౩. అమ్బట్ఠసుత్తవణ్ణనా

అద్ధానగమనవణ్ణనా

౨౫౪. అపుబ్బపదవణ్ణనాతి అత్థసంవణ్ణనావసేన హేట్ఠా అగ్గహితతాయ అపుబ్బస్స పదస్స వణ్ణనా అత్థవిభజనా. ‘‘హిత్వా పునప్పునాగతమత్థ’’న్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా) హి వుత్తం. జనపదినోతి జనపదవన్తో, జనపదస్స వా ఇస్సరా రాజకుమారా గోత్తవసేన కోసలా నామ. యది ఏకో జనపదో, కథం బహువచనన్తి ఆహ ‘‘రూళ్హిసద్దేనా’’తి. అక్ఖరచిన్తకా హి ఈదిసేసు ఠానేసు యుత్తే వియ ఈదిసలిఙ్గవచనాని ఇచ్ఛన్తి, అయమేత్థ రూళ్హి యథా అఞ్ఞత్థపి ‘‘కురూసు విహరతి, అఙ్గేసు విహరతీ’’తి చ. తబ్బిసేసనేపి జనపద-సద్దే జాతి-సద్దే ఏకవచనమేవ. పోరాణా పనాతి పన-సద్దో విసేసత్థజోతనో, తేన పుథుఅత్థవిసయతాయ ఏవఞ్చేతం పుథువచనన్తి వక్ఖమానవిసేసం జోతేతి. బహుప్పభేదో హి సో పదేసో తియోజనసతపరిమాణతాయ. నఙ్గలానిపి ఛడ్డేత్వాతి కమ్మప్పహానవసేన నఙ్గలానిపి పహాయ, నిదస్సనమత్తఞ్చేతం. న కేవలం కస్సకా ఏవ, అథ ఖో అఞ్ఞేపి మనుస్సా అత్తనో అత్తనో కిచ్చం పహాయ తత్థ సన్నిపతింసు. ‘‘సో పదేసో’’తి పదేససామఞ్ఞతో వుత్తం, వచనవిపల్లాసేన వా, తే పదేసాతి అత్థో. కోసలాతి వుచ్చతి కుసలా ఏవ కోసలాతి కత్వా.

చారికన్తి చరణం, చరణం వా చారో, సో ఏవ చారికా. తయిదం మగ్గగమనం ఇధాధిప్పేతం, న చుణ్ణికగమనమత్తన్తి ఆహ ‘‘అద్ధానగమనం గచ్ఛన్తో’’తి. తం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘చారికా చ నామేసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దూరేపీతి నాతిదూరేపి. సహసా గమనన్తి సీఘగమనం. మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదిం ఏకదేసేన వత్వా వనవాసీతిస్ససామణేరస్స వత్థుం విత్థారేత్వా జనపదచారికం కథేతుం ‘‘భగవా హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. ఆకాసగామీహి ఏవ సద్ధిం గన్తుకామో ‘‘ఛళభిఞ్ఞానం ఆరోచేహీ’’తి ఆహ.

సఙ్ఘకమ్మవసేన సిజ్ఝమానాపి ఉపసమ్పదా సత్థు ఆణావసేనేవ సిజ్ఝనతో ‘‘బుద్ధదాయజ్జం తే దస్సామీ’’తి వుత్తన్తి వదన్తి. అపరే పన అపరిపుణ్ణవీసతివస్సస్సేవ తస్స ఉపసమ్పదం అనుజానన్తో ‘‘దస్సామీ’’తి అవోచాతి వదన్తి. ఉపసమ్పాదేత్వాతి ధమ్మసేనాపతినా ఉపజ్ఝాయేన ఉపసమ్పాదేత్వా.

నవయోజనసతికమ్పి ఠానం మజ్ఝిమదేసపరియాపన్నమేవ, తతో పరం నాధిప్పేతం తురితచారికావసేన అగమనతో. సమన్తాతి గతగతట్ఠానస్స చతూసు పస్సేసు సమన్తతో. అఞ్ఞేనపి కారణేనాతి భిక్ఖూనం సమథవిపస్సనాతరుణభావతో అఞ్ఞేనపి మజ్ఝిమమణ్డలే వేనేయ్యానం ఞాణపరిపాకాదికారణేన మజ్ఝిమమణ్డలం ఓసరతి.‘‘సత్తహి వా’’తిఆది ‘‘ఏకమాసం వా’’తిఆదినా వుత్తానుక్కమేన యోజేతబ్బం.

సరీరఫాసుకత్థాయాతి ఏకస్మింయేవ ఠానే నిబద్ధవాసవసేన ఉస్సన్నధాతుకస్స సరీరస్స విచరణేన ఫాసుకత్థాయ. అట్ఠుప్పత్తికాలాభికఙ్ఖనత్థాయాతి అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్త (అ. ని. ౭.౭౨) మఘదేవజాతకాది (జా. ౧.౧.౯) దేసనానం వియ ధమ్మదేసనాయ అట్ఠుప్పత్తికాలం ఆకఙ్ఖమానేన. సురాపానసిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనే (పాచి. ౩౨౮) వియ సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనత్థాయ. బోధనేయ్యసత్తే అఙ్గులిమాలాదికే (మ. ని. ౨.౩౪౭) బోధనత్థాయ. కఞ్చి, కతిపయే వా పుగ్గలే ఉద్దిస్స చారికా నిబద్ధచారికా. తదఞ్ఞా అనిబద్ధచారికా.

దససహస్సి లోకధాతుయాతి జాతిఖేత్తభూతే దససహస్సచక్కవాళే. తత్థ హి సత్తే పరిపక్కిన్ద్రియే పస్సితుం బుద్ధఞాణం అభినీహరిత్వా ఠితో భగవా ఞాణజాలం పత్థరతీతి వుచ్చతి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠోతి తస్స ఞాణస్స గోచరభావం ఉపగతో. భగవా కిర మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ ‘‘యే సత్తా భబ్బా పరిపాకఞాణా అజ్జ మయా వినేతబ్బా, తే మయ్హం ఞాణస్స ఉపట్ఠహన్తూ’’తి చిత్తం అధిట్ఠాయ సమన్నాహరతి. తస్స సహ సమన్నాహారా ఏకో వా ద్వే వా బహూ వా తదా వినయూపగా వేనేయ్యా ఞాణస్స ఆపాథమాగచ్ఛన్తి అయమేత్థ బుద్ధానుభావో. ఏవమ్పి ఆపాథమాగతానం పన నేసం ఉపనిస్సయం పుబ్బచరియం పుబ్బహేతుం సమ్పతి వత్తమానఞ్చ పటిపత్తిం ఓలోకేతి, తేనాహ ‘‘అథ భగవా’’తిఆది. వాదపటివాదం కత్వాతి ‘‘ఏవం ను తే అమ్బట్ఠా’’తిఆదినా మయా వుత్తవచనస్స ‘‘యే చ ఖో తే భో గోతమ ముణ్డకా సమణకా’’తిఆదినా పటివచనం కత్వా తిక్ఖత్తుం ఇబ్భవాదనిపాతనవసేన నానప్పకారం అసమ్భివాక్యం సాధుసభావాయ వాచాయ వత్తుం అయుత్తవచనం వక్ఖతి. నిబ్బిసేవనన్తి విగతతుదనం, మానదబ్బవసేన అపగతపరిప్ఫన్దనన్తి అత్థో.

అవసరితబ్బన్తి ఉపగన్తబ్బం. ఇచ్ఛానఙ్గలేతి ఇదం తదా భగవతో గోచరగామనిదస్సనం సమీపత్థే భుమ్మన్తి కత్వా. ‘‘ఇచ్ఛానఙ్గలవనసణ్డే’’తి నివాసనట్ఠానదస్సనం అధికరణే భుమ్మన్తి. తదుభయం వివరన్తో ‘‘ఇచ్ఛానఙ్గలం ఉపనిస్సాయా’’తిఆదిమాహ. ధమ్మరాజస్స భగవతో సబ్బసో అధమ్మనిగ్గణ్హనపరా పటిపత్తి, సా చ సీలసమాధిపఞ్ఞావసేనాతి తం దస్సేతుం ‘‘సీలఖన్ధావార’’న్తిఆది వుత్తం. యథాభిరుచితేనాతి దిబ్బవిహారాదీసు యేన యేన అత్తనో అభిరుచితేన విహారేన.

పోక్ఖరసాతివత్థువణ్ణనా

౨౫౫. మన్తేతి ఇరుబ్బేదాదిమన్తసత్థే. పోక్ఖరే కమలే సయమానో నిసీదీతి పోక్ఖరసాతీ. సాతి వుచ్చతి సమసణ్ఠానం, పోక్ఖరే సణ్ఠానావయవే జాతోతి ‘‘పోక్ఖరసాతీ’’తిపి వుచ్చతి. సేతపోక్ఖరసదిసోతి సేతపదుమవణ్ణో. సువట్టితాతి వట్టభావస్స యుత్తట్ఠానే సుట్ఠు వట్టులా. కాళవఙ్గతిలకాదీనం అభావేన సుపరిసుద్ధా.

ఇమస్స బ్రాహ్మణస్స కీదిసో పుబ్బయోగో, యేన నం భగవా అనుగ్గణ్హితుం తం ఠానం ఉపగతోతి ఆహ ‘‘అయం పనా’’తిఆది. పదుమగబ్భే నిబ్బత్తి తేనాయం సంసేదజో జాతో. న పుప్ఫతీతి న వికసతి. రజతబిమ్బకన్తి రూపియమయం రూపకం.

అజ్ఝావసతీతి ఏత్థ అధి-సద్దో ఇస్సరియత్థదీపనో, ఆసద్దో మరియాదత్థోతి దస్సేన్తో ‘‘అభిభవిత్వా’’తిఆదిమాహ. తేహి యుత్తత్తా హి ఉక్కట్ఠన్తి ఉపయోగవచనం, తేనాహ ‘‘ఉపసగ్గవసేనా’’తిఆది. యాయ మరియాదాయాతి యాయ అవత్థాయ.నగరస్స వత్థున్తి ‘‘అయం ఖణో, సుముహుత్తం మా అతిక్కమీ’’తి రత్తివిభాయనం అనురక్ఖన్తా రత్తియం ఉక్కా ఠపేత్వా ఉక్కాసు జలమానాసు నగరస్స వత్థుం అగ్గహేసుం, తస్మా ఉక్కాసు ఠితాతి ఉక్కట్ఠా, ఉక్కాసు విజ్జోతయన్తీసు ఠితా పతిట్ఠితాతి మూలవిభుజాదిపక్ఖేపేన సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా, నిరుత్తినయేన వా ఉక్కాసు ఠితాసు ఠితా ఆసీతి ఉక్కట్ఠా. అపరే పన భణన్తి ‘‘భూమిభాగసమ్పత్తియా, ఉపకరణసమ్పత్తియా, మనుస్ససమ్పత్తియా చ తం నగరం ఉక్కట్ఠగుణయోగతో ఉక్కట్ఠాతి నామం లభీ’’తి. తస్సాతి ‘‘ఉక్కట్ఠ’’న్తి ఉపయోగవసేన వుత్తపదస్స. అనుపయోగత్తాతి విసేసనభావేన అనుపయుత్తత్తా. సేసపదేసూతి ‘‘సత్తుస్సద’’న్తిఆదిపదేసు. యథావిధి హి అనుపయోగో పురిమస్మిం. తత్థాతి ‘‘ఉపసగ్గవసేనా’’తిఆదినా వుత్తవిధానే. ‘‘సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బ’’న్తి ఏతేన సద్దలక్ఖణానుగతో వాయం సద్దప్పయోగోతి దస్సేతి. ఉపఅనుఅధిఆఇతిఏవంపుబ్బకే వసనకిరియాఠానే ఉపయోగవచనమేవ పాపుణాతీతి సద్దవిదూ ఇచ్ఛన్తి.

ఉస్సదతా నామేత్థ బహులతాతి, తం బహులతం దస్సేతుం ‘‘బహుజన’’న్తిఆది వుత్తం. గహేత్వా పోసేతబ్బం పోసావనియం. ఆవిజ్ఝిత్వాతి పరిక్ఖిపిత్వా.

రఞ్ఞా వియ భుఞ్జితబ్బన్తి వా రాజభోగ్గం. రఞ్ఞో దాయభూతన్తి కులపరమ్పరాయ యోగ్యభావేన రాజతో లద్ధదాయభూతం. తేనాహ ‘‘దాయజ్జన్తి అత్థో’’తి. రాజనీహారేన పరిభుఞ్జితబ్బతో ఉద్ధం పరిభోగలాభస్స సేట్ఠదేయ్యతా నామ నత్థీతి ఆహ ‘‘ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా రాజసఙ్ఖేపేన భుఞ్జితబ్బ’’న్తి. ‘‘సబ్బం ఛేజ్జభేజ్జ’’న్తి సరీరదణ్డధనదణ్డాది భేదం సబ్బం దణ్డమాహ. నదీతిత్థపబ్బతాదీసూతి నదీతిత్థపబ్బతపాదగామద్వారఅటవిముఖాదీసు. ‘‘రాజదాయ’’న్తి ఇమినావ రఞ్ఞో దిన్నభావే సిద్ధే ‘‘రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన దిన్న’’న్తి వచనం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘దాయకరాజదీపనత్థ’’న్తిఆది. నిస్సట్ఠపరిచ్చత్తన్తి ముత్తచాగవసేన పరిచ్చత్తం కత్వా. ఏవఞ్హి తం సేట్ఠదేయ్యం ఉత్తమదేయ్యం జాతం.

ఉపలభీతి సవనవసేన ఉపలభీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సోతద్వార…పే… అఞ్ఞాసీ’’తి ఆహ. అవధారణఫలత్తా సబ్బమ్పి వాక్యం అన్తోగధావధారణన్తి ఆహ ‘‘పదపూరణమత్తే నిపాతో’’తి. ‘‘అవధారణత్థే’’తి పన ఇమినా ఇట్ఠతోవధారణత్థం ఖో-సద్దగ్గహణన్తి దస్సేతి. ‘‘అస్సోసీ’’తి పదం ఖో-సద్దే గహితే తేన ఫుల్లితమణ్డితం వియ హోన్తం పూరితం నామ హోతి, తేన చ పురిమపచ్ఛిమపదాని సిలిట్ఠాని హోన్తి, న తస్మిం అగ్గహితేతి ఆహ ‘‘పదపూరణేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవా’’తి. మత్త-సద్దో విసేసనివత్తిఅత్థో, తేనస్స అనత్థన్తరదీపనతా దస్సితా హోతి, ఏవ-సద్దేన పన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ ఏకన్తికతా.

సమితపాపత్తాతి అచ్చన్తం అనవసేసతో సవాసనం సమితపాపత్తా. ఏవఞ్హి బాహిరకవిరాగసేక్ఖాసేక్ఖపాపసమనతో భగవతో పాపసమనం విసేసితం హోతి, తేనాహ వుత్తఞ్హేతన్తిఆది. అనేకత్థత్తా నిపాతానం ఇధ అనుస్సవత్థో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఖలూతి అనుస్సవత్థే నిపాతో’’తి. ఆలపనమత్తన్తి పియాలాపవచనమత్తం. పియసముదాహారో హేతే ‘‘భో’’తి వా ‘‘ఆవుసో’’తి వా ‘‘దేవానం పియా’’తి వా. గోత్తవసేనాతి ఏత్థ గం తాయతీతి గోత్తం. గోతమోతి హి పవత్తమానం వచనం, బుద్ధిఞ్చ తాయతి ఏకంసికవిసయతాయ రక్ఖతీతి గోత్తం. యథా హి బుద్ధి ఆరమ్మణభూతేన అత్థేన వినా న వత్తతి, ఏవం అభిధానం అభిధేయ్యభూతేన, తస్మా సో గోత్తసఙ్ఖాతో అత్థో తాని తాయతి రక్ఖతీతి వుచ్చతి. కో పన సోతి? అఞ్ఞకులపరమ్పరాసాధారణం తస్స కులస్స ఆదిపురిససముదాగతం తంకులపరియాపన్నసాధారణం సామఞ్ఞరూపన్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ ‘‘సమణో’’తి ఇమినా సరిక్ఖకజనేహి భగవతో బహుమతభావో దస్సితో సమితపాపతాకిత్తనతో. ‘‘గోతమో’’తి ఇమినా లోకియజనేహి ఉళారకులసమ్భూతతాదీపనతో.

ఉచ్చాకులపరిదీపనం ఉదితోదితవిపులఖత్తియకులవిభావనతో. సబ్బఖత్తియానఞ్హి ఆదిభూతమహాసమ్మతమహారాజతో పట్ఠాయ అసమ్భిన్నం ఉళారతమం సక్యరాజకులం. కేనచి పారిజుఞ్ఞేనాతి ఞాతిపారిజుఞ్ఞభోగపారిజుఞ్ఞాదినా కేనచి పారిజుఞ్ఞేన పారిహానియా. అనభిభూతో అనజ్ఝోత్థతో. తథా హి తస్స కులస్స న కిఞ్చి పారిజుఞ్ఞం లోకనాథస్స అభిజాతియం, అథ ఖో వడ్ఢియేవ. అభినిక్ఖమనే చ తతోపి సమిద్ధతమభావో లోకే పాకటో పఞ్ఞాతో. ఇతి ‘‘సక్యకులా పబ్బజితో’’తి ఇదం వచనం భగవతో సద్ధాపబ్బజితభావదీపనం వుత్తం మహన్తం ఞాతిపరివట్టం, మహన్తఞ్చ భోగక్ఖన్ధం పహాయ పబ్బజితభావసిద్ధితో. సున్దరన్తి భద్దకం. భద్దకతా చ పస్సన్తస్స హితసుఖావహభావేన వేదితబ్బాతి ఆహ అత్థావహం సుఖావహన్తి. తత్థ అత్థావహన్తి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థసంహితహితావహం. సుఖావహన్తి యథావుత్తతివిధసుఖావహం. తథారూపానన్తి తాదిసానం. యాదిసేహి పన గుణేహి భగవా సమన్నాగతో, తేహి చతుప్పమాణికస్స లోకస్స సబ్బథాపి అచ్చన్తాయ సద్ధాయ పసాదనీయో తేసం యథాభూతసభావత్తాతి దస్సేన్తో యథారూపోతిఆదిమాహ. తత్థ యథాభూతం…పే… అరహతన్తి ఇమినా ధమ్మప్పమాణానం, లూఖప్పమాణానఞ్చ సత్తానం భగవతో పసాదావహతం దస్సేతి. తం దస్సనేనేవ చ ఇతరేసమ్పి అత్థతో పసాదావహతా దస్సితా హోతీతి దట్ఠబ్బం తదవినాభావతో. దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతీతి ఏత్థ కోసియసకుణవత్థుం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౪; ఖు. పా. అట్ఠ. ౧౦) కథేతబ్బం.

అమ్బట్ఠమాణవకథావణ్ణనా

౨౫౬. మన్తే పరివత్తేతీతి వేదే సజ్ఝాయతి, పరియాపుణాతీతి అత్థో. మన్తే ధారేతీతి యథాఅధీతే మన్తే అసమ్ముట్ఠే కత్వా హదయే ఠపేతి ఓట్ఠపహతకరణవసేన, న అత్థవిభావనవసేన.

సనిఘణ్డుకేటుభానన్తి ఏత్థ వచనీయవాచకభావేన అత్థం సద్దఞ్చ నిఖడతి భిన్దతి విభజ్జ దస్సేతీతి నిఖణ్డు, సా ఏవ ఇధ ఖ-కారస్స ఘ-కారం కత్వా ‘‘నిఘణ్డూ’’తి వుత్తో. కిటయతి గమేతి ఞాపేతి కిరియాదివిభాగం, తం వా అనవసేసపరియాదానతో గమేన్తో పూరేతీతి కేటుభం. వేవచనప్పకాసకన్తి పరియాయసద్దదీపకం, ఏకేకస్స అత్థస్స అనేకపరియాయవచనవిభావకన్తి అత్థో. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అనేకేసమ్పి అత్థానం ఏకసద్దవచనీయతావిభావనవసేనపి తస్స గన్థస్స పవత్తత్తా. వచీభేదాదిలక్ఖణా కిరియా కప్పీయతి ఏతేనాతి కిరియాకప్పో, సో పన వణ్ణపదసమ్బన్ధపదత్థాదివిభాగతో బహువికప్పోతి ఆహ ‘‘కిరియాకప్పవికప్పో’’తి. ఇదఞ్చ మూలకిరియాకప్పగన్థం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి సతసహస్సపరిమాణో నయచరియాదిపకరణం. ఠానకరణాదివిభాగతో, నిబ్బచనవిభాగతో చ అక్ఖరా పభేదీయన్తి ఏతేహీతి అక్ఖరప్పభేదా, సిక్ఖానిరుత్తియో. ఏతేసన్తి వేదానం.

తే ఏవ వేదే పదసో కాయతీతి పదకో. తం తం సద్దం తదత్థఞ్చ బ్యాకరోతి బ్యాచిక్ఖతి ఏతేనాతి బ్యాకరణం, సద్దసత్థం. ఆయతిం హితం తేన లోకో న యతతి న ఈహతీతి లోకాయతం. తఞ్హి గన్థం నిస్సాయ సత్తా పుఞ్ఞకిరియాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి.

వయతీతి వయో, ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు కత్థచి అపరికిలమన్తో అవిత్థాయన్తో తే గన్థే సన్ధారేతి పూరేతీతి అత్థో. ద్వే పటిసేధా పకతిం గమేన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘అవయో న హోతీ’’తి వత్వా తత్థ అవయం దస్సేతుం ‘‘అవయో నామ…పే… న సక్కోతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అనుఞ్ఞాతో’’తి పదస్స కమ్మసాధనవసేన, ‘‘పటిఞ్ఞాతో’’తి పన పదస్స కత్తుసాధనవసేన అత్థో వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘ఆచరియేనా’’తిఆదిమాహ. ఆచరియపరమ్పరాభతం ఆచరియకం. గరూతి భారియం అత్తానం తతో మోచేత్వా గమనం దుక్కరం హోతి. అనత్థోపి ఉప్పజ్జతి నిన్దాబ్యారోసఉపారమ్భాది.

౨౫౭. ‘‘అబ్భుగ్గతో’’తి ఏత్థ అభిసద్దయోగేన ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థవసేనేవ ఉపయోగవచనం.

౨౫౮. లక్ఖణానీతి లక్ఖణదీపనాని మన్తపదాని. అన్తరధాయన్తీతి న కేవలం లక్ఖణమన్తానియేవ, అథ ఖో అఞ్ఞానిపి బ్రాహ్మణానం ఞాణబలాభావేన అనుక్కమేన అన్తరధాయన్తి. తథా హి వదన్తి ‘‘ఏకసతం అద్ధరియం సాఖా సహస్సవత్తకో సామా’’తిఆది. పణిధి …పే… మహతోతి ఏత్థ పణిధిమహతో సమాదానమహతోతి ఆదినా పచ్చేకం మహన్త-సద్దో యోజేతబ్బో. పణిధిమహన్తతాది చస్స బుద్ధవంసచరియాపిటకవణ్ణనాదివసేన వేదితబ్బో. నిట్ఠాతి నిప్ఫత్తియో. భవభేదేతి భవవిసేసే. ఇతో చ ఏత్తో చ బ్యాపేత్వా ఠితతా విసటభావో.

జాతిసామఞ్ఞతోతి లక్ఖణజాతియా లక్ఖణభావమత్తేన సమానభావతో. యథా హి బుద్ధానం లక్ఖణాని సువిసదాని, సుపరిబ్యత్తాని, పరిపుణ్ణాని చ హోన్తి, న ఏవం చక్కవత్తీనం, తేనాహ ‘‘న తేహేవ బుద్ధో హోతీ’’తి. అభిరూపతా, దీఘాయుకతా, అప్పాతఙ్కతా, బ్రాహ్మణాదీనం పియమనాపతాతి ఇమేహి చతూహి అచ్ఛరియసభావేహి. దానం, పియవచనం, అత్థచరియా, సమానత్తతాతి ఇమేహి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి. రఞ్జనతోతి పీతిజననతో. చక్కం చక్కరతనం వత్తేతి పవత్తేతీతి చక్కవత్తీ. సమ్పత్తిచక్కేహి సయం వత్తతి, తేహి చ పరం సత్తనికాయం వత్తేతి పవత్తేతీతి చక్కవత్తీ. పరహితావహో ఇరియాపథచక్కానం వత్తో వత్తనం ఏతస్స, ఏత్థాతి వా చక్కవత్తీ. అప్పటిహతం వా ఆణాసఙ్ఖాతం చక్కం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ. ఖత్తియమణ్డలాదిసఞ్ఞితం చక్కం సమూహం అత్తనో వసే వత్తేతీతి చక్కవత్తీ చక్కవత్తివత్తసఙ్ఖాతం ధమ్మం చరతి, చక్కవత్తివత్తసఙ్ఖాతో ధమ్మో ఏతస్మిం అత్థీతి వా ధమ్మికో. ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మో రఞ్జనట్ఠేన రాజాతి ధమ్మరాజా. ‘‘రాజా హోతి చక్కవత్తీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘చాతురన్తో’’తి పదం చతుదీపిస్సరతం విభావేతీతి ఆహ ‘‘చతుసముద్దఅన్తాయా’’తిఆది. తత్థ ‘‘చతుద్దీపవిభూసితాయా’’తి అవత్వా ‘‘చతుబ్బిధా’’తి విధగ్గహణం తంతంపరిత్తదీపానమ్పి సఙ్గహత్థన్తి దట్ఠబ్బం. కోపాదీతి ఆది-సద్దేన కామమోహమానమదాదికే సఙ్గణ్హాతి. విజితావీతి విజితవా. కేనచి అకమ్పియట్ఠేన జనపదే థావరియప్పత్తో, దళ్హభత్తిభావతో వా, జనపదో థావరియం పత్తో ఏత్థాతి జనపదత్థావరియప్పత్తో.

చిత్తీకతభావాదినాపి (ఖు. పా. అట్ఠ. ౩; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬; మహాని. అట్ఠ. ౫౦) చక్కస్స రతనట్ఠో వేదితబ్బో. ఏస నయో సేసేసుపి. రతినిమిత్తతాయ వా చిత్తీకతాదిభావస్స రతిజననట్ఠేన ఏకసఙ్గహతాయ విసుం అగ్గహణం. ఇమేహి పన రతనేహి రాజా చక్కవత్తీ యం యమత్థం పచ్చనుభోతి, తం తం దస్సేతుం ‘‘ఇమేసు పనా’’తిఆది వుత్తం. అజితం జినాతి మహేసక్ఖతాసంవత్తనియకమ్మనిస్సన్దభావతో. విజితే యథాసుఖం అనువిచరతి హత్థిరతనం అస్సరతనఞ్చ అభిరుహిత్వా తేసం ఆనుభావేన అన్తోపాతరాసేయేవ సముద్దపరియన్తం పథవిం అనుసంయాయిత్వా రాజధానిమేవ పచ్చాగమనతో. పరిణాయకరతనేన విజితమనురక్ఖతి తేన తత్థ తత్థ కాతబ్బకిచ్చస్స సంవిధానతో. అవసేసేహీతి మణిరతనఇత్థిరతనగహపతిరతనేహి. తత్థ మణిరతనేన యోజనప్పమాణే పదేసే అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకదస్సనాదినా సుఖమనుభవతి, ఇత్థిరతనేన అతిక్కన్తమానుసకరూపసమ్పత్తిదస్సనాదివసేన, గహపతిరతనేన ఇచ్ఛితిచ్ఛితమణికనకరజతాదిధనపటిలాభవసేన.

ఉస్సాహసత్తియోగో తేన కేనచి అప్పటిహతాణాచక్కభావసిద్ధితో పచ్ఛిమేనాతి పరిణాయకరతనేన. తఞ్హి సబ్బరాజకిచ్చేసు కుసలం అవిరజ్ఝనయోగం, తేనాహ ‘‘మన్తసత్తియోగో’’తి. హత్థిఅస్సరతనానం మహానుభావతాయ కోససమ్పత్తియాపి పభావసమ్పత్తిసిద్ధితో ‘‘హత్థి…పే… యోగో’’తి వుత్తం. (కోసో హి నామ సతి ఉస్సాహసమ్పత్తియం దుగ్గం తేజం కుసుమోరం పరక్కమం పబ్బతోముఖం అమోసపహరణం) తివిధసత్తియోగఫలం పరిపుణ్ణం హోతీతి సమ్బన్ధో. సేసేహీతి సేసేహి పఞ్చహి రతనేహి.

అదోసకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేనాతి అదోససఙ్ఖాతేన కుసలమూలేన సహజాతాదిపచ్చయవసేన ఉప్పాదితకమ్మస్స ఆనుభావేన సమ్పజ్జన్తి సోమ్మతరరతనజాతికత్తా. మజ్ఝిమాని మణిఇత్థిగహపతిరతనాని. అలోభ…పే… కమ్మానుభావేన సమ్పజ్జన్తి ఉళారస్స ధనస్స, ఉళారధనపటిలాభకారణస్స చ పరిచ్చాగసమ్పదాహేతుకత్తా. పచ్ఛిమన్తి పరిణాయకరతనం. తఞ్హి అమోహ…పే… కమ్మానుభావేన సమ్పజ్జతి మహాపఞ్ఞేనేవ చక్కవత్తిరాజకిచ్చస్స పరిణేతబ్బత్తా. ఉపదేసో నామ సవిసేసం సత్తన్నం రతనానం విచారణవసేన పవత్తో కథాబన్ధో.

సరణతో పటిపక్ఖవిధమనతో సూరా, తేనాహ ‘‘అభీరుకజాతికా’’తి. అసురే విజినిత్వా ఠితత్తా వీరో, సక్కో దేవానం ఇన్దో. తస్స అఙ్గం దేవపుత్తో సేనఙ్గభావతోతి వుత్తం ‘‘వీరఙ్గరూపాతి దేవపుత్తసదిసకాయా’’తి. ‘‘ఏకే’’తి సారసమాసాచరియమాహ. సభావోతి సభావభూతో అత్థో. వీరకారణన్తి వీరభావకారణం. వీరియమయసరీరా వియాతి సవిగ్గహవీరియసదిసా, సవిగ్గహం చే వీరియం సియా తంసదిసాతి అత్థో. నను రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పటిసేనా నామ నత్థి, య’మస్స పుత్తా పమద్దేయ్యుం, అథ కస్మా పరసేనప్పమద్దనాతి వుత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ సచేతిఆది, తేన పరసేనా హోతు వా మా వా తే పన ఏవం మహానుభావాతి దస్సేతి. ధమ్మేనాతి కతుపచితేన అత్తనో పుఞ్ఞధమ్మేన. తేన హి సఞ్చోదితా పథవియం సబ్బరాజానో పచ్చుగ్గన్త్వా ‘‘స్వాగతం తే మహారాజా’’తి ఆదిం వత్వా అత్తనో రజ్జం రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స నియ్యాతేన్తి, తేన వుత్తం ‘‘సో ఇమం…పే… అజ్ఝావసతీ’’తి. అట్ఠకథాయం పన తస్స యథావుత్తస్స ధమ్మస్స చిరతరం విపచ్చితుం పచ్చయభూతం చక్కవత్తివత్తసముదాగతం పయోగసమ్పత్తిసఙ్ఖాతం ధమ్మం దస్సేతుం ‘‘పాణో న హన్తబ్బోతిఆదినా పఞ్చసీలధమ్మేనా’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి ‘‘అదణ్డేన అసత్థేనా’’తి ఇదం వచనం సుట్ఠుతరం సమత్థితం హోతీతి. యస్మా రాగాదయో పాపధమ్మా ఉప్పజ్జమానా సత్తసన్తానం ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠన్తి కుసలప్పవత్తిం నివారేన్తి, తస్మా తే ‘‘ఛదనా, ఛదా’’తి చ వుత్తా. వివటేత్వాతి విగమేత్వా. పూజారహతా వుత్తా ‘‘అరహతీతి అరహ’’న్తి. తస్సా పూజారహతాయ. యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధో, తస్మా అరహన్తి. బుద్ధత్తహేతుభూతా వివట్టచ్ఛదతా వుత్తా సవాసనసబ్బకిలేసప్పహానపుబ్బకత్తా బుద్ధభావస్స.

అరహం వట్టాభావేనాతి ఫలేన హేతుఅనుమానదస్సనం. సమ్మాసమ్బుద్ధో ఛదనాభావేనాతి హేతునా ఫలానుమానదస్సనం. హేతుద్వయం వుత్తం ‘‘వివట్టో విచ్ఛదో చా’’తి. దుతియేన వేసారజ్జేనాతి ‘‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో’’తిఆదినా వుత్తేన వేసారజ్జేన. పురిమసిద్ధీతి పురిమస్స పదస్స అత్థసిద్ధీతి అత్థో. పఠమేనాతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦; అ. ని. ౪.౮) వుత్తేన వేసారజ్జేన. దుతియసిద్ధీతి దుతియస్స పదస్స అత్థసిద్ధి, బుద్ధత్థసిద్ధీతి అత్థో. తతియచతుత్థేహీతి ‘‘యే ఖో పన తే అన్తరాయికా ధమ్మా’’తిఆదినా, (మ. ని. ౧.౧౫౦; అ. ని. ౪.౮) ‘‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౦; అ. ని. ౪.౮) చ వుత్తేహి తతియచతుత్థేహి వేసారజ్జేహి. తతియసిద్ధీతి వివట్టచ్ఛదనతాసిద్ధి యాథావతో అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మాపదేసేన హి సత్థు వివట్టచ్ఛదనభావో లోకే పాకటో అహోసి. పురిమం ధమ్మచక్ఖున్తి పురిమపదం భగవతో ధమ్మచక్ఖుం సాధేతి కిలేసారీనం, సంసారచక్కస్స చ అరానం హతభావదీపనతో. దుతియం పదం బుద్ధచక్ఖుం సాధేతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్సేవ తంసబ్భావతో. తతియం పదం సమన్తచక్ఖుం సాధేతి సవాసనసబ్బకిలేసప్పహానదీపనతో. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి హి వత్వా ‘‘వివట్టచ్ఛదో’’తి వచనం బుద్ధభావావహమేవ సబ్బకిలేసప్పహానం విభావేతి. ‘‘సూరభావ’’న్తి లక్ఖణవిభావనే విసదఞాణతం.

౨౫౯. ఏవం భోతి ఏత్థ ఏవన్తి వచనసమ్పటిచ్ఛనే నిపాతో. వచనసమ్పటిచ్ఛనఞ్చేత్థ ‘‘తథా మయం తం భవన్తం గోతమం వేదిస్సామ, త్వం మన్తానం పటిగ్గహేతా’’తి చ ఏవం పవత్తస్స పోక్ఖరసాతినో వచనస్స సమ్పటిగ్గహోతి ఆహ. ‘‘సోపి తాయా’’తిఆది. తత్థ తాయాతి తాయ యథావుత్తాయ సముత్తేజనాయ. అయానభూమిన్తి యానస్స అభూమిం. దివాపధానికాతి దివాపధానానుయుఞ్జనకా.

౨౬౦. యదిపి పుబ్బే అమ్బట్ఠకులం అప్పఞ్ఞాతం, తదా పన పఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘తదా కిరా’’తిఆది. అతురితోతి అవేగాయన్తో.

౨౬౧. యథా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తోతి యథా భగవా ‘‘కచ్చి వో మాణవా ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయ’’న్తిఆదినా ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తో తేహి మాణవేహి సద్ధిం పఠమం పవత్తమోదో అహోసి పుబ్బభాసితాయ తదనుకరణేన ఏవం తేపి మాణవా భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదా అహేసున్తి యోజనా. తం పన సమప్పవత్తమోదతం ఉపమాయ దస్సేతుం ‘‘సీతోదకం వియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమ్మోదితన్తి సంసన్దితం. ఏకీభావన్తి సమ్మోదనకిరియాయ సమానతం. ఖమనీయన్తి ‘‘ఇదం చతుచక్కం నవద్వారం సరీరయన్తం దుక్ఖబహులతాయ సభావతో దుస్సహం కచ్చి ఖమితుం సక్కుణేయ్య’’న్తి పుచ్ఛన్తి, యాపనీయన్తి ఆహారాదిపచ్చయపటిబద్ధవుత్తికం చిరప్పబన్ధసఙ్ఖాతాయ యాపనాయ కచ్చి యాపేతుం సక్కుణేయ్యం. సీసరోగాదిఆబాధాభావేన కచ్చి అప్పాబాధం, దుక్ఖజీవికాభావేన కచ్చి అప్పాతఙ్కం, తంతంకిచ్చకరణే ఉట్ఠానసుఖతాయ కచ్చి లహుట్ఠానం, తదనురూపబలయోగతో కచ్చి బలం, సుఖవిహారసబ్భావేన కచ్చి ఫాసువిహారో అత్థీతి సబ్బత్థ కచ్చి-సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో. బలప్పత్తా పీతి పీతియేవ. తరుణపీతి పామోజ్జం. సమ్మోదనం జనేతి కరోతీతి సమ్మోదనికం తదేవ సమ్మోదనీయం. సమ్మోదితబ్బతో సమ్మోదనీయన్తి ఇదం పన అత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సమ్మోదితుం యుత్తభావతో’’తి. సరితబ్బభావతో అనుస్సరితబ్బభావతో ‘‘సరణీయ’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘సారణీయ’’న్తి దీఘం కత్వా వుత్తం. ‘‘సుయ్యమానసుఖతో’’తి ఆపాథమధురతమాహ, ‘‘అనుస్సరియమానసుఖతో’’తి విమద్దరమణీయతం. ‘‘బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయా’’తి సభావనిరుత్తిభావేన తస్సా కథాయ వచనచాతురియమాహ, ‘‘అత్థపరిసుద్ధతాయా’’తి అత్థస్స నిరుపక్కిలేసతం. అనేకేహి పరియాయేహీతి అనేకేహి కారణేహి.

అపసాదేస్సామీతి మఙ్కుం కరిస్సామి. కణ్ఠే ఓలమ్బేత్వాతి ఉభోసు ఖన్ధేసు సాటకం ఆసజ్జేత్వా కణ్ఠే ఓలమ్బిత్వా. దుస్సకణ్ణం గహేత్వాతి నివత్థసాటకస్స దసాకోటిం ఏకేన హత్థేన గహేత్వా. చఙ్కమం అభిరుహిత్వాతి చఙ్కమితుం ఆరభిత్వా. ధాతుసమతాతి రసాదిధాతూనం సమావత్థతా, అరోగతాతి అత్థో. అనాచారభావసారణీయన్తి అనాచారభావేన సరణీయం. ‘‘అనాచారో వతాయ’’న్తి సరితబ్బకం.

౨౬౨. ‘‘భవగ్గం గహేతుకామో వియా’’తిఆది అసక్కుణేయ్యత్తా దుక్కరం కిచ్చం ఆరభతీతి దస్సేతుం వుత్తం. అసక్కుణేయ్యఞ్హేతం సదేవకేనాపి లోకేన, యదిదం భగవతో అపసాదనం, తేనాహ ‘‘అట్ఠానే వాయమతీ’’తి. అయం బాలో ‘‘మయి కిఞ్చి అకథేన్తే మయా సద్ధిం కథేతుమ్పి న విసహతీ’’తి మానమేవ పగ్గణ్హిస్సతి, కథేన్తే పన కథాపసఙ్గేనస్స జాతిగోత్తే విభావితే మాననిగ్గహో భవిస్సతీతి భగవా ‘‘ఏవం ను తే’’తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో భగవా’’తిఆది. ఆచారసమాచారసిక్ఖాపనేన ఆచరియా, తేసం పన ఆచరియానం పకట్ఠా ఆచరియాతి పాచరియా యథా పపితామహోతి, తేనాహ ‘‘ఆచరియేహి చ తేసం పాచరియేహి చా’’తి.

పఠమఇబ్భవాదవణ్ణనా

౨౬౩. తీసు ఇరియాపథేసూతి ఠానగమననిసజ్జాసు. కథాపళాసన్తి కథావసేన యుగగ్గాహం. సయానేన ఆచరియేన సద్ధిం సయానస్స కథా నామ ఆచారో న హోతి, తం ఇతరేహి సదిసం కత్వా కథనం ఇధ కథాపళాసో.

తస్స పన యం అనాచారభావవిభావనం సత్థారా అమ్బట్ఠేన సద్ధిం కథేన్తేన కతం, తం సఙ్గీతిఅనారుళ్హం పరమ్పరాభతన్తి ఉపరి పాళియా సమ్బన్ధభావేన దస్సేన్తో ‘‘తతో కిరా’’తిఆదిమాహ. ముణ్డకా సమణకాతి చ గరహాయం క-సద్దో, తేనాహ ‘‘హీళేన్తో’’తి. ఇభస్స పయోగో ఇభో ఉత్తరపదలోపేన, తం ఇభం అరహన్తీతి ఇబ్భా. కిం వుత్తం హోతి? యథా ఇభో హత్థివాహనభూతో పరస్స వసేన వత్తతి, న అత్తనో, ఏవం ఏతేపి బ్రాహ్మణానం సుస్సుసకా సుద్దా పరస్స వసేన వత్తన్తి, న అత్తనో, తస్మా ఇభసదిసపయోగతాయ ఇబ్భాతి. తే పన కుటుమ్బికతాయ ఘరవాసినో ఘరస్సామికా హోన్తీతి ఆహ ‘‘గహపతికా’’తి. కణ్హాతి కణ్హజాతికా. దిజా ఏవ హి సుద్ధజాతికా, న ఇతరేతి తస్స అధిప్పాయో, తేనాహ ‘‘కాళకా’’తి. ముఖతో నిక్ఖన్తాతి బ్రాహ్మణానం పుబ్బపురిసా బ్రహ్మునో ముఖతో నిక్ఖన్తా, అయం తేసం పఠముప్పత్తీతి అధిప్పాయో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ‘‘సమణా పిట్ఠిపాదతో’’తి ఇదం పనస్స ‘‘ముఖతో నిక్ఖన్తా’’తిఆదివచనతోపి అతివియ అసమవేక్ఖితవచనం చతువణ్ణపరియాపన్నస్సేవ సమణభావసమ్భవతో. అనియమేత్వాతి అవిసేసేత్వా, అనుద్దేసికభావేనాతి అత్థో.

మానుస్సయవసేన కథేతీతి మానుస్సయం అవస్సాయ అత్తానం ఉక్కంసేన్తో, పరే చ వమ్భేన్తో ‘‘ముణ్డకా’’తి ఆదిం కథేతి. జానాపేమీతి జాతిగోత్తస్స పమాణం యాథావతో విభావనేన పమాణం జానాపేమీతి. అత్థో ఏతస్స అత్థీతి అత్థికం దణ్డికఞాయేన.

‘‘యాయేవ ఖో పనత్థాయా’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తన్తి వదన్తి, తం పరతో ‘‘పురిసలిఙ్గవసేనేవా’’తి వక్ఖమానత్తా యుత్తం. యాయ అత్థాయాతి వా పుల్లిఙ్గవసేనేవ తదత్థే సమ్పదానవచనం, యస్స అత్థస్స అత్థాయాతి అత్థో. అస్సాతి అమ్బట్ఠస్స దస్సేత్వాతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞేసన్తి అఞ్ఞేసం సాధురూపానం. సన్తికం ఆగతానన్తి గురుట్ఠానియానం సన్తికం ఉపగతానం. వత్తన్తి తేహి చరితబ్బఆచారం. అసిక్ఖితోతి ఆచారం అసిక్ఖితో. తతో ఏవ అప్పస్సుతో. బాహుసచ్చఞ్హి నామ యావదేవ ఉపసమత్థం ఇచ్ఛితబ్బం, తదభావతో అమ్బట్ఠో అప్పస్సుతో అసిక్ఖితో ‘‘అవుసితో’’తి విఞ్ఞాయతి, తేనాహ ‘‘ఏతస్స హీ’’తిఆది.

౨౬౪. కోధవసచిత్తతాయ అసకమనో. మాననిమ్మదనత్థన్తి మానస్స నిమ్మదనత్థం. ఉగ్గిలేత్వాతి సినేహపానేన కిలిన్నం ఉబ్బమనం కత్వా. గోత్తేన గోత్తన్తి తేన వుత్తేన పురాతనగోత్తేన ఇదాని తం తం అనవజ్జసఞ్ఞితం గోత్తం సావజ్జతో ఉట్ఠాపేత్వా ఉద్ధరిత్వా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ గోత్తం ఆదిపురిసవసేన, కులాపదోసో, తదన్వయే ఉప్పన్నఅభిఞ్ఞాతపురిసవసేన వేదితబ్బో యథా ‘‘ఆదిచ్చో, మఘదేవో’’తి. గోత్తమూలస్స గారయ్హతాయ అమానవత్థుభావపవేదనతో ‘‘మానద్ధజం మూలే ఛేత్వా’’తి వుత్తం. ఘట్టేన్తోతి ఓమసన్తో.

యస్మిం మానుస్సయకోధుస్సయా అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థద్ధా, సో ‘‘చణ్డో’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘చణ్డాతి మాననిస్సితకోధయుత్తా’’తి. ఖరాతి చిత్తేన, వాచాయ చ కక్ఖళా. లహుకాతి తరుణా. భస్సాతి ‘‘సాహసికా’’తి కేచి వదన్తి, ‘‘సారమ్భకా’’తి అపరే. సమానాతి హోన్తా, భవమానాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘సన్తాతి పురిమపదస్సేవ వేవచన’’న్తి. న సక్కరోన్తీతి సక్కారం న కరోన్తి. అపచితికమ్మన్తి పణిపాతకమ్మ నానులోమన్తి అత్తనో జాతియా న అనుచ్ఛవికన్తి అత్థో.

దుతియఇబ్భవాదవణ్ణనా

౨౬౫. కామం సక్యరాజకులే యో సబ్బేసం బుద్ధతరో సమత్థో చ, సో ఏవ అభిసేకం లభతి, ఏకచ్చో పన అభిసిత్తో సమానో ‘‘ఇదం రజ్జం నామ బహుకిచ్చం బహుబ్యాపార’’న్తి తతో నిబ్బిజ్జ రజ్జం వయసా అనన్తరస్స నియ్యాతేతి, కదాచి సోపి అఞ్ఞస్సాతి తాదిసే సన్ధాయాహ ‘‘సక్యాతి అభిసిత్తరాజానో’’తి. కులవంసం జానన్తీతి కణ్హాయనతో పట్ఠాయ పరమ్పరాగతం అనుస్సవవసేన జానన్తి. కులాభిమానినో హి యేభుయ్యేన పరేసం ఉచ్చావచం కులం తథా తథా ఉదాహరన్తి, అత్తనో చ కులవంసం జానన్తి, ఏవం అమ్బట్ఠోపి. తథా హి సో పరతో భగవతా పుచ్ఛితో వజిరపాణిభయేన యాథావతో కథేసి.

తతియఇబ్భవాదవణ్ణనా

౨౬౬. ఖేత్తలేడ్డూనన్తి ఖేత్తే కసనవసేన నఙ్గలేన ఉట్ఠాపితలేడ్డూనం. ‘‘లటుకికా’’ ఇచ్చేవ పఞ్ఞాతా ఖుద్దకసకుణికా లటుకికోపమవణ్ణనాయం ‘‘చాతకసకుణికా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౫౦) వుత్తా. కోధవసేన లగ్గితున్తి ఉపనయ్హితుం, ఆఘాతం బన్ధితున్తి అత్థో. ‘‘అమ్హే హంసకోఞ్చమోరసమే కరోతీ’’తి ఇమినా ‘‘న తం కోచి హంసో వా’’తిఆదివచనం సఙ్గీతిం అనారుళ్హం తదా భగవతా వుత్తమేవాతి దస్సేతి. ‘‘ఏవం ను తే’’తిఆదివచనం, ‘‘అవుసితవాయేవా’’తిఆదివచనఞ్చ మానవసేన సమణేన గోతమేన వుత్తన్తి మఞ్ఞతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘నిమ్మానో దాని జాతోతి మఞ్ఞమానో’’తి.

దాసిపుత్తవాదవణ్ణనా

౨౬౭. నిమ్మాదేతీతి అ-కారస్స ఆ-కారం కత్వా నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘నిమ్మదేతీ’’తి. కామం గోత్తం నామేతం పితితో లద్ధబ్బం, న మాతితో న హి బ్రాహ్మణానం సగోత్తాయ ఆవాహవివాహో ఇచ్ఛితో, గోత్తనామం పన యస్మా జాతిసిద్ధం, న కిత్తిమం, జాతి చ ఉభయసమ్బన్ధినీ, తస్మా ‘‘మాతాపేత్తికన్తి మాతాపితూనం సన్తక’’న్తి వుత్తం. నామగోత్తన్తి గోత్తనామం, న కిత్తిమనామం, న గుణనామం వా. తత్థ ‘‘కణ్హాయనో’’తి నిరుళ్హా యా నామపణ్ణత్తి, తం సన్ధాయాహ ‘‘పణ్ణత్తివసేన నామన్తి. తం పన కణ్హఇసితో పట్ఠాయ తస్మిం కులపరమ్పరావసేన ఆగతం, న ఏతస్మింయేవ నిరుళ్హం, తేన వుత్తం ‘‘పవేణీవసేన గోత్త’’న్తి. గోత్త-పదస్స పన అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. అనుస్సరతోతి ఏత్థ న కేవలం అనుస్సరణం అధిప్పేతం, అథ ఖో కులసుద్ధివీమంసనవసేనాతి ఆహ ‘‘కులకోటిం సోధేన్తస్సా’’తి. అయ్యపుత్తాతి అయ్యికపుత్తాతి ఆహ ‘‘సామినో పుత్తా’’తి. దిసా ఓక్కాకరఞ్ఞో అన్తోజాతా దాసీతి ఆహ ‘‘ఘరదాసియా పుత్తో’’తి. ఏత్థ చ యస్మా అమ్బట్ఠో జాతిం నిస్సాయ మానత్థద్ధో, న చస్స యాథావతో జాతియా అవిభావితాయ మాననిగ్గహో హోతి, మాననిగ్గహే చ కతే అపరభాగే రతనత్తయే పసీదిస్సతి, న ‘‘దాసీ’’తి వాచా ఫరుసవాచా నామ హోతి చిత్తస్స సణ్హభావతో. అభయసుత్తఞ్చేత్థ (మ. ని. ౨.౮౩; అ. ని. ౪.౧౮౪) నిదస్సనం. కేచి చ సత్తా అగ్గినా వియ లోహాదయో కక్ఖళాయ వాచాయ ముదుభావం గచ్ఛన్తి, తస్మా భగవా అమ్బట్ఠం నిబ్బిసేవనం కాతుకామో ‘‘అయ్యపుత్తా సక్యా భవన్తి, దాసిపుత్తో త్వమసి సక్యాన’’న్తి అవోచ.

ఠపేన్తీతి పఞ్ఞపేన్తి, తేనాహ ‘‘ఓక్కాకో’’తిఆది. పభా నిచ్ఛరతి దన్తానం అతివియ పభస్సరభావతో.

పఠమకప్పికానన్తి పఠమకప్పస్స ఆదికాలే నిబ్బత్తానం. కిర-సద్దో అనుస్సవత్థే, తేన యో వుచ్చమానాయ రాజపరమ్పరాయ కేసఞ్చి మతిభేదో, తం ఉల్లిఙ్గేతి. మహాసమ్మతస్సాతి ‘‘అయం నో రాజా’’తి మహాజనేన సమ్మన్నిత్వా ఠపితత్తా ‘‘మహాసమ్మతో’’తి ఏవం సమ్మతస్స. యం సన్ధాయ వదన్తి –

‘‘ఆదిచ్చకులసమ్భూతో, సువిసుద్ధగుణాకరో;

మహానుభావో రాజాసి, మహాసమ్మతనామకో.

యో చక్ఖుభూతో లోకస్స, గుణరంసిసముజ్జలో;

తమోనుదో విరోచిత్థ, దుతియో వియ భాణుమా.

ఠపితా యేన మరియాదా, లోకే లోకహితేసినా;

వవత్థితా సక్కుణన్తి, న విలఙ్ఘయితుం జనా.

యసస్సినం తేజస్సినం, లోకసీమానురక్ఖకం;

ఆదిభూతం మహావీరం, కథయన్తి ‘మనూ’తి య’’న్తి.

తస్స చ పుత్తపపుత్తపరమ్పరం సన్ధాయ –

‘‘తస్స పుత్తో మహాతేజో, రోజో నామ మహీపతి;

తస్స పుత్తో వరరోజో, పవరో రాజమణ్డలే.

తస్సాసి కల్యాణగుణో, కల్యాణో నామ అత్రజో;

రాజా తస్సాసి తనయో, వరకల్యాణనామకో.

తస్స పుత్తో మహావీరో, మన్ధాతా కామభోగినం;

అగ్గభూతో మహిన్దేన, అడ్ఢరజ్జేన పూజితో.

తస్స సూను మహాతేజో, వరమన్ధాతునామకో;

‘ఉపోసథో’తి నామేన, తస్స పుత్తో మహాయసో.

వరో నామ మహాతేజో, తస్స పుత్తో మహావరో;

తస్సాసి ఉపవరోతి, పుత్తో రాజా మహాబలో.

తస్స పుత్తో మఘదేవో, దేవతుల్యో మహీపతి;

చతురాసీతిసహస్సాని, తస్స పుత్తపరమ్పరా.

తేసం పచ్ఛిమకో రాజా, ‘ఓక్కాకో’ ఇతి విస్సుతో;

మహాయసో మహాతేజో, అఖుద్దో రాజమణ్డలే’’తి.

ఆది తేసం పచ్ఛతోతి తేసం మఘదేవ పరమ్పరభూతానం కళారజనకపరియోసానానం అనేకసతసహస్సానం రాజూనం అపరభాగే ఓక్కాకో నామ రాజా అహోసి, తస్స పరమ్పరాభూతానం అనేకసతసహస్సానం రాజూనం అపరభాగే అపరో ఓక్కాకో నామ రాజా అహోసి, తస్స పరమ్పరభూతానం అనేకసతసహస్సానం రాజూనం అపరభాగే పునాపరో ఓక్కాకో నామ రాజా అహోసి, తం సన్ధాయాహ ‘‘తయో ఓక్కాకవంసా అహేసుం. తేసు తతియఓక్కాకస్సా’’తిఆది.

సహసా వరం అదాసిన్తి పుత్తదస్సనేన సోమనస్సప్పత్తో సహసా అవీమంసిత్వా తుట్ఠియా వసేన వరం అదాసిం, ‘‘యం ఇచ్ఛసి, తం గణ్హా’’తి. రజ్జం పరిణామేతుం ఇచ్ఛతీతి సా జన్తుకుమారస్స మాతా మమ తం వరదానం అన్తరం కత్వా ఇమం రజ్జం పరిణామేతుం ఇచ్ఛతీతి.

నప్పసహేయ్యాతి న పరియత్తో భవేయ్య.

నిక్ఖమ్మాతి ఘరావాసతో, కామేహి చ నిక్ఖమిత్వా. హేట్ఠా చాతి చ-సద్దేన ‘‘అసీతిహత్థే’’తి ఇదం అనుకడ్ఢతి. తేహీతి మిగసూకరేహి, మణ్డూకమూసికేహి చ. తేతి సీహబ్యగ్ఘాదయో, సప్పబిళారా చ.

అవసేసాహి అత్తనో అత్తనో కనిట్ఠాహి.

వడ్ఢమానానన్తి అనాదరే సామివచనం. కుట్ఠరోగో నామ సాసమసూరీరోగా వియ యేభుయ్యేన సఙ్కమనసభావోతి వుత్తం ‘‘అయం రోగో సఙ్కమతీతి చిన్తేత్వా’’తి.

మిగసూకరాదీనన్తి ఆది-సద్దేన వనచరసోణాదికే సఙ్గణ్హాతి.

తస్మిం నిసిన్నేతి సమ్బన్ధో. ఖత్తియమాయారోచనేన అత్తనో ఖత్తియభావం జానాపేత్వా.

నగరం మాపేహీతి సాహారం నగరం మాపేహీతి అధిప్పాయో.

కేసగ్గహణన్తి కేసవేణిబన్ధనం. దుస్సగ్గహణన్తి వత్థస్స నివాసనాకారో.

౨౬౮. అత్తనో ఉపారమ్భమోచనత్థాయాతి ఆచరియేన అమ్బట్ఠేన చ అత్తనో అత్తనో ఉపరి పాపేతబ్బఉపవాదస్స అపనయనత్థం. అస్మిం వచనేతి ‘‘చత్తారోమే భో గోతమ వణ్ణా’’తిఆదినా అత్తనా వుత్తే, భోతా చ గోతమేన వుత్తే ‘‘జాతివాదే’’తి ఇమస్మిం యథాధికతే వచనే. తత్థ పన యస్మా వేదే వుత్తవిధినావ తేన పటిమన్తేతబ్బం హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘వేదత్తయవచనే’’తి, ‘‘ఏతస్మిం వా దాసిపుత్తవచనే’’తి చ.

౨౭౦. ధమ్మో నామ కారణం ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౧౮) వియ, సహ ధమ్మేనాతి సహధమ్మో, సహధమ్మో ఏవ సహధమ్మికోతి ఆహ ‘‘సహేతుకో’’తి.

౨౭౧. తస్మా తదా పటిఞ్ఞాతత్తా. తాసేత్వా పఞ్హం విస్సజ్జాపేస్సామీతి ఆగతో యథా తం సచ్చకసమాగమే. ‘‘భగవా చేవ పస్సతి అమ్బట్ఠో చా’’తి ఏత్థ ఇతరేసం అదస్సనే కారణం దస్సేతుం ‘‘యది హీ’’తిఆది వుత్తం. ఆవాహేత్వాతి మన్తబలేన ఆనేత్వా. తస్సాతి అమ్బట్ఠస్స. వాదసఙ్ఘట్టేతి వాచాసఙ్ఘట్టే.

౨౭౨. తాణన్తి గవేసమానోతి, ‘‘అయమేవ సమణో గోతమో ఇతో భయతో మమ తాయకో’’తి భగవన్తంయేవ ‘‘తాణ’’న్తి పరియేసన్తో ఉపగచ్ఛన్తో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తాయతీతి యథాఉపట్ఠితభయతో పాలేతి, తేనాహ ‘‘రక్ఖతీ’’తి, ఏతేన తాణ-సద్దస్స కత్తుసాధనతమాహ. యథుపట్ఠితేన భయేన ఉపద్దుతో నిలీయతి ఏత్థాతి లేణం, ఉపలయనం, ఏతేన లేణ-సద్దస్స అధికరణసాధనతమాహ. ‘‘సరతీ’’తి ఏతేన సరణ-సద్దస్స కత్తుసాధనతమాహ.

అమ్బట్ఠవంసకథావణ్ణనా

౨౭౪. గఙ్గాయ దక్ఖిణతోతి గఙ్గాయ నదియా దక్ఖిణదిసాయ. ఆవుధం న పరివత్తతీతి సరం వాసత్తిఆదిం వా పరస్స ఉపరి ఖిపితుకామస్స హత్థం న పరివత్తతి, హత్థే పన అపరివత్తేన్తే కుతో ఆవుధపరివత్తనన్తి ఆహ ‘‘ఆవుధం న పరివత్తతీ’’తి. సో కిర ‘‘కథం నామాహం దిసాయ దాసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో’’తి తం హీనం జాతిం జిగుచ్ఛన్తో ‘‘హన్దాహం యథా తథా ఇమం జాతిం సోధేస్సామీ’’తి నిగ్గతో, తేనాహ ‘‘ఇదాని మే మనోరథం పూరేస్సామీ’’తిఆది. విజ్జాబలేన రాజానం తాసేత్వా తస్స ధీతుయా లద్ధకాలతో పట్ఠాయ మ్యాయం జాతిసోధితా భవిస్సతీతి తస్స అధిప్పాయో. అమ్బట్ఠం నామ విజ్జన్తి సత్తానం సరీరే అబ్భఙ్గం ఠపేతీతి అమ్బట్ఠాతి ఏవం లద్ధనామం విజ్జం, మన్తన్తి అత్థో. యతో అమ్బట్ఠా ఏతస్మిం అత్థీతి అమ్బట్ఠోతి కణ్హో ఇసి పఞ్ఞాయిత్థ, తంబంసజాతతాయ అయం మాణవో ‘‘అమ్బట్ఠో’’తి వోహరీయతి.

సేట్ఠమన్తే వేదమన్తేతి అధిప్పాయో. మన్తానుభావేన రఞ్ఞో బాహుక్ఖమ్భమత్తం జాతం తేన పనస్స బాహుక్ఖమ్భేన రాజా, ‘‘కో జానాతి, కిం భవిస్సతీ’’తి భీతో ఉస్సఙ్కీ ఉత్రాసో అహోసి, తేనాహ ‘‘భయేన వేధమానో అట్ఠాసీ’’తి. సోత్థి భద్దన్తేతి ఆదివచనం అవోచుం. ‘‘అయం మహానుభావో ఇసీ’’తి మఞ్ఞమానా.

ఉన్ద్రియిస్సతీతి విప్పకిరియిస్సతి, తేనాహ ‘‘భిజ్జిస్సతీ’’తి. మన్తే పరివత్తితేతి బాహుక్ఖమ్భకమన్తస్స పటిప్పస్సమ్భకవిజ్జాసఙ్ఖాతే మన్తే ‘‘సరో ఓతరతూ’’తి పరివత్తితే. ఏవరూపానఞ్హి మన్తానం ఏకంసేనేవ పటిప్పస్సమ్భకవిజ్జా హోన్తియేవ యథా తం కుసుమారకవిజ్జానం. అత్తనో ధీతు అపవాదమోచనత్థం తస్స భుజిస్సకరణం. తస్సానురూపే ఇస్సరియే ఠపనత్థం ఉళారే చ నం ఠానే ఠపేసి.

ఖత్తియసేట్ఠభావవణ్ణనా

౨౭౫. సమస్సాసనత్థమాహ కరుణాయన్తో, న కులీనభావదస్సనత్థం, తేనాహ ‘‘అథ ఖో భగవా’’తిఆది. బ్రాహ్మణేసూతి బ్రాహ్మణానం సమీపే, తతో బ్రాహ్మణేహి లద్ధబ్బం ఆసనాదిం సన్ధాయ ‘‘బ్రాహ్మణానం అన్తరే’’తి వుత్తం. కేవలం సద్ధాయ కాతబ్బం సద్ధం, పరలోకగతే సన్ధాయ న తతో కిఞ్చి అపత్థేన్తేన కాతబ్బన్తి అత్థో, తేనాహ ‘‘మతకే ఉద్దిస్స కతభత్తే’’తి. మఙ్గలాదిభత్తేతి ఆది-సద్దేన ఉస్సవదేవతారాధనాదిం సఙ్గణ్హాతి. యఞ్ఞభత్తేతి పాపసఞ్ఞమాదివసేన కతభత్తే. పాహునకానన్తి అతిథీనం. ఖత్తియభావం అప్పత్తో ఉభతో సుజాతతాభావతో, తేనాహ ‘‘అపరిసుద్ధోతి అత్థో’’తి.

౨౭౬. ఇత్థిం కరిత్వాతి ఏత్థ కరణం కిరియాసామఞ్ఞవిసయన్తి ఆహ ‘‘ఇత్థిం పరియేసిత్వా’’తి. బ్రాహ్మణకఞ్ఞం ఇత్థిం ఖత్తియకుమారస్స భరియాభూతం గహేత్వాపి ఖత్తియావ సేట్ఠా, హీనా బ్రాహ్మణాతి యోజనా. పురిసేన వా పురిసం కరిత్వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పకరణేతి రాగాదివసేన పదుట్ఠే పక్ఖలితే కారణే, తేనాహ ‘‘దోసే’’తి. భస్సతి నిరత్థకభావేన ఖిపీయతీతి భస్సం, ఛారికా.

౨౭౭. జనితస్మిన్తి కమ్మకిలేసేహి నిబ్బత్తే. జనే ఏతస్మిన్తి వా జనేతస్మిం, మనుస్సేసూతి అత్థో, తేనాహ ‘‘గోత్తపటిసారినో’’తి. సంసన్దిత్వాతి ఘటేత్వా, అవిరుద్ధం కత్వాతి అత్థో.

పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

విజ్జాచరణకథావణ్ణనా

౨౭౮. ఇదం వట్టతీతి ఇదం అజ్ఝేనాది కత్తుం లబ్భతి. జాతివాదవినిబద్ధాతి జాతిసన్నిస్సితవాదే వినిబద్ధా. బ్రాహ్మణస్సేవ అజ్ఝేనజ్ఝాపనయజనయాజనాదయోతి ఏవం యే అత్తుక్కంసనపరవమ్భనవసేన పవత్తా, తతో ఏవ తే మానవాదపటిబద్ధా చ హోన్తి. యే పన ఆవాహవివాహవినిబద్ధా, తే ఏవ సమ్బన్ధత్తయవసేన ‘‘అరహసి వా మం త్వం, న వా మం త్వం అరహసీ’’తి ఏవం పవత్తనకా.

యత్థాతి యస్సం విజ్జాచరణసమ్పత్తియం. లగ్గిస్సామాతి ఓలగ్గా అన్తోగధా భవిస్సామాతి చిన్తయిమ్హ. పరమత్థతో అవిజ్జాచరణానియేవ ‘‘విజ్జాచరణానీ’’తి గహేత్వా ఠితో పరమత్థతో విజ్జాచరణేసు విభజియమానేసు సో తతో దూరతో అపనీతో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘దూరమేవ అవక్ఖిపీ’’తి. సముదాగమతో పభుతీతిఆదిసముట్ఠానతో పట్ఠాయ.

౨౭౯. తివిధం సీలన్తి ఖుద్దకాదిభేదం తివిధం సీలం. సీలవసేనేవాతి సీలపరియాయేనేవ. కిఞ్చి కిఞ్చీతి అహింసనాదియమనియమలక్ఖణం కిఞ్చి కిఞ్చి సీలం అత్థి. తత్థ తత్థేవ లగ్గేయ్యాతి తస్మిం తస్మింయేవ బ్రాహ్మణసమయసిద్ధే సీలమత్తే ‘‘చరణ’’న్తి లగ్గేయ్య. అట్ఠపి సమాపత్తియో చరణన్తి నియ్యాతితా హోన్తి రూపావచరచతుత్థజ్ఝాననిద్దేసేనేవ అరూపజ్ఝానానమ్పి నిద్దిట్ఠభావాపత్తితో నియ్యాతితా నిదస్సితా.

చతుఅపాయముఖకథావణ్ణనా

౨౮౦. అసమ్పాపుణన్తోతి ఆరభిత్వా సమ్పత్తుం అసక్కోన్తో. అవిసహమానోతి ఆరభితుమేవ అసక్కోన్తో. ఖారిన్తి పరిక్ఖారం. తం పన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అరణీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అరణీతి అగ్గిధమనకం అరణీద్వయం. సుజాతి దబ్బి. ఆది-సద్దేన తిదణ్డతిఘటికాదిం సఙ్గణ్హాతి ఖారిభరితన్తి ఖారీహి పుణ్ణం. నను ఉపసమ్పన్నస్స భిక్ఖునో సాసనికోపి యో కోచి అనుపసమ్పన్నో అత్థతో పరిచారకోవ, కిం అఙ్గం పన బాహిరకపబ్బజితేతి తత్థ విసేసం దస్సేతుం ‘‘కామఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. వుత్తనయేనాతి ‘‘కప్పియకరణ…పే… వత్తకరణవసేనా’’తి ఏవం వుత్తేన నయేన. పరిచారకో హోతి ఉపసమ్పన్నభావస్స విసిట్ఠభావతో. ‘‘నవకోటిసహస్సానీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౦; పటి. మ. అట్ఠ. ౩౭) వుత్తప్పభేదానం అనేకసహస్సానం సంవరవినయానం సమాదియిత్వా వత్తనేన ఉపరిభూతా అగ్గభూతా సమ్పదాతి హి ‘‘ఉపసమ్పదా’’తి వుచ్చతీతి. గుణాధికోపీతి గుణేహి ఉక్కట్ఠోపి. అయం పనాతి వుత్తలక్ఖణో తాపసో.

తాపసా నామ కమ్మవాదికిరియావాదినో, న సాసనస్స పటాణీభూతా, యతో నేసం పబ్బజితుం ఆగతానం తిత్థియపరివాసేన వినావ పబ్బజ్జా అనుఞ్ఞాతాతి కత్వా ‘‘కస్మా పనా’’తి చోదనం సముట్ఠపేతి చోదకో. ఆచరియో ‘‘యస్మా’’తిఆదినా చోదనం పరిహరతి. ‘‘ఓసక్కిస్సతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘ఇమస్మిఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. ఖురధారూపమన్తి ఖురధారానం మత్థకేనేవ అక్కమిత్వా గమనూపమం. అఞ్ఞేతి అఞ్ఞే భిక్ఖూ. అగ్గిసాలన్తి అగ్గిహుత్తసాలం. నానాదారూహీతి పలాసదణ్డాదినానావిధసమిధాదారూహి.

ఇదన్తి ‘‘చతుద్వారం ఆగారం కత్వా’’తిఆదినా వుత్తం. అస్సాతి అస్స చతుత్థస్స పుగ్గలస్స. పటిపత్తిముఖన్తి కోహఞ్ఞపటిపత్తియా ముఖమత్తం. సో హి నానావిధేన కోహఞ్ఞేన లోకం విమ్హాపేన్తో తత్థ అచ్ఛతి, తేనాహ ‘‘ఇమినా హి ముఖేన సో ఏవం పటిపజ్జతీ’’తి.

ఖలాదీసు మనుస్సానం సన్తికే ఉపతిట్ఠిత్వా వీహిముగ్గతిలమాసాదీని భిక్ఖాచరియానియామేన సఙ్కడ్ఢిత్వా ఉఞ్ఛనం ఉఞ్ఛా, సా ఏవ చరియా వుత్తి ఏతేసన్తి ఉఞ్ఛాచరియా. అగ్గిపక్కేన జీవన్తీతి అగ్గిపక్కికా, న అగ్గిపక్కికా అనగ్గిపక్కికా. ఉఞ్ఛాచరియా హి ఖలేసు గన్త్వా ఖలగ్గం నామ మనుస్సేహి దియ్యమానం ధఞ్ఞం గణ్హన్తి, తం ఇమే న గణ్హన్తీతి అనగ్గిపక్కికా నామ జాతా. అసామపాకాతి అసయంపాచకా. అస్మముట్ఠినా ముట్ఠిపాసాణేన వత్తన్తీతి అస్మముట్ఠికా. దన్తేన ఉప్పాటితం వక్కలం రుక్ఖత్తచో దన్తవక్కలం, తేన వత్తన్తీతి దన్తవక్కలికా. పవత్తం రుక్ఖాదితో పాతితం ఫలం భుఞ్జన్తీతి పవత్తఫలభోజినో. జిణ్ణపక్కతాయ పణ్డుభూతం పలాసం, తంసదిసఞ్చ పణ్డుపలాసం, తేన వత్తన్తీతి పణ్డుపలాసికా, సయంపతితపుప్ఫఫలపత్తభోజినో.

ఇదాని తే అట్ఠవిధేపి సరూపతో దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. సఙ్కడ్ఢిత్వాతి భిక్ఖాచరియావసేన లద్ధధఞ్ఞం ఏకజ్ఝం కత్వా.

పరియేట్ఠి నామ దుక్ఖాతి పరేసం గేహతో గేహం గన్త్వా పరియేట్ఠి నామ దీనవుత్తిభావేన దుక్ఖా. పాసాణస్స పరిగ్గహో దుక్ఖో పబ్బజితస్సాతి వా దన్తేహేవ ఉప్పాటేత్వా ఖాదన్తి.

ఇమాహి చతూహియేవాతి ‘‘ఖారివిధం ఆదాయా’’తిఆదినా వుత్తాహి చతూహి ఏవ తాపసపబ్బజ్జాహీతి.

౨౮౨. అపాయే వినాసే నియుత్తో ఆపాయికో. తబ్భావం పరిపూరేతుం అసక్కోన్తో తేన అపరిపుణ్ణో అపరిపూరమానో, కరణే చేతం పచ్చత్తవచనం, తేనాహ ‘‘ఆపాయికేనాపి అపరిపూరమానేనా’’తి.

పుబ్బకఇసిభావానుయోగవణ్ణనా

౨౮౩. దీయతీతి దత్తి, దత్తియేవ దత్తికన్తి ఆహ ‘‘దిన్నక’’న్తి. యది బ్రాహ్మణస్స సమ్ముఖీభావో రఞ్ఞో న దాతబ్బో, కస్మాస్స ఉపసఙ్కమనం న పటిక్ఖిత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. ఖేత్తవిజ్జాయాతి నీతిసత్థే. పయాతన్తి సద్ధం, సస్సతికం వా, తేనాహ ‘‘అభిహరిత్వా దిన్న’’న్తి. కస్మా భగవా ‘‘రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స దత్తికం భుఞ్జతీ’’తిఆదినా బ్రాహ్మణస్స మమ్మవచనం అవోచాతి తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘ఇదం పన కారణ’’న్తిఆది వుత్తం.

౨౮౪. రథూపత్థరేతి రథస్స ఉపరి అత్థరితపదేసే. పాకటమన్తనన్తి పకాసభూతం మన్తనం. తఞ్హి సుద్దాదీహి ఞాయతీతి న రహస్సమన్తనం. భణతీతి అపి ను భణతి.

౨౮౫. పవత్తారోతి పావచనభావేన వత్తారో, యస్మా తే తేసం మన్తానం పవత్తకా, తస్మా ఆహ ‘‘పవత్తయితారో’’తి. సుద్దే బహి కత్వా రహో భాసితబ్బట్ఠేన మన్తా ఏవ, తంతంఅత్థపటిపత్తిహేతుతాయ పదన్తి మన్తపదం, అనుపనీతాసాధారణతాయ వా రహస్సభావేన వత్తబ్బం హితకిరియాయ అధిగముపాయం. సజ్ఝాయితన్తి గాయనవసేన సజ్ఝాయితం, తం పన ఉదత్తానుదత్తాదీనం సరానం సమ్పాదనవసేనేవ ఇచ్ఛితన్తి ఆహ ‘‘సరసమ్పత్తివసేనా’’తి. అఞ్ఞేసం వుత్తన్తి పావచనభావేన అఞ్ఞేసం వుత్తం. సముపబ్యూళ్హన్తి సఙ్గహేత్వా ఉపరూపరి సఞ్ఞూళ్హం. రాసికతన్తి ఇరువేదయజువేదసామవేదాదివసేన, తత్థాపి పచ్చేకం మన్తబ్రహ్మాదివసేన, అజ్ఝాయానువాకాదివసేన చ రాసికతం.

తేసన్తి మన్తానం కత్తూనం. దిబ్బేన చక్ఖునా ఓలోకేత్వాతి దిబ్బచక్ఖుపరిభణ్డేన యథాకమ్మూపగఞాణేన సత్తానం కమ్మస్సకతాదిం పచ్చక్ఖతో దస్సనట్ఠేన దిబ్బచక్ఖుసదిసేన పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతకప్పే బ్రాహ్మణానం మన్తజ్ఝేనవిధిఞ్చ ఓలోకేత్వా. పావచనేన సహ సంసన్దిత్వాతి కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స యం వచనం వట్టసన్నిస్సితం, తేన సహ అవిరుద్ధం కత్వా. న హి తేసం వివట్టసన్నిస్సితో అత్థో పచ్చక్ఖో హోతి. అపరాపరే పనాతి అట్ఠకాదీహి అపరా పరే పచ్ఛిమా ఓక్కాకరాజకాలాదీసు ఉప్పన్నా. పక్ఖిపిత్వాతి అట్ఠకాదీహి గన్థితమన్తపదేసు కిలేససన్నిస్సితపదానం తత్థ తత్థ పదే పక్ఖిపనం కత్వా. విరుద్ధే అకంసూతి బ్రాహ్మణధమ్మికసుత్తాదీసు ఆగతనయేన సంకిలేసికత్థదీపనతో పచ్చనీకభూతే అకంసు. ఇధాతి ‘‘త్యాహం మన్తే అధీయామీ’’తి ఏతస్మిం ఠానే. పటిఞ్ఞం అగ్గహేత్వాతి ‘‘తం కిం మఞ్ఞసీ’’తి ఏవం పటిఞ్ఞం అగ్గహేత్వావ.

౨౮౬. నిరామగన్ధాతి కిలేసాసుచివసేన విస్సగన్ధరహితా. అనిత్థిగన్ధాతి ఇత్థీనం గన్ధమత్తస్సపి అవిసహనేన ఇత్థిగన్ధరహితా. ఏత్థ చ ‘‘నిరామగన్ధా’’తి ఏతేన తేసం పోరాణానం బ్రాహ్మణానం విక్ఖమ్భితకిలేసతం దస్సేతి, ‘‘అనిత్థిగన్ధా బ్రహ్మచారినో’’తి ఏతేన ఏకవిహారితం, ‘‘రజోజల్లధరా’’తి ఏతేన మణ్డనవిభూసనానుయోగాభావం, ‘‘అరఞ్ఞాయతనే పబ్బతపాదేసు వసింసూ’’తి ఏతేన మనుస్సూపచారం పహాయ వివిత్తవాసం, ‘‘వనమూలఫలాహారా వసింసూ’’తి ఏతేన సాలిమంసోదనాదిపణీతాహారపటిక్ఖేపం, ‘‘యదా’’తిఆదినా యానవాహనపటిక్ఖేపం, ‘‘సబ్బదిసాసూ’’తిఆదినా రక్ఖావరణపటిక్ఖేపం, ఏవఞ్చ వదన్తో మిచ్ఛాపటిపదాపక్ఖికం సాచరియస్స అమ్బట్ఠస్స వుత్తిం ఉపాదాయ సమ్మాపటిపదాపక్ఖికాపి తేసం బ్రాహ్మణానం వుత్తి అరియవినయే సమ్మాపటిపత్తిం ఉపాదాయ మిచ్ఛాపటిపదాయేవ. కుతస్స సల్లేఖపటిపత్తియుత్తతాతి. ‘‘ఏవం సుతే’’తిఆదినా భగవా అమ్బట్ఠం సన్తజ్జేన్తో నిగ్గణ్హాతీతి దస్సేతి.

వేఠకేహీతి వేఠకపట్టకాహి. సమన్తానగరన్తి నగరస్స సమన్తతో. కతసుధాకమ్మం పాకారస్స అధోభాగే ఠానం వుచ్చతీతి అధిప్పాయో.

ద్వేలక్ఖణదస్సనవణ్ణనా

౨౮౭. న సక్కోతిసఙ్కుచితే ఇరియాపథే అనవసేసతో తేసం దుబ్బిభావనతో. గవేసీతి ఞాణేన పరియేసనమకాసి. సమానయీతి ఞాణేన సఙ్కలేన్తో సమ్మా ఆనయి సమాహరి. ‘‘కఙ్ఖతీ’’తి పదస్స ఆకఙ్ఖతీతి అయమత్థోతి ఆహ ‘‘అహో వత పస్సేయ్యన్తి పత్థనం ఉప్పాదేతీ’’తి. కిచ్ఛతీతి కిలమతి. ‘‘కఙ్ఖతీ’’తి పదస్స పుబ్బే ఆసిసనత్థతం వత్వా ఇదానిస్స సంసయత్థతమేవ వికప్పన్తరవసేన దస్సేన్తో ‘‘కఙ్ఖాయ వా దుబ్బలా విమతి వుత్తా’’తి ఆహ. తీహి ధమ్మేహీతి తిప్పకారేహి సంసయధమ్మేహి. కాలుసియభావోతి అప్పసన్నతాయ హేతుభూతో ఆవిలభావో.

యస్మా భగవతో కోసోహితం సబ్బబుద్ధానం ఆవేణికం అఞ్ఞేహి అసాధారణం వత్థగుయ్హం సువిసుద్ధకఞ్చనమణ్డలసన్నికాసం, అత్తనో సణ్ఠానసన్నివేససున్దరతాయ ఆజానేయ్యగన్ధహత్థినో వరఙ్గపరమచారుభావం, వికసమానతపనియారవిన్దసముజ్జలకేసరావత్తవిలాసం, సఞ్ఝాపభానురఞ్జితజలవనన్తరాభిలక్ఖితసమ్పుణ్ణచన్దమణ్డలసోభఞ్చ అత్తనో సిరియా అభిభుయ్య విరాజతి, యం బాహిరబ్భన్తరమలేహి అనుపక్కిలిట్ఠతాయ, చిరకాలం సుపరిచితబ్రహ్మచరియాధికారతాయ, సుసణ్ఠితసణ్ఠానసమ్పత్తియా చ, కోపీనమ్పి సన్తం అకోపీనమేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది. పహూతభావన్తి పుథులభావం. ఏత్థేవ హి తస్స సంసయో, తనుముదుసుకుమారతాదీసు పనస్స గుణేసు విచారణా ఏవ నాహోసి.

౨౮౮. హిరికరణోకాసన్తి హిరియితబ్బట్ఠానం. ఛాయన్తి పటిబిమ్బం. కథం కీదిసన్తి ఆహ ‘‘ఇద్ధియా’’తిఆది. ఛాయారూపకమత్తన్తి భగవతో పటిబిమ్బరూపం. తఞ్చ ఖో బుద్ధసన్తానతో వినిముత్తత్తా రూపకమత్తం భగవతో సరీరవణ్ణసణ్ఠానావయవం ఇద్ధిమయం బిమ్బకమత్తం. తం పన రూపకమత్తం దస్సేన్తో భగవా యథా అత్తనో బుద్ధరూపం న దిస్సతి, తథా కత్వా దస్సేతి. నిన్నేత్వాతి నీహరిత్వా. కల్లోసీతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనే కుసలో ఛేకో అసి. తథాకరణేనాతి కథినసూచిం వియ కరణేన. ఏత్థాతి పహూతజివ్హాయ. ముదుభావో పకాసితో అముదునో ఘనసుఖుమభావాపాదనత్థం అసక్కుణేయ్యత్తా దీఘభావో, తనుభావో చాతి దట్ఠబ్బం.

౨౯౧. ‘‘అత్థచరకేనా’’తి ఇమినా బ్యతిరేకముఖేన అనత్థచరకతంయేవ విభావేతి. న అఞ్ఞత్రాతి న అఞ్ఞస్మిం సుగతియన్తి అత్థో. ఉపనేత్వా ఉపనేత్వాతి తం తం దోసం ఉపనేత్వా ఉపనేత్వా, తేనాహ ‘‘సుట్ఠుదాసాదిభావం ఆరోపేత్వా’’తి. పాతేసీతి పవట్టనవసేన పాతేసి.

పోక్ఖరసాతిబుద్ధూపసఙ్కమనవణ్ణనా

౨౯౩-౬. ఆగమా నూతి ఆగతో ను. ఖోతి నిపాతమత్తం. ఇధాతి ఏత్థ, తుమ్హాకం సన్తికన్తి అత్థో. అధివాసేతూతి సాదియతు, తం పన సాదియనం మనసా సమ్పటిగ్గహో హోతీతి ఆహ ‘‘సమ్పటిచ్ఛతూ’’తి.

౨౯౭. యావదత్థన్తి యావ అత్థో, తావ భోజనేన తదా కతన్తి అత్థో. ఓణిత్తన్తి ఆమిసాపనయనేన సుచికతం, తేనాహ ‘‘హత్థే చ పత్తఞ్చ ధోవిత్వా’’తి.

౨౯౮. అనుపుబ్బిం కథన్తి అనుపుబ్బం కథేతబ్బకథం, తేనాహ ‘‘అనుపటిపాటికథ’’న్తి. కా పన సా? దానాదికథాతి ఆహ ‘‘దానానన్తరం సీల’’న్తిఆది. తేన దానకథా తావ పచురజనేసుపి పవత్తియా సబ్బసాధారణత్తా, సుకరత్తా, సీలే పతిట్ఠానస్స ఉపాయభావతో చ ఆదితో కథేతబ్బా. పరిచ్చాగసీలో హి పుగ్గలో పరిగ్గహితవత్థూసు నిస్సఙ్గభావతో సుఖేనేవ సీలాని సమాదియతి, తత్థ చ సుప్పతిట్ఠితో హోతి. సీలేన దాయకపటిగ్గాహకసుద్ధితో పరానుగ్గహం వత్వా పరపీళానివత్తివచనతో, కిరియధమ్మం వత్వా అకిరియధమ్మవచనతో, భోగసమ్పత్తిహేతుం వత్వా భవసమ్పత్తిహేతువచనతో చ దానకథానన్తరం సీలకథా కథేతబ్బా, తఞ్చే దానసీలం వట్టనిస్సితం, అయం భవసమ్పత్తి తస్స ఫలన్తి దస్సనత్థం ఇమేహి చ దానసీలమయేహి పణీతపణీతతరాదిభేదభిన్నేహి పుఞ్ఞకిరియవత్థూహి ఏతా చాతుమహారాజికాదీసు పణీతపణీతతరాదిభేదభిన్నా అపరిమేయ్యా దిబ్బభోగసమ్పత్తియో లద్ధబ్బాతి దస్సనత్థం తదనన్తరం సగ్గకథా. స్వాయం సగ్గో రాగాదీహి ఉపక్కిలిట్ఠో, సబ్బథానుపక్కిలిట్ఠో అరియమగ్గోతి దస్సనత్థం సగ్గానన్తరం మగ్గో కథేతబ్బో. మగ్గఞ్చ కథేన్తేన తదధిగముపాయసన్దస్సనత్థం సగ్గపరియాపన్నాపి, పగేవ ఇతరే సబ్బేపి కామా నామ బహ్వాదీనవా అనిచ్చా అద్ధువా విపరిణామధమ్మాతి కామానం ఆదీనవో, హీనా గమ్మా పోథుజ్జనికా అనరియా అనత్థసఞ్హితాతి తేసం ఓకారో లామకభావో, సబ్బేపి భవా కిలేసానం వత్థుభూతాతి తత్థ సంకిలేసో, సబ్బసంకిలేసవిప్పముత్తం నిబ్బానన్తి నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసో చ కథేతబ్బోతి అయమత్థో బోధితోతి వేదితబ్బో. మగ్గోతి చేత్థ ఇతి-సద్దేన ఆదిఅత్థదీపనతో ‘‘కామానం ఆదీనవో’’తి ఏవమాదీనం సఙ్గహోతి ఏవమయం అత్థవణ్ణనా కతాతి వేదితబ్బా. ‘‘తస్స ఉప్పత్తిఆకారదస్సనత్థ’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను మగ్గఞాణం అసఙ్ఖతధమ్మారమ్మణం, న సఙ్ఖతధమ్మారమ్మణన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ పటివిజ్ఝన్తన్తి అసమ్మోహపటివేధవసేన పటివిజ్ఝన్తం, తేనాహ ‘‘కిచ్చవసేనా’’తి.

పోక్ఖరసాతిఉపాసకత్తపటివేదనాకథావణ్ణనా

౨౯౯. ఏత్థ చ ‘‘దిట్ఠధమ్మో’’తిఆది పాళియం దస్సనం నామ ఞాణదస్సనతో అఞ్ఞమ్పి అత్థి, తన్నివత్తనత్థం ‘‘పత్తధమ్మో’’తి వుత్తం. పత్తి చ ఞాణసమ్పత్తితో అఞ్ఞమ్పి విజ్జతీతి తతో విసేసదస్సనత్థం ‘‘విదితధమ్మో’’తి వుత్తం. సా పనేసా విదితధమ్మతా ఏకదేసతోపి హోతీతి నిప్పదేసతో విదితభావం దస్సేతుం ‘‘పరియోగాళ్హధమ్మో’’తి వుత్తం. తేనస్స సచ్చాభిసమ్బోధంయేవ దీపేతి. మగ్గఞాణఞ్హి ఏకాభిసమయవసేన పరిఞ్ఞాదికిచ్చం సాధేన్తం నిప్పదేసేన చతుసచ్చధమ్మం సమన్తతో ఓగాళ్హం నామ హోతి, తేనాహ ‘‘దిట్ఠో అరియసచ్చధమ్మో ఏతేనాతి దిట్ఠధమ్మో’’తి. తిణ్ణా విచికిచ్ఛాతి సప్పటిభయకన్తారసదిసా సోళసవత్థుకా, అట్ఠవత్థుకా చ తిణ్ణా వితిణ్ణా విచికిచ్ఛా. విగతా కథఙ్కథాతి పవత్తిఆదీసు. ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో’’తి ఏవం పవత్తికా విగతా సముచ్ఛిన్నా కథఙ్కథా. వేసారజ్జప్పత్తోతి సారజ్జకరానం పాపధమ్మానం పహీనత్తా, తప్పటిపక్ఖేసు చ సీలాదిగుణేసు సుప్పతిట్ఠితత్తా వేసారజ్జం విసారదభావం వేయ్యత్తియం పత్తో అధిగతో. సాయం వేసారజ్జప్పత్తి సుప్పతిట్ఠితభావోతి కత్వా ఆహ ‘‘సత్థుసాసనే’’తి. అత్తనా పచ్చక్ఖతో దిట్ఠత్తా అధిగతత్తా న పరం పచ్చేతి, న తస్స పరో పచ్చేతబ్బో అత్థీతి అపరప్పచ్చయో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం అవుత్తం, తం పరతో ఆగమిస్సతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అమ్బట్ఠసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా.