ అసన్నిపాతో వియ భవిస్సతి.

‘‘అఙ్గేతి గమేతి ఞాపేతీతి అఙ్గం, హేతూతి ఆహ ‘‘ఇమినాపి కారణేనా’’తి. ‘‘ఉభతో సుజాతో’’తి ఏత్తకే వుత్తే యేహి కేహిచి ద్వీహి భాగేహి సుజాతతా విఞ్ఞాయేయ్య. సుజాత-సద్దో చ ‘‘సుజాతో చారుదస్సనో’’తిఆదీసు (థేరగా. ౮౧౮) ఆరోహసమ్పత్తిపరియాయోతి జాతివసేనేవ సుజాతతం విభావేతుం ‘‘మాతితో చ పితితో చా’’తి వుత్తం. అనోరసపుత్తవసేనాపి లోకే మాతుపితుసమఞ్ఞా దిస్సతి, ఇధ పనస్స ఓరసపుత్తవసేనేవ ఇచ్ఛితాతి దస్సేతుం ‘‘సంసుద్ధగహణికో’’తి వుత్తం. గబ్భం గణ్హాతి ధారేతీతి గహణీ, గబ్భాసయసఞ్ఞితో మాతుకుచ్ఛిప్పదేసో. యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపాచనవసేన గణ్హనతో అఛడ్డనతో గహణీ, కమ్మజతేజోధాతు.

పితా చ మాతా చ పితరో, పితూనం పితరో పితామహా, తేసం యుగో ద్వన్దో పితామహయుగో, తస్మా, యావ సత్తమా పితామహయుగా పితామహద్వన్దాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి పితామహగ్గహణేనేవ మాతామహోపి గహితోతి. సో అట్ఠకథాయం విసుం న ఉద్ధటో. యుగ-సద్దో చేత్థ ఏకసేసనయేన దట్ఠబ్బో ‘‘యుగో చ యుగో చ యుగా’’తి. ఏవఞ్హి తత్థ తత్థ ద్వన్దం గహితమేవ హోతి, తేనాహ ‘‘తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహగ్గహణేనేవ గహితా’’తి. పురిసగ్గహణఞ్చేత్థ ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి ‘‘మాతితో’’తి పాళివచనం సమత్థితం హోతి. అక్ఖిత్తోతి అప్పత్తఖేపో. అనవక్ఖిత్తోతి సద్ధథాలిపాకాదీసు న అవక్ఖిత్తో న ఛడ్డితో. జాతివాదేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘కేన కారణేనా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘ఉభతో…పే… పితామహయుగా’’తి ఏతేన బ్రాహ్మణస్స యోనిదోసాభావో దస్సితో సంసుద్ధగహణికభావకిత్తనతో, ‘‘అక్ఖిత్తో’’తి ఇమినా కిరియాపరాధాభావో. కిరియాపరాధేన హి సత్తా ఖేపం పాపుణన్తి. ‘‘అనుపక్కుట్ఠో’’తి ఇమినా అయుత్తసంసగ్గాభావో. అయుత్తసంసగ్గమ్పి హి పటిచ్చ సత్తా అక్కోసం లభన్తి.

ఇస్సరోతి ఆధిపతేయ్యసంవత్తనియకమ్మబలేన ఈసనసీలో, సా పనస్స ఇస్సరతా విభవసమ్పత్తిపచ్చయా పాకటా జాతాతి అడ్ఢతాపరియాయభావేనేవ వదన్తో ‘‘అడ్ఢోతి ఇస్సరో’’తి ఆహ. మహన్తం ధనం అస్స భూమిగతఞ్చేవ వేహాసట్ఠఞ్చాతి మహద్ధనో. తస్సాతి తస్స తస్స. వదన్తి ‘‘అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ అనుపసఙ్కమనకారణం కిత్తేమా’’తి.

అధికరూపోతి విసిట్ఠరూపో ఉత్తమసరీరో. దస్సనం అరహతీతి దస్సనీయో, తేనాహ ‘‘దస్సనయోగ్గో’’తి. పసాదం ఆవహతీతి పాసాదికో, తేనాహ ‘‘చిత్తప్పసాదజననతో’’తి. వణ్ణస్సాతి వణ్ణధాతుయా. సరీరన్తి సన్నివేసవిసిట్ఠం కరచరణగీవాసీసాదిఅవయవసముదాయం, సో చ సణ్ఠానముఖేన గయ్హతీతి ‘‘పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి…పే… సమ్పత్తియా చా’’తి వుత్తం. సబ్బవణ్ణేసు సువణ్ణవణ్ణోవ ఉత్తమోతి వుత్తం ‘‘సేట్ఠేన సువణ్ణవణ్ణేన సమన్నాగతో’’తి. తథా హి బుద్ధా, చక్కవత్తినో చ సువణ్ణవణ్ణావ హోన్తి. బ్రహ్మవచ్ఛసీతి ఉత్తమసరీరాభో, సువణ్ణాభో ఇచ్చేవ అత్థో. ఇమమేవ హి అత్థం సన్ధాయ ‘‘మహాబ్రహ్మునో సరీరసదిసేనేవ సరీరేన సమన్నాగతో’’తి వుత్తం, న బ్రహ్ముజుగత్తతం. అఖుద్దావకాసో దస్సనాయాతి ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తియా, అవయవపారిపూరియా చ దస్సనాయ ఓకాసో న ఖుద్దకో, తేనాహ ‘‘సబ్బానేవా’’తిఆది.

యమనియమలక్ఖణం సీలమస్స అత్థీతి సీలవా. తం పనస్స రత్తఞ్ఞుతాయ వుద్ధం వడ్ఢితం అత్థీతి వుద్ధసీలీ. తేన చ సబ్బదా సమ్మాయోగతో వుద్ధసీలేన సమన్నాగతో. సబ్బమేతం పఞ్చసీలమత్తమేవ సన్ధాయ వదన్తి తతో పరం సీలస్స తత్థ అభావతో, తేసఞ్చ అజాననతో.

ఠానకరణసమ్పత్తియా, సిక్ఖాసమ్పత్తియా చ కత్థచిపి అనూనతాయ పరిమణ్డలపదాని బ్యఞ్జనాని అక్ఖరాని ఏతిస్సాతి పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా. అథ వా పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, నామాది. యథాధిప్పేతమత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం, వాక్యం. తేసం పరిపుణ్ణతాయ పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా. అత్థఞాపనే సాధనతాయ వాచావ కరణన్తి వాక్కరణం, ఉదాహారఘోసో. గుణపరిపుణ్ణభావేన తస్స బ్రాహ్మణస్స, తేన వా భాసితబ్బఅత్థస్స. పూరే పుణ్ణభావే. పూరేతి చ పురిమస్మిం అత్థే ఆధారే భుమ్మం, దుతియస్మిం విసయే. ‘‘సుఖుమాలత్తనేనా’’తి ఇమినా తస్సా వాచాయ ముదుసణ్హభావమాహ. అపలిబుద్ధాయ పిత్తసేమ్హాదీహి. సన్దిట్ఠం సబ్బం దస్సేత్వా వియ ఏకదేసం కథనం. విలమ్బితం సణికం చిరాయిత్వా కథనం. ‘‘సన్దిద్ధవిలమ్బితాదీ’’తి వా పాఠో. తత్థ సన్దిద్ధం సన్దేహజనకం. ఆది-సద్దేన దుక్ఖలితానుకడ్ఢితాదిం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘ఆదిమజ్ఝపరియోసానం పాకటం కత్వా’’తి ఇమినా తస్సా వాచాయ అత్థపారిపూరిం వదన్తి.

‘‘జిణ్ణో’’తిఆదీని పదాని సువిఞ్ఞేయ్యాని, హేట్ఠా వుత్తత్థాని చ. దుతియనయే పన జిణ్ణోతి నాయం జిణ్ణతా వయోమత్తేన, అథ ఖో కులపరివట్టేన పురాణతాతి ఆహ ‘‘జిణ్ణోతి పోరాణో’’తిఆది, తేన తస్స బ్రాహ్మణస్స కులవసేన ఉదితోదితభావమాహ. జాతివుద్ధియా ‘‘వయోఅనుప్పత్తో’’తి వక్ఖమానత్తా, గుణవుద్ధియా తతో సాతిసయత్తా చ ‘‘వుద్ధోతి సీలాచారాదిగుణవుద్ధియా యుత్తో’’తి ఆహ. తథా జాతిమహల్లకతాయ వక్ఖమానత్తా ‘‘మహల్లకో’’తి పదేన విభవమహత్తతా యోజితా. మగ్గపటిపన్నోతి బ్రాహ్మణానం పటిపత్తివీథిం ఉపగతో తం అవోక్కమ్మ చరణతో. అన్తిమవయన్తి పచ్ఛిమవయం.

బుద్ధగుణకథావణ్ణనా

౩౦౪. తాదిసేహి మహానుభావేహి సద్ధిం యుగగ్గాహవసేనపి దహనం న మాదిసానం అనుచ్ఛవికం, కుతో పన ఉక్కంసనన్తి ఇదం బ్రాహ్మణస్స న యుత్తరూపన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న ఖో పన మేతం యుత్త’’న్తిఆది. సదిసాతి ఏకదేసేన సదిసా. న హి బుద్ధానం గుణేహి సబ్బథా సదిసా కేచిపి గుణా అఞ్ఞేసు లబ్భన్తి. ఇతరేతి అత్తనో గుణేహి అసదిసగుణే. ఇదన్తి ఇదం అత్థజాతం. గోపదకన్తి గావియా పదే ఠితఉదకం.

సట్ఠికులసతసహస్సన్తి సట్ఠిసహస్సాధికం కులసతసహస్సం కులపరియాయేనాతి సుద్ధోదనమహారాజస్స కులానుక్కమేన ఆగతం. తేసుపీతి తేసుపి చతూసు నిధీసు. గహితగహితన్తి గహితం గహితం ఠానం పూరతియేవ ధనేన పటిపాకతికమేవ హోతి. అపరిమాణోయేవాతి ‘‘ఏత్తకో ఏసో’’తి కేనచి పరిచ్ఛిన్దితుం అసక్కుణేయ్యతాయ అపరిచ్ఛిన్నో ఏవ.

తత్థాతి మఞ్చకే. సీహసేయ్యం కప్పేసీతి యథా రాహు అసురిన్దో ఆయామతో, విత్థారతో ఉబ్బేధతో చ భగవతో రూపకాయస్స పరిచ్ఛేదం గహేతుం న సక్కోతి, తథా రూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తో సీహసేయ్యం కప్పేసి.

కిలేసేహి ఆరకత్తా పరిసుద్ధట్ఠేన అరియన్తి ఆహ ‘‘అరియం ఉత్తమం పరిసుద్ధ’’న్తి. అనవజ్జట్ఠేన కుసలం, న సుఖవిపాకట్ఠేన. కత్థచి చతురాసీతిపాణసహస్సాని, కత్థచి అపరిమాణాపి దేవమనుస్సా యస్మా చతువీసతియా ఠానేసు అసఙ్ఖ్యేయ్యా అపరిమేయ్యా దేవమనుస్సా మగ్గఫలామతం పివింసు, కోటిసతసహస్సాదిపరిమాణేనపి బహూ ఏవ, తస్మా అనుత్తరాచారసిక్ఖాపనవసేన భగవా బహూనం ఆచరియో. తేతి కామరాగతో అఞ్ఞే భగవతో పహీనకిలేసే. కేళనాతి కేళాయనా ధనాయనా.

అపాపపురేక్ఖారోతి అపాపే పురే కరోతి, న వా పాపం పురతో కరోతీతిపి అపాపపురేక్ఖారోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘అపాపే నవలోకుత్తరధమ్మే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అపాపేతి పాపపటిపక్ఖే, పాపరహితే చ. బ్రహ్మని సేట్ఠే బుద్ధే భగవతి భవా తస్స ధమ్మదేసనావసేన అరియాయ జాతియా జాతత్తా, బ్రహ్మునో వా భగవతో హితా గరుకరణాదినా, యథానుసిట్ఠపటిపత్తియా చ, బ్రహ్మం వా సేట్ఠం అరియమగ్గం జానాతీతి బ్రహ్మఞ్ఞా, అరియసావకసఙ్ఖాతా పజా, తేనాహ ‘‘సారిపుత్తా’’తిఆది. పకతిబ్రాహ్మణజాతివసేనాపి ‘‘బ్రహ్మఞ్ఞాయ పజాయా’’తి పదస్స అత్థో వేదితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం.

తిరోరట్ఠా తిరోజనపదాతి ఏత్థ రజ్జం రట్ఠం, రాజన్తి రాజానో ఏతేనాతి, తదేకదేసభూతా పదేసా పన జనపదో,జనా పజ్జన్తి ఏత్థ సుఖజీవికం పాపుణన్తీతి. పుచ్ఛాయ వా దోసం సల్లక్ఖేత్వాతి సమ్బన్ధో. అసమత్థతన్తి అత్తనో అసమత్థతం. భగవా విస్సజ్జేతి తేసం ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం, ఞాణపరిపాకం, చిత్తాచారఞ్చ ఞత్వాతి అధిప్పాయో.

‘‘ఏహి స్వాగతవాదీ’’తి ఇమినా సుఖసమ్భాసపుబ్బకం పియవాదితం దస్సేతి, ‘‘సఖిలో’’తి ఇమినా సణ్హవాచతం, ‘‘సమ్మోదకో’’తి ఇమినా పటిసన్ధారకుసలతం, ‘‘అభాకుటికో’’తి ఇమినా సబ్బత్థేవ విప్పసన్నముఖతం, ‘‘ఉత్తానముఖో’’తి ఇమినా సుఖాలాపతం, ‘‘పుబ్బభాసీ’’తి ఇమినా ధమ్మానుగ్గహస్స ఓకాసకరణతో హితజ్ఝాసయతం భగవతో విభావేతి.

యత్థ కిరాతి కిర-సద్దో అరుచిసూచనత్థో, తేన భగవతా అధివుత్థపదేసే న దేవతానుభావేన మనుస్సానం అనుపద్దవతా, అథ ఖో బుద్ధానుభావేనాతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అపిచా’’తిఆది.

అనుసాసితబ్బోతి వినేయ్యజనసమూహో గయ్హతీతి నిబ్బత్తితం అరియసఙ్ఘమేవ దస్సేతుం ‘‘సయం వా’’తిఆది వుత్తం, అనన్తరస్స విధి పటిసేధో వాతి కత్వా. ‘‘తాదిసోవా’’తి ఇమినా ‘‘సయం వా’’తిఆదినా వుత్తవికప్పో ఏవ పచ్చామట్ఠోతి. ‘‘పురిమపదస్సేవ వా’’తి వికప్పన్తరగ్గహణం. బహూనం తిత్థకరానన్తి పూరణాదీనం అనేకేసం తిత్థకరానం, నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. కారణేనాతి అప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠతాదిసమారోపనలక్ఖణేన కారణేన. ఆగన్తుకా నవకాతి అభినవా ఆగన్తుకా అబ్భాగతా. పరియాపుణామీతి పరిచ్ఛిన్దితుం జానామి సక్కోమి, తేనాహ ‘‘జానామీ’’తి. ‘‘కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో’’తి అభూతపరికప్పనవచనమేతం తథా భాసమానస్స అభావతో.

౩౦౫. అలం-సద్దో అరహత్తోపి హోతి ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితు’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౨౪) వియాతి ఆహ ‘‘అలమేవాతి యుత్తమేవా’’తి. పుటేన నేత్వా అసితబ్బతో పరిభుఞ్జితబ్బతో పుటోసం వుచ్చతి పాథేయ్యం. పుటంసేన పురిసేన.

సోణదణ్డపరివితక్కవణ్ణనా

౩౦౭. ఉభతోపక్ఖికాతి మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్మాదిట్ఠీనం వసేన ఉభయపక్ఖికా. కేరాటికాతి సఠా.

బ్రాహ్మణపఞ్ఞత్తివణ్ణనా

౩౦౯. విఘాతన్తి చిత్తదుక్ఖం.

౩౧౧-౩. సుజన్తి హోమదబ్బిం పగ్గణ్హన్తేసూతి జుహనత్థం గణ్హనకేసు, ఇరుబ్బిజ్జేసూతి అత్థో. పఠమో వాతి తత్థ సన్నిపతితేసు యజనకిరియాయం సబ్బపధానో వా. దుతియో వాతి తదనన్తరో వా. ‘‘సుజ’’న్తి కరణే ఏతం ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘సుజాయా’’తి. అగ్గిహుత్తపముఖతాయ యఞ్ఞస్స యఞ్ఞే దియ్యమానం సుజాముఖేన దీయతీతి ఆహ ‘‘సుజాయ దియ్యమాన’’న్తి. పోరాణాతి అట్ఠకథాచరియా. విసేసతోతి విజ్జాచరణవిసేసతో, న బ్రాహ్మణేహి ఇచ్ఛితవిజ్జాచరణమత్తతో. ఉత్తమబ్రాహ్మణస్సాతి అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యతాయ ఉక్కట్ఠబ్రాహ్మణస్స. బ్రాహ్మణసమయన్తి బ్రాహ్మణసిద్ధన్తం. మా భిన్ది మా వినాసేసి.

౩౧౬. సమసమోతి సమోయేవ హుత్వా సమో. హీనోపమవసేనపి సమతా వుచ్చతీతి తం నివత్తేన్తో ‘‘ఠపేత్వా ఏకదేససమత్త’’న్తిఆదిమాహ. కులకోటిపరిదీపనన్తి కులఆదిపరిదీపనం అథాపి సియాతి అథాపి తుమ్హాకం ఏవం పరివితక్కో సియా. బ్రాహ్మణభావం సాధేతి వణ్ణో. మన్తజాతీసుపి ఏసేవ నయో. సీలమేవ సాధేస్సతి బ్రాహ్మణభావం. కస్మాతి చే? ఆహ ‘‘తస్మిఞ్హిస్సా’’తిఆది. సమ్మోహమత్తం వణ్ణాదయోతి వణ్ణమన్తజాతియో హి బ్రాహ్మణభావస్స అఙ్గన్తి సమ్మోహమత్తమేతం అసమవేక్ఖితాభిమానభావతో.

సీలపఞ్ఞాకథావణ్ణనా

౩౧౭. కథితో బ్రాహ్మణేన పఞ్హోతి ‘‘సీలవా చ హోతీ’’తిఆదినా ద్విన్నమేవ అఙ్గానం వసేన యథాపుచ్ఛితో పఞ్హో యాథావతో విస్సజ్జితో ఏత్థాతి ఏతస్మిం యథావిస్సజ్జితే అత్థే. తస్సాతి సోణదణ్డస్స. సీలపరిసుద్ధాతి సీలసమ్పత్తియా సబ్బసో సుద్ధా అనుపక్కిలిట్ఠా. కుతో దుస్సీలే పఞ్ఞా అసమాహితత్తా తస్స. జళే ఏళమూగే కుతో సీలన్తి జళే ఏళమూగే దుప్పఞ్ఞే కుతో సీలం సీలవిభాగస్స, సీలపరిసోధనూపాయస్స చ అజాననతో. పకట్ఠం ఉక్కట్ఠం ఞాణం పఞ్ఞాణన్తి, పాకతికం ఞాణం నివత్తేతుం ‘‘పఞ్ఞాణ’’న్తి వుత్తన్తి తయిదం పకారేహి జాననతో పఞ్ఞావాతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాణన్తి పఞ్ఞా యేవా’’తి.

సీలేనధోతాతి సమాధిపదట్ఠానేన సీలేన సకలసంకిలేసమలవిసుద్ధియా ధోతా విసుద్ధా, తేనాహ ‘‘కథం పనా’’తిఆది. తత్థ ధోవతీతి సుజ్ఝతి. మహాసట్ఠివస్సత్థేరో వియాతి సట్ఠివస్సమహాథేరో వియ. వేదనాపరిగ్గహమత్తమ్పీతి ఏత్థ వేదనాపరిగ్గహో నామ యథాఉప్పన్నం వేదనం సభావరసతో ఉపధారేత్వా ‘‘అయం వేదనా ఫస్సం పటిచ్చ, సో ఫస్సో అనిచ్చో దుక్ఖో విపరిణామధమ్మో’’తి లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా పవత్తితవిపస్సనా. ఏవం విపస్సన్తేన ‘‘సుఖేన సక్కా సా వేదనా అధివాసేతుం ‘‘వేదనా ఏవ వేదియతీ’’తి. వేదనం విక్ఖమ్భేత్వాతి యథాఉప్పన్నం దుక్ఖం వేదనం అననువత్తిత్వా విపస్సనం ఆరభిత్వా వీథిం పటిపన్నాయ విపస్సనాయ తం వినోదేత్వా. సంసుమారపతితేనాతి కుమ్భీలేన వియ భూమియం ఉరేన నిపజ్జనేన. పఞ్ఞాయ సీలం ధోవిత్వాతి అఖణ్డాదిభావాపాదనేన సీలం ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు పఞ్ఞాయ సువిసోధితం కత్వా.

౩౧౮. ‘‘కస్మా ఆహా’’తి ఉపరిదేసనాయ కారణం పుచ్ఛతి. లజ్జా నామ ‘‘సీలస్స జాతియా చ గుణదోసపకాసనేన సమణేన గోతమేన పుచ్ఛితపఞ్హం విస్సజ్జేసీ’’తి పరిసాయ పఞ్ఞాతతా. ఏత్తకపరమాతి ఏత్తకఉక్కంసకోటికా పఞ్చ సీలాని, వేదత్తయవిభావనం పఞ్ఞఞ్చ లక్ఖణాదితో నిద్ధారేత్వా జాననం నత్థి, కేవలం తత్థ వచీపరమా మయన్తి దస్సేతీతి ఆహ ‘‘సీలపఞ్ఞాణన్తి వచనమేవ పరమం అమ్హాక’’న్తి. ‘‘అయం పన విసేసో’’తి ఇదం నియ్యాతనాపేక్ఖం సీలనిద్దేసే, తేనాహ ‘‘సీలమిచ్చేవ నియ్యాతిత’’న్తి. సామఞ్ఞఫలే పన ‘‘సామఞ్ఞఫల’’ మిచ్చేవ నియ్యాతితం, పఞ్ఞానిద్దేసే పన ఝానపఞ్ఞం అధిట్ఠానం కత్వా విపస్సనాపఞ్ఞావసేనేవ పఞ్ఞానియ్యాతనం కతం, తేనాహ ‘‘పఠమజ్ఝానాదీనీ’’తి.

సోణదణ్డఉపాసకత్తపటివేదనాకథావణ్ణనా

౩౨౧-౨. నత్తాతి పుత్తపుత్తో. అగారవం నామ నత్థి, న చాయం భగవతి అగారవేన ‘‘అహఞ్చేవ ఖో పనా’’తిఆదిమాహ, అథ ఖో అత్తలాభపరిహానిభయేన. అయఞ్హి యథా తథా అత్తనో మహాజనస్స సమ్భావనం ఉప్పాదేత్వా కోహఞ్ఞేన పరే విమ్హాపేత్వా లాభుప్పాదం నిజిగిసన్తో విచరతి, తస్మా తథా అవోచ, తేనాహ ‘‘ఇమినా కిరా’’తిఆది.

తఙ్ఖణానురూపాయాతి యాదిసీ తదా తస్స అజ్ఝాసయప్పవత్తి, తదనురూపాయాతి అత్థో. తస్స తదా తాదిసస్స వివట్టసన్నిస్సితస్స ఞాణస్స పరిపాకస్స అభావతో కేవలం అబ్భుదయనిస్సితో ఏవ అత్థో దస్సితోతి ఆహ ‘‘దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికమత్థం సన్దస్సేత్వా’’తి, పచ్చక్ఖతో విభావేత్వాతి అత్థో. కుసలే ధమ్మేతి తేభూమకే కుసలే ధమ్మే, ‘‘చతుభూమకే’’తిపి వత్తుం వట్టతియేవ, తేనేవాహ ‘‘ఆయతిం నిబ్బానత్థాయ వాసనాభాగియా వా’’తి. తత్థాతి కుసలధమ్మే యథా సమాదపితే. నన్తి బ్రాహ్మణం సముత్తేజేత్వాతి సమ్మదేవ ఉపరూపరి నిసానేత్వా పుఞ్ఞకిరియాయ తిక్ఖవిసదభావం ఆపాదేత్వా. తం పన అత్థతో తత్థ ఉస్సాహజననం హోతీతి ఆహ ‘‘సఉస్సాహం కత్వా’’తి. ఏవం పుఞ్ఞకిరియాయ సఉస్సాహతా, ఏవరూపం గుణసమఙ్గితా చ నియమతో దిట్ఠధమ్మికా అత్థసమ్పాదనీతి ఏవం సఉస్సాహతాయ, అఞ్ఞేహి చ తస్మిం విజ్జమానగుణేహి సమ్పహంసేత్వా సమ్మదేవ హట్ఠతుట్ఠభావం ఆపాదేత్వా.

యది భగవా ధమ్మరతనవస్సం వస్సి, అథ కస్మా సో విసేసం నాధిగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణో పనా’’తిఆది. యది ఏవం కస్మా భగవా తస్స తథా ధమ్మరతనవస్సం వస్సీతి ఆహ ‘‘కేవలమస్సా’’తిఆది. న హి భగవతో నిరత్థకా దేసనా హోతీతి.

సోణదణ్డసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.