౨. సామఞ్ఞఫలసుత్తవణ్ణనా

రాజామచ్చకథావణ్ణనా

౧౫౦. రాజగహేతి ఏత్థ దుగ్గజనపదట్ఠానవిసేససమ్పదాదియోగతో పధానభావేన రాజూహి గహితన్తి రాజగహన్తి ఆహ ‘‘మన్ధాతు…పే… వుచ్చతీ’’తి. తత్థ మహాగోవిన్దేన మహాసత్తేన పరిగ్గహితం రేణుఆదీహి రాజూహి పరిగ్గహితమేవ హోతీతి మహాగోవిన్దగ్గహణం. మహాగోవిన్దోతి మహానుభావో ఏకో పురాతనో రాజాతి కేచి. పరిగ్గహితత్తాతి రాజధానీభావేన పరిగ్గహితత్తా. పకారేతి నగరమాపనేన రఞ్ఞా కారితసబ్బగేహత్తా రాజగహం, గిజ్ఝకూటాదీహి పరిక్ఖిత్తత్తా పబ్బతరాజేహి పరిక్ఖిత్తగేహసదిసన్తిపి రాజగహం, సమ్పన్నభవనతాయ రాజమానం గేహన్తి పి రాజగహం, సంవిహితారక్ఖతాయ అనత్థావహభావేన ఉపగతానం పటిరాజూనం గహం గేహభూతన్తిపి రాజగహం, రాజూహి దిస్వా సమ్మా పతిట్ఠాపితత్తా తేసం గహం గేహభూతన్తిపి రాజగహం, ఆరామరామణేయ్యకాదీహి రాజతే, నివాససుఖతాదినా సత్తేహి మమత్తవసేన గయ్హతి, పరిగ్గయ్హతీతి వా రాజగహన్తి ఏదిసే పకారే సో పదేసో ఠానవిసేసభావేన ఉళారసత్తపరిభోగోతి ఆహ ‘‘తం పనేత’’న్తిఆది. తేసన్తి యక్ఖానం. వసనవనన్తి ఆపానభూమిభూతం ఉపవనం.

అవిసేసేనాతి ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి’’ (మ. ని. ౧.౬౯; ౩.౭౫; విభ. ౫౦౮), ‘‘పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, (దీ. ని. ౧.౨౨౬; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩; పారా. ౧౧) ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి’’, (దీ. ని. ౧.౫౫౬; ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭, ౪౫౯, ౫౦౯; ౨.౩౦౯, ౩౧౫, ౪౫౧, ౪౭౧; ౩.౨౩౦; విభ. ౬౪౨) ‘‘సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అనిమిత్తం చేతోసమాధిం సమాపజ్జిత్వా విహరతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౫౯) వియ సద్దన్తరసన్నిధానసిద్ధేన విసేసపరామసనేన వినా. ఇరియాయ కాయికకిరియాయ పవత్తనూపాయభావతో పథోతి ఇరియాపథో. ఠానాదీనఞ్హి గతినివత్తి ఆదిఅవత్థాహి వినా న కఞ్చి కాయికకిరియం పవత్తేతుం సక్కా. విహరతి పవత్తతి ఏతేన, విహరణఞ్చాతి విహారో, దిబ్బభావావహో విహారో దిబ్బవిహారో, మహగ్గతజ్ఝానాని. నేత్తియం పన ‘‘చతస్సో ఆరుప్పసమాపత్తియో ఆనేఞ్జా విహారా’’తి వుత్తం. తం తాసం మేత్తాఝానాదీనం బ్రహ్మవిహారతా వియ భావనావిసేసభావం సన్ధాయ వుత్తం. అట్ఠకథాసు పన దిబ్బభావావహసామఞ్ఞతో తాపి ‘‘దిబ్బవిహారా’’ త్వేవ వుత్తా. హితూపసంహారాదివసేన పవత్తియా బ్రహ్మభూతా సేట్ఠభూతా విహారాతి బ్రహ్మవిహారా, మేత్తాఝానాదికా. అనఞ్ఞసాధారణత్తా అరియానం విహారాతి అరియవిహారా, చతస్సోపి ఫలసమాపత్తియో. సమఙ్గీపరిదీపనన్తి సమఙ్గిభావపరిదీపనం. ఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం ఇతరవిహారసమాయోగపరిదీపనస్స విసేసవచనస్స అభావతో, ఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనస్స చ అత్థసిద్ధత్తా. విహరతీతి ఏత్థ వి-సద్దో విచ్ఛేదత్థజోతనో, హరతీతి నేతి, పవత్తేతీతి అత్థో. తత్థ కస్స కేన విచ్ఛిన్దనం, కథం కస్స పవత్తనన్తి అన్తోలీనం చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘సో హీ’’తిఆది.

గోచరగామదస్సనత్థం ‘‘రాజగహే’’తి వత్వా బుద్ధానం అనురూపనివాసనట్ఠానదస్సనత్థం ‘‘అమ్బవనే’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇదమస్సా’’తిఆది. ఏతన్తి ఏతం ‘‘రాజగహే’’తి భుమ్మవచనం సమీపత్థే ‘‘గఙ్గాయ గావో చరన్తి, కూపే గగ్గకుల’’న్తి చ యథా. కుమారేన భతోతి కుమారభతో, సో ఏవ కోమారభచ్చో యథా భిసగ్గమేవ భేసజ్జం. దోసాభిసన్నన్తి వాతపిత్తాదివసేన ఉస్సన్నదోసం. విరేచేత్వాతి దోసపకోపతో వివేచేత్వా.

అడ్ఢతేళసహీతి అడ్ఢేన తేరసహి అడ్ఢతేరసహి భిక్ఖుసతేహి. తాని పన పఞ్ఞాసాయ ఊనాని తేరసభిక్ఖుసతాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘అడ్ఢసతేనా’’తిఆది.

రాజతీతి దిబ్బతి, సోభతీతి అత్థో. రఞ్జేతీతి రమేతి. రఞ్ఞోతి పితు బిమ్బిసారరఞ్ఞో. సాసనట్ఠేన హింసనట్ఠేన సత్తు.

భారియేతి గరుకే అఞ్ఞేసం అసక్కుణేయ్యే వా. సువణ్ణసత్థకేనాతి సువణ్ణమయేన సత్థకేన. అయోమయఞ్హి రఞ్ఞో సరీరం ఉపనేతుం అయుత్తన్తి వదతి. సువణ్ణసత్థకేనాతి వా సువణ్ణపరిక్ఖతేన సత్థకేన బాహుం ఫాలాపేత్వాతి సిరావేధవసేన బాహుం ఫలాపేత్వా ఉదకేన సమ్భిన్దిత్వా పాయేసి కేవలస్స లోహితస్స గబ్భినిత్థియా దుజ్జీరభావతో. ధురాతి ధురభూతా, గణస్స, ధోరయ్హాతి అత్థో. ధురం నీహరామీతి గణధురం గణబన్ధియం నిబ్బత్తేమి. ‘‘పుబ్బే ఖో’’తిఆది ఖన్ధకపాళి ఏవ.

పోత్థనియన్తి ఛురికం, యం ‘‘నఖర’’న్తిపి [పోథనికన్తి ఛురికం, యం ఖరన్తిపి (సారత్థ. టీ. ౩.౩౩౯) పోథనికన్తి ఛురికం, ఖరన్తిపి (వి. వి. టీ. ౨.చూళవగ్గవణ్ణనా ౩౩౯)] వుచ్చతి. దివా దివస్సాతి దివస్సపి దివా, మజ్ఝన్హికవేలాయన్తి అత్థో.

తస్సా సరీరం లేహిత్వా యాపేతి అత్తూపక్కమేన మరణం న యుత్తన్తి. న హి అరియసావకా అత్తానం వినిపాతేన్తీతి. మగ్గఫలసుఖేనాతి మగ్గఫలసుఖావహేన సోతాపత్తిమగ్గఫలసుఖూపసఞ్హితేన చఙ్కమేన యాపేతి.చేతియఙ్గణేతి గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజనట్ఠానభూతే చేతియఙ్గణే. నిసజ్జనత్థాయాతి భిక్ఖుసఙ్ఘనిసీదనత్థాయ. చాతుమహారాజికదేవలోకే…పే… యక్ఖో హుత్వా నిబ్బత్తి తత్థ బహులం నిబ్బత్తపుబ్బతాయ చిరపరిచితనికన్తివసేన.

ఖోభేత్వాతి పుత్తసినేహస్స బలవభావతో, సహజాతపీతివేగస్స చ సవిప్ఫారతాయ తంసముట్ఠానరూపధమ్మేహి ఫరణవసేన సకలసరీరం ఆలోళేత్వా. తేనాహ ‘‘అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసీ’’తి. పితుగుణన్తి పితు అత్తని సినేహగుణం. ముఞ్చాపేత్వాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పకారత్థో, తేన ‘‘అభిమారకపురిసపేసనాదిప్పకారేనా’’తి వుత్తే ఏవ పకారే పచ్చామసతి. విత్థారకథానయోతి అజాతసత్తుపసాదనాదివసేన విత్థారతో వత్తబ్బాయ కథాయ నయమత్తం. కస్మా పనేత్థ విత్థారనయా కథా న వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఆగతత్తా పన సబ్బం న వుత్త’’న్తి.

కోసలరఞ్ఞోతి మహాకోసలరఞ్ఞో. పణ్డితాధివచనన్తి పణ్డితవేవచనం. విదన్తీతి జానన్తి. వేదేన ఞాణేన కరణభూతేన ఈహతి పవత్తతీతి వేదేహి.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం దివసే. అనసనేన వాతి వా-సద్దో అనియమత్థో, తేన ఏకచ్చమనోదుచ్చరితదుస్సీల్యాదీని సఙ్గణ్హాతి. తథా హి గోపాలకూపోసథో అభిజ్ఝాసహగతచిత్తస్స వసేన వుత్తో, నిగణ్ఠుపోసథో మోసవజ్జాదివసేన. యథాహ ‘‘సో తేన అభిజ్ఝాసహగతేన చేతసా దివసం అతినామేతీ’’తి (అ. ని. ౧.౭౧), ‘‘ఇతి యస్మిం సమయే సచ్చే సమాదపేతబ్బా, ముసావాదే తస్మిం సమయే సమాదపేన్తీ’’తి (అ. ని. ౧.౭౧) చ ఆది. ఏత్థాతి ఉపోసథసద్దే. అత్థుద్ధారోతి వత్తబ్బఅత్థానం ఉద్ధారణం.

నను చ అత్థమత్తం పతి సద్దా అభినివిసన్తీతి న ఏకేన సద్దేన అనేకే అత్థా అభిధీయన్తీతి? సచ్చమేతం సద్దవిసేసే అపేక్ఖితే, తేసం పన అత్థానం ఉపోసథసద్దవచనీయతా సామఞ్ఞం ఉపాదాయ వుచ్చమానో అయం విచారో ఉపోసథసద్దస్స అత్థుద్ధారోతి వుత్తో. హేట్ఠా ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదీసు ఆగతే అత్థుద్ధారేపి ఏసేవ నయో. కామఞ్చ పాతిమోక్ఖుద్దేసాదివిసయోపి ఉపోసథసద్దో సామఞ్ఞరూపో ఏవ విసేససద్దస్స అవాచకభావతో, తాదిసం పన సామఞ్ఞం అనాదియిత్వా అయమత్థో వుత్తోతి వేదితబ్బం. సీలసుద్ధివసేన ఉపేతేహి సమగ్గేహి వసీయతి అనుట్ఠీయతీతి ఉపోసథో, పాతిమోక్ఖుద్దేసో. సమాదానవసేన అధిట్ఠానవసేన వా ఉపేచ్చ అరియవాసాదిఅత్థం వసితబ్బతో ఉపోసథో, సీలం. అనసనాదివసేన ఉపేచ్చ వసితబ్బతో అనువసితబ్బతో ఉపోసథో. ఉపవాసోతి సమాదానం. ఉపోసథకులభూతతాయ నవమహత్థినికాయపరియాపన్నే హత్థినాగే కిఞ్చి కిరియం అనపేక్ఖిత్వా రూళ్హివసేన సమఞ్ఞామత్తం ఉపోసథోతి ఆహ ‘‘ఉపోసథో నాగరాజాతిఆదీసు పఞ్ఞత్తీ’’తి. దివసే పన ఉపోసథసద్దప్పవత్తి అట్ఠకథాయం వుత్తా ఏవ. సుద్ధస్స వే సదా ఫగ్గూతి ఏత్థ పన సుద్ధస్సాతి సబ్బసో కిలేసమలాభావేన సుద్ధస్స. వేతి నిపాతమత్తం. వేతి వా బ్యత్తన్తి అత్థో. సదా ఫగ్గూతి నిచ్చకాలమ్పి ఫగ్గుణనక్ఖత్తమేవ. యస్స హి ఫగ్గుణమాసే ఉత్తరఫగ్గుణదివసే తిత్థన్హానం కరోన్తస్స సంవచ్ఛరికపాపపవాహనం హోతీతి లద్ధి, తం తతో వివేచేతుం ఇదం భగవతా వుత్తం. సుద్ధస్సుపోసథో సదాతి యథావుత్తసుద్ధియా సుద్ధస్స ఉపోసథఙ్గాని వతసమాదానాని చ అసమాదియతోపి నిచ్చం ఉపోసథో, ఉపోసథవాసో ఏవాతి అత్థో. పఞ్చదసన్నం తిథీనం పూరణవసేన పన్నరసో.

బహుసో, అతిసయతో వా కుముదాని ఏత్థ సన్తీతి కుముదవతీ, తిస్సం కుముదవతియా. చతున్నం మాసానం పారిపూరిభూతాతి చాతుమాసీ. సా ఏవ పాళియం చాతుమాసినీతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఇధ పన చాతుమాసినీతి వుచ్చతీ’’తి. తదా కత్తికమాసస్స పుణ్ణతాయ మాసపుణ్ణతా. వస్సానస్స ఉతునో పుణ్ణతాయ ఉతుపుణ్ణతా. కత్తికమాసలక్ఖితస్స సంవచ్ఛరస్స పుణ్ణతాయ సంవచ్ఛరపుణ్ణతా. ‘‘మా’’ ఇతి చన్దో వుచ్చతి తస్స గతియా దివసస్స మినితబ్బతో. ఏత్థ పుణ్ణోతి ఏతిస్సా రత్తియా సబ్బకలాపారిపూరియా పుణ్ణో. తదా హి చన్దో సబ్బసో పరిపుణ్ణో హుత్వా దిస్సతి. ఏత్థ చ ‘‘తదహుపోసథే పన్నరసే’’తి పదాని దివసవసేన వుత్తాని, ‘‘కోముదియా’’తిఆదీని రత్తివసేన.

రాజామచ్చపరివుతోతి రాజకులసముదాగతేహి అమచ్చేహి పరివుతో. అథ వా అనుయుత్తకరాజూహి చేవ అమచ్చేహి చ పరివుతో. చతురుపక్కిలేసాతి అబ్భా మహికా ధూమరజో రాహూతి ఇమేహి చతూహి ఉపక్కిలేసేహి. సన్నిట్ఠానం కతం అట్ఠకథాయం.

పీతివచనన్తి పీతిసముట్ఠానం వచనం. యఞ్హి వచనం పటిగ్గాహకనిరపేక్ఖం కేవలం ఉళారాయ పీతియా వసేన సరసతో సహసావ ముఖతో నిచ్ఛరతి, తం ఇధ ‘‘ఉదాన’’న్తి అధిప్పేతం. తేనాహ ‘‘యం పీతివచనం హదయం గహేతుం న సక్కోతీ’’తిఆది.

దోసేహి ఇతా గతా అపగతాతి దోసినా త-కారస్స న-కారం కత్వా యథా ‘‘కిలేసే జితో విజితావీతి జినో’’తి. అనీయ-సద్దో కత్తుఅత్థే వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘మనం రమయతీ’’తి ‘‘రమణీయా’’తి యథా ‘‘నియ్యానికా ధమ్మా’’తి. జుణ్హవసేన రత్తియా సురూపతాతి ఆహ ‘‘వుత్తదోసవిముత్తాయా’’తిఆది. తత్థ అబ్భాదయో వుత్తదోసా, తబ్బిగమేనేవ చస్సా దస్సనీయతా, తేన, ఉతుసమ్పత్తియా చ పాసాదికతా వేదితబ్బా. లక్ఖణం భవితుం యుత్తాతి ఏతిస్సా రత్తియా యుత్తో దివసో మాసో ఉతు సంవచ్ఛరోతి ఏవం దివసమాసఉతుసంవచ్ఛరానం సల్లక్ఖణం భవితుం యుత్తా లక్ఖఞ్ఞా, లక్ఖణీయాతి అత్థో.

‘‘యం నో పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి వుత్తత్తా ‘‘సమణం వా బ్రాహ్మణం వా’’తి ఏత్థ పరమత్థసమణో చ పరమత్థబ్రాహ్మణో చ అధిప్పేతో, న పబ్బజ్జామత్తసమణో, న జాతిమత్తబ్రాహ్మణో చాతి ఆహ ‘‘సమితపాపతాయ సమణం. బాహితపాపతాయ బ్రాహ్మణ’’న్తి. బహువచనే వత్తబ్బే ఏకవచనం, ఏకవచనే వా వత్తబ్బే బహువచనం వచనబ్యతయో. అట్ఠకథాయం పన ఏకవచనవసేనేవ బ్యతయో దస్సితో. అత్తని, గరుట్ఠానియే చ ఏకస్మిమ్పి బహువచనప్పయోగో నిరూళ్హోతి. సబ్బేనపీతి ‘‘రమణీయా వతా’’తిఆదినా సబ్బేన వచనేన. ఓభాసనిమిత్తకమ్మన్తి ఓభాసభూతనిమిత్తకమ్మం పరిబ్యత్తం నిమిత్తకరణన్తి అత్థో. దేవదత్తో చాతి. చ-సద్దో అత్తూపనయనే, తేన యథా రాజా అజాతసత్తు అత్తనో పితు అరియసావకస్స సత్థుఉపట్ఠాకస్స ఘాతనేన మహాపరాధో, ఏవం భగవతో మహాఅనత్థకరస్స దేవదత్తస్స అవస్సయభావేన పీతి ఇమమత్థం ఉపనేతి. తస్స పిట్ఠిఛాయాయాతి తస్స జీవకస్స పిట్ఠిఅపస్సయేన, తం పముఖం కత్వా తం అపస్సాయాతి అత్థో. విక్ఖేపపచ్ఛేదనత్థన్తి భావినియా అత్తనో కథాయ ఉప్పజ్జనకవిక్ఖేపనస్స పచ్ఛిన్దనత్థం, అనుప్పత్తిఅత్థన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తస్సం హీ’’తిఆది.

౧౫౧. ‘‘సో కిరా’’తిఆది పోరాణట్ఠకథాయ ఆగతనయో. ఏసేవ నయో పరతో మక్ఖలిపదనిబ్బచనేపి. ఉపసఙ్కమన్తీతి ఉపగతా. తదేవ పబ్బజ్జం అగ్గహేసీతి తదేవ నగ్గరూపం పబ్బజ్జం కత్వా గణ్హి.

పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో సఙ్ఘోతి పబ్బజితసమూహతామత్తేన సఙ్ఘో, న నియ్యానికదిట్ఠిసువిసుద్ధసీలసామఞ్ఞవసేన సంహతత్తాతి అధిప్పాయో. అస్స అత్థీతి అస్స సత్థుపటిఞ్ఞస్స పరివారభూతో అత్థి. స్వేవాతి పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతోవ. కేచి పన ‘‘పబ్బజితసమూహవసేన సఙ్ఘీ, గహట్ఠసమూహవసేన గణీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం గణే ఏవ లోకే సఙ్ఘ-సద్దస్స నిరూళ్హత్తా. ఆచారసిక్ఖాపనవసేనాతి అచేలక వతచరియాదిఆచారసిక్ఖాపనవసేన. పాకటోతి సఙ్ఘీఆదిభావేన పకాసితో. ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తి వత్వా తత్థ లబ్భమానం అప్పిచ్ఛత్తం దస్సేతుం ‘‘అప్పిచ్ఛతాయ వత్థమ్పి న నివాసేతీ’’తి వుత్తం. న హి తస్మిం సాసనికే వియ సన్తగుణనిగూహణలక్ఖణా అప్పిచ్ఛతా లబ్భతీతి. యసోతి కిత్తిసద్దో. ‘‘తరన్తి ఏతేన సంసారోఘ’’న్తి ఏవం సమ్మతత్తా తిత్థం వుచ్చతి లద్ధీతి ఆహ ‘‘తిత్థకరోతి లద్ధికరో’’తి. సాధుసమ్మతోతి ‘‘సాధూ’’తి సమ్మతో, న సాధూహి సమ్మతోతి ఆహ ‘‘అయం సాధూ’’తిఆది. ‘‘ఇమాని మే వతసమాదానాని ఏత్తకం కాలం సుచిణానీ’’తి పబ్బజితతో పట్ఠాయ అతిక్కన్తా బహూ రత్తియో జానాతీతి రత్తఞ్ఞూ. తా పనస్స రత్తియో చిరకాలభూతాతి కత్వా చిరం పబ్బజితస్స అస్సాతి చిరపబ్బజితో. తత్థ చిరపబ్బజితతాగహణేన బుద్ధిసీలతం దస్సేతి, రత్తఞ్ఞుతాగహణేన తత్థ సమ్పజానతం. అద్ధానన్తి దీఘకాలం. కిత్తకో పన సోతి ఆహ ‘‘ద్వే తయో రాజపరివట్టే’’తి, ద్విన్నం తిణ్ణం రాజూనం రజ్జం అనుసాసనపటిపాటియోతి అత్థో. ‘‘అద్ధగతో’’తి వత్వా కతం వయోగహణం ఓసానవయాపేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తో’’తి. ఉభయన్తి ‘‘అద్ధగతో, వయోఅనుప్పత్తో’’తి పదద్వయం.

పుబ్బే పితరా సద్ధిం సత్థు సన్తికం గన్త్వా దేసనాయ సుతపుబ్బతం సన్ధాయాహ ‘‘ఝానాభిఞ్ఞాది…పే… సోతుకామో’’తి. దస్సనేనాతి న దస్సనమత్తం, దిస్వా పన తేన సద్ధిం ఆలాపసల్లాపం కత్వా తతో అకిరియవాదం సుత్వా తేసం అనత్తమనో అహోసి. గుణకథాయాతి అభూతగుణకథాయ. తేనాహ ‘‘సుట్ఠుతరం అనత్తమనో హుత్వా’’తి. యది అనత్తమనో, కస్మా తుణ్హీ అహోసీతి ఆహ ‘‘అనత్తమనో సమానోపీ’’తిఆది.

౧౫౨. గోసాలాయాతి ఏవం నామకే గామే. వస్సానకాలే గున్నం తిట్ఠనసాలాతి ఏకే.

౧౫౩. పటికిట్ఠతరన్తి నిహీనతరం. తన్తావుతానీతి తన్తే పసారేత్వా వీతాని. ‘‘సీతే సీతో’’తిఆదినా ఛహాకారేహి తస్స నిహీనస్స నిహీనతరతం దస్సేతి.

౧౫౪. వచ్చం కత్వాపీతి పి-సద్దేన భోజనం భుఞ్జిత్వాపి కేనచి అసుచినా మక్ఖితో పీతి ఇమమత్థం సమ్పిణ్డేతి. వాలికథూపం కత్వాతి వత్తవసేన వాలికాయ థూపం కత్వా.

౧౫౬. పలిబుద్ధనకిలేసోతి సంసారే పలిబుద్ధనకిచ్చో రాగాదికిలేసో ఖేత్తవత్థుపుత్తదారాదివిసయో.

కోమారభచ్చజీవకకథావణ్ణనా

౧౫౭. న యథాధిప్పాయం వత్తతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘అనత్థో వత మే’’తి. జీవకస్స తుణ్హీభావో మమ అధిప్పాయస్స మద్దనసదిసో, తస్మా తం పుచ్ఛిత్వా కథాపనేన మమ అధిప్పాయో పూరేతబ్బోతి అయమేత్థ రఞ్ఞో అజ్ఝాసయోతి దస్సేన్తో ‘‘హత్థిమ్హి ను ఖో పనా’’తిఆదిమాహ. కిం తుణ్హీతి కిం కారణా తుణ్హీ, కిం తం కారణం, యేన తువం తుణ్హీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘కేన కారణేన తుణ్హీ’’తి.

కామం సబ్బాపి తథాగతస్స పటిపత్తి అనఞ్ఞసాధారణా అచ్ఛరియఅబ్భుతరూపా చ, తథాపి గబ్భోక్కన్తి- అభిజాతిఅభినిక్ఖమనఅభిసమ్బోధిధమ్మచక్కప్పవత్తన- యమకపాటిహారియదేవోరోహణాని సదేవకే లోకే అతివియ సుపాకటాని, న సక్కా కేనచి పటిబాహితున్తి తానియేవేత్థ ఉద్ధటాని. ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థేతి ఇత్థం ఏవం పకారో భూతో జాతోతి ఏవం కథనత్థే. ఉపయోగవచనన్తి. ‘‘అబ్భుగ్గతో’’తి ఏత్థ అభీతి ఉపసగ్గో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థజోతకో, తేన యోగతో ‘‘తం ఖో పన భగవన్త’’న్తి ఇదం సామిఅత్థే ఉపయోగవచనం, తేనాహ ‘‘తస్స ఖో పన భగవతోతి అత్థో’’తి. కల్యాణగుణసమన్నాగతోతి కల్యాణేహి గుణేహి యుత్తో, తం నిస్సితో తబ్బిసయతాయాతి అధిప్పాయో. సేట్ఠోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కిత్తేతబ్బతో కిత్తి, సా ఏవ సద్దనీయతో సద్దోతి ఆహ ‘‘కిత్తిసద్దోతి కిత్తియేవా’’తి. అభిత్థవనవసేన పవత్తో సద్దో థుతిఘోసో. అనఞ్ఞసాధారణగుణే ఆరబ్భ పవత్తత్తా సదేవకం లోకం అజ్ఝోత్థరిత్వా అభిభవిత్వా ఉగ్గతో.

సో భగవాతి యో సో సమతిం సపారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో దేవానం అతిదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా లోకనాథో భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి సదేవకే లోకే ‘‘భగవా’’తి సబ్బత్థ పత్థటకిత్తిసద్దో, సో భగవా. ‘‘భగవా’’తి చ ఇదం సత్థు నామకిత్తనం. తేనాహ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కత’’న్తిఆది (మహాని. ౮౪). పరతో పన భగవాతి గుణకిత్తనం.

యథా కమ్మట్ఠానికేన ‘‘అరహ’’న్తిఆదీసు నవట్ఠానేసు పచ్చేకం ఇతి-సద్దం యోజేత్వా బుద్ధగుణా అనుస్సరీయన్తి, ఏవం బుద్ధగుణసఙ్కిత్తకేనాపీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవా’’తి ఆహ. ‘‘ఇతిపేతం అభూతం, ఇతిపేతం అతచ్ఛ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౫) వియ ఇధ ఇతి-సద్దో ఆసన్నపచ్చక్ఖకరణత్థో, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన చ తేసం గుణానం బహుభావో దీపితో. తాని చ సఙ్కిత్తేన్తేన విఞ్ఞునా చిత్తస్స సమ్ముఖీభూతానేవ కత్వా సఙ్కిత్తేతబ్బానీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. ఏవఞ్హి నిరూపేత్వా కిత్తేన్తే యస్స సఙ్కిత్తేతి, తస్స భగవతి అతివియ అభిప్పసాదో హోతి. ఆరకత్తాతి సువిదూరత్తా. అరీనన్తి కిలేసారీనం. అరానన్తి సంసారచక్కస్స అరానం. హతత్తాతి విహతత్తా. పచ్చయాదీనన్తి చీవరాదిపచ్చయానఞ్చేవ పూజావిసేసానఞ్చ. తతోతి విసుద్ధిమగ్గతో. యథా చ విసుద్ధిమగ్గతో, ఏవం తంసంవణ్ణనతోపి నేసం విత్థారో గహేతబ్బో.

యస్మా జీవకో బహుసో సత్థుసన్తికే బుద్ధగుణే సుత్వా ఠితో, దిట్ఠసచ్చతాయ చ సత్థుసాసనే విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో, తస్మా ఆహ ‘‘జీవకో పనా’’తిఆది. పఞ్చవణ్ణాయాతి ఖుద్దికాదివసేన పఞ్చప్పకారాయ. నిరన్తరం ఫుటం అహోసి కతాధికారభావతో. కమ్మన్తరాయవసేన హిస్స రఞ్ఞో గుణసరీరం ఖతుపహతం అహోసి.

౧౫౮. ‘‘ఉత్తమ’’న్తి వత్వా న కేవలం సేట్ఠభావో ఏవేత్థ కారణం, అథ ఖో అప్పసద్దతాపి కారణన్తి దస్సేతుం ‘‘అస్సయానరథయానానీ’’తిఆది వుత్తం. హత్థియానేసు నిబ్బిసేవనమేవ గణ్హన్తో హత్థినియోవ కప్పాపేసి. రఞ్ఞో ఆసఙ్కానివత్తనత్థం ఆసన్నచారీభావేన తత్థ ఇత్థియోవ నిసజ్జాపితా. రఞ్ఞో పరేసం దురుపసఙ్కమనభావదస్సనత్థం తా పురిసవేసం గాహాపేత్వా ఆవుధహత్థా కారితా. పటివేదేసీతి ఞాపేసి. తదేవాతి గమనం, అగమనమేవ వా.

౧౫౯. మహఞ్చాతి కరణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘మహతాచా’’తి. మహచ్చాతి మహతియా, లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తం, మహన్తేనాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘రాజానుభావేనా’’తి ‘‘ద్విన్నం మహారట్ఠానం ఇస్సరియసిరీ’’తి అఙ్గమగధరట్ఠానం ఆధిపచ్చమాహ. ఆసత్తఖగ్గానీతి అంసే ఓలమ్బనవసేన సన్నద్ధఅసీని. కులభోగఇస్సరియాదివసేన మహతీ మత్తా ఏతేసన్తి మహామత్తా, మహానుభావా రాజపురిసా. విజ్జాధరతరుణా వియాతి విజ్జాధరకుమారా వియ. రట్ఠియపుత్తాతి భోజపుత్తా. హత్థిఘటాతి హత్థిసమూహా. అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్ఘట్టనాతి అవిచ్ఛేదవసేన గమనేన అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధా.

చిత్తుత్రాసో సయం భాయనట్ఠేన భయం యథా తథా భాయతీతి కత్వా. ఞాణం భాయితబ్బే ఏవ వత్థుస్మిం భయతో ఉపట్ఠితే ‘‘భాయితబ్బమిద’’న్తి భయతో తీరణతో భయం. తేనేవాహ ‘‘భయతుపట్ఠానఞాణం పన భాయతి నభాయతీతి? న భాయతి. తఞ్హి అతీతా సఙ్ఖారా నిరుద్ధా, పచ్చుప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తి, అనాగతా నిరుజ్ఝిస్సన్తీతి తీరణమత్తమేవ హోతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౫౧). ఆరమ్మణం భాయతి ఏతస్మాతి భయం. ఓతప్పం పాపతో భాయతి ఏతేనాతి భయం. భయానకన్తి భాయనాకారో. భయన్తి ఞాణభయం. సంవేగన్తి సహోత్తప్పఞాణం సన్తాసన్తి సబ్బసో ఉబ్బిజ్జనం. భాయితబ్బట్ఠేన భయం భీమభావేన భేరవన్తి భయభేరవం, భీతబ్బవత్థు. తేనాహ ‘‘ఆగచ్ఛతీ’’తి.

భీరుం పసంసన్తీతి పాపతో భాయనతో ఉత్తసనతో భీరుం పసంసన్తి పణ్డితా. న హి తత్థ సూరన్తి తస్మిం పాపకరణే సూరం పగబ్భధంసినం న హి పసంసన్తి. తేనాహ ‘‘భయా హి సన్తో న కరోన్తి పాప’’న్తి. తత్థ భయాతి పాపుత్రాసతో, ఓత్తప్పహేతూతి అత్థో. సరీరచలనన్తి భయవసేనసరీరసంకమ్పో. ఏకేతి ఉత్తరవిహారవాసినో. ‘‘రాజగహే’’తిఆది తేసం అధిప్పాయవివరణం. కామం వయతుల్యో ‘‘వయస్సో’’తి వుచ్చతి, రూళ్హిరేసో, యో కోచి పన సహాయో వయస్సో, తస్మా వయస్సాభిలాపోతి సహాయాభిలాపో. న విప్పలమ్భేసీతి న విసంవాదేసి. వినస్సేయ్యాతి చిత్తవిఘాతేన విహఞ్ఞేయ్య.

సామఞ్ఞఫలపుచ్ఛావణ్ణనా

౧౬౦. భగవతో తేజోతి బుద్ధానుభావో. రఞ్ఞో సరీరం ఫరి యథా తం సోణదణ్డస్స బ్రాహ్మణస్స భగవతో సన్తికం గచ్ఛన్తస్స అన్తోవనసణ్డగతస్స. ఏకేతి ఉత్తరవిహారవాసినో.

౧౬౧. యేన, తేనాతి చ భుమ్మత్థే కరణవచనన్తి ఆహ ‘‘యత్థ భగవా, తత్థ గతో’’తి. తదా తస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే తుణ్హీభావస్స అనవసేసతో బ్యాపిభావం దస్సేతుం ‘‘తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూత’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యతో యతో…పే… మేవాతి అత్థో’’తి. హత్థస్స కుకతత్తా అసంయమో అసమ్పజఞ్ఞకిరియా హత్థకుక్కుచ్చన్తి వేదితబ్బో. వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో, తేన తదఞ్ఞో అసంయమభావో విభావితోతి దట్ఠబ్బం. తత్థ పన చక్ఖుఅసంయమో సబ్బపఠమో, దున్నివారో చాతి తదభావం దస్సేతుం ‘‘సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డిత’’న్తిఆది వుత్తం. కాయికవాచసికేన ఉపసమేన లద్ధేన ఇతరోపి అనుమానతో లద్ధో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘మానసికేన చా’’తి. ఉపసమన్తి సంయమం, ఆచారసమ్పత్తిన్తి అత్థో. పఞ్చపరివట్టేతి పఞ్చపురిసపరివట్టే. పఞ్చహాకారేహీతి ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ’’తి (మహాని. ౩౮, ౧౯౨) ఏవం ఆదినా ఆగతేహి, పఞ్చవిధఅరియిద్ధిసిద్ధేహి చ పఞ్చహి పకారేహి. తాదిలక్ఖణేతి తాదిభావే.

౧౬౨. న మే పఞ్హవిస్సజ్జనే భారో అత్థీతి సత్థు సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాదస్సనం. యదాకఙ్ఖసీతి న వదన్తి, కథం పన వదన్తీతి ఆహ ‘‘సుత్వా వేదిస్సామా’’తి పదేసఞాణే ఠితత్తా. బుద్ధా పన సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘యక్ఖనరిన్దదేవసమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకాన’’న్తి ఇదం ‘‘పుచ్ఛావుసో యదాకఙ్ఖసీ’’తిఆదీని (సం. ని. ౧.౨౩౭, ౨౪౬; సు. ని. ఆళవకసుత్తే) సుత్తపదాని పుచ్ఛన్తానం యేసం పుగ్గలానం వసేన ఆగతాని, తం దస్సనత్థం. ‘‘పుచ్ఛావుసో యదాకఙ్ఖసీ’’తి ఇదం ఆళవకస్స యక్ఖస్స ఓకాసకరణం, సేసాని నరిన్దాదీనం. మనసిచ్ఛసీతి మనసా ఇచ్ఛసి. పుచ్ఛవ్హో, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛథాతి బావరిస్స సంసయం మనసా పుచ్ఛవ్హో. తుమ్హాకం పన సబ్బేసం యం కిఞ్చి సబ్బసంసయం మనసా, అఞ్ఞథా చ, యథా ఇచ్ఛథ, తథా పుచ్ఛవ్హోతి అధిప్పాయో.

సాధురూపాతి సాధుసభావా. ధమ్మోతి పవేణీధమ్మో. వుద్ధన్తి సీలాదీహి బుద్ధిప్పత్తం, గరున్తి అత్థో. ఏస భారోతి ఏస సంసయూపచ్ఛేదనసఙ్ఖాతో భారో, ఆగతో భారో అవస్సం ఆవహితబ్బోతి అధిప్పాయో. ఞత్వా సయన్తి పరూపదేసేన వినా సయమేవ ఞత్వా.

సుచిరతేనాతి ఏవం నామకేన బ్రాహ్మణేన. తగ్ఘాతి ఏకంసేన. యథాపి కుసలో తథాతి యథా సబ్బధమ్మకుసలో సబ్బవిదూ జానాతి కథేతి, తథా అహమక్ఖిస్సం. రాజా చ ఖో తం యది కాహతి వా న వాతి యో తం ఇధ పుచ్ఛితుం పేసేసి, సో రాజానం తయా పుచ్ఛితం కరోతు వా మా వా, అహం పన తే అక్ఖిస్సం అక్ఖిస్సామి, ఆచిక్ఖిస్సామీతి అత్థో.

౧౬౩. సిప్పనట్ఠేన సిక్ఖితబ్బతాయ చ సిప్పమేవ సిప్పాయతనం జీవికాయ కారణభావతో. సేయ్యథిదన్తి నిపాతో, తస్స తే కతమేతి అత్థో. పుథు సిప్పాయతనానీతి హి సాధారణతో సిప్పాని ఉద్దిసిత్వా ఉపరి తంతంసిప్పూపజీవినో నిద్దిట్ఠా పుగ్గలాధిట్ఠానకథాయ పపఞ్చం పరిహరితుం. అఞ్ఞథా యథాధిప్పేతాని తావ సిప్పాయతనాని దస్సేత్వా పున తంతంసిప్పూపజీవీసు దస్సియమానేసు పపఞ్చో సియాతి. తేనాహ ‘‘హత్థారోహా’’తిఆది.

హత్థిం ఆరోహన్తి, ఆరోహాపయన్తి చాతి హత్థారోహా. యేహి పయోగేహి పురిసో హత్థినో ఆరోహనయోగ్గో హోతి, హత్థిస్స తం పయోగం విధాయతం సబ్బేసం పేతేసం గహణం. తేనాహ ‘‘సబ్బేపీ’’తిఆది. తత్థ హత్థాచరియా నామ యే హత్థినో హత్థారోహకానఞ్చ సిక్ఖపకా. హత్థివేజ్జా నామ హత్థిభిసక్కా. హత్థిమేణ్డా నామ హత్థీనం పాదరక్ఖకా. ఆది-సద్దేన హత్థీనం యవసదాయకాదికే సఙ్గణ్హాతి. అస్సారోహా రథికాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. రథే నియుత్తా రథికా. రథరక్ఖా నామ రథస్స ఆణిరక్ఖకా. ధనుం గణ్హన్తి, గణ్హాపేన్తి చాతి ధనుగ్గహా, ఇస్సాసా ధనుసిప్పస్స సిక్ఖాపకా చ. తేనాహ ‘‘ధనుఆచరియా ఇస్సాసా’’తి. చేలేన చేలపటాకాయ యుద్ధే అకన్తి గచ్ఛన్తీతి చేలకాతి ఆహ ‘‘యే యుద్ధే జయధజం గహేత్వా పురతో గచ్ఛన్తీ’’తి. యథా తథా ఠితే సేనికే బ్యూహకరణవసేన తతో చలయన్తి ఉచ్చాలేన్తీతి చలకా. సకుణగ్ఘిఆదయో వియ మంసపిణ్డం పరసేనాసమూహం సాహసికమహాయోధతాయ ఛేత్వా ఛేత్వా దయన్తి ఉప్పతిత్వా ఉప్పతిత్వా గచ్ఛన్తీతి పిణ్డదాయకా. దుతియవికప్పే పిణ్డే దయన్తి జనసమ్మద్దే ఉప్పతన్తా వియ గచ్ఛన్తీతి పిణ్డదాయకాతి అత్థో వేదితబ్బో. ఉగ్గతుగ్గతాతి థామజవపరక్కమాదివసేన అతివియ ఉగ్గతా ఉగ్గాతి అత్థో. పక్ఖన్దన్తీతి అత్తనో వీరసూరభావేన అసజ్జమానా పరసేనం అనుపవిసన్తీతి అత్థో. థామజవబలపరక్కమాదిసమ్పత్తియా మహానాగా వియ మహానాగా. ఏకన్తసూరాతి ఏకాకిసూరా అత్తనో సూరభావేనేవ ఏకాకినో హుత్వా యుజ్ఝనకా. సజాలికాతి సవమ్మికా. సరపరిత్తాణచమ్మన్తి చమ్మపరిసిబ్బితం ఖేటకం, చమ్మమయం వా ఫలకం. ఘరదాసయోధాతి అన్తోజాతయోధా.

ఆళారం వుచ్చతి మహానసం, తత్థ నియుత్తాతి ఆళారికా, భత్తకారా. పూవికాతి పూవసమ్పాదకా, యే పూవమేవ నానప్పకారతో సమ్పాదేత్వా విక్కిణన్తా జీవన్తి. కేసనఖలిఖనాదివసేన మనుస్సానం అలఙ్కారవిధిం కప్పేన్తి సంవిదహన్తీతి కప్పకా. న్హాపకాతి చుణ్ణవిలేపనాదీహి మలహరణవణ్ణసమ్పాదనవిధినా న్హాపేన్తీతి న్హాపకా. నవన్తాదివిధినా పవత్తో గణనగన్థో అన్తరా ఛిద్దాభావేన అచ్ఛిద్దకోతి వుచ్చతి, తం గణనం ఉపనిస్సాయ జీవన్తా అచ్ఛిద్దకపాఠకా. హత్థేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనం హత్థముద్దా హత్థ-సద్దో చేత్థ తదేకదేసేసు అఙ్గులీసు దట్ఠబ్బో. ‘‘న భుఞ్జమానో సబ్బం హత్థం ముఖే పక్ఖిపిస్సామీ’’తిఆదీసు వియ, తస్మా అఙ్గులిసఙ్కోచనాదినా గణనా హత్థముద్దాయ గణనా. చిత్తకారాదీనీతి. ఆది-సద్దేన భమకారకోట్టకలేఖక విలీవకారాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. సన్దిట్ఠికమేవాతి అసమ్పరాయికతాయ సామం దట్ఠబ్బం, సయం అనుభవితబ్బం అత్తపచ్చక్ఖం దిట్ఠధమ్మికన్తి అత్థో. సుఖితన్తి సుఖప్పత్తం. ఉపరీతి దేవలోకే. సో హి మనుస్సలోకతో ఉపరిమో. కమ్మస్స కతత్తా నిబ్బత్తనతో తస్స ఫలం తస్స అగ్గిసిఖా వియ హోతి, తఞ్చ ఉద్ధం దేవలోకేతి ఆహ ‘‘ఉద్ధం అగ్గం అస్సా అత్థీతి ఉద్ధగ్గికా’’తి. సగ్గం అరహతీతి అత్తనో ఫలభూతం సగ్గం అరహతి, తత్థ సా నిబ్బత్తనారహోతి అత్థో. సుఖవిపాకాతి ఇట్ఠవిపాకవిపచ్చనీకా. సుట్ఠు అగ్గేతి అతివియ ఉత్తమే ఉళారే. దక్ఖన్తి వడ్ఢన్తి ఏతాయాతి దక్ఖిణా, పరిచ్చాగమయం పుఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘దక్ఖిణం దాన’’న్తి.

మగ్గో సామఞ్ఞం సమితపాపసమణభావోతి కత్వా. యస్మా అయం రాజా పబ్బజితానం దాసకస్సకాదీనం లోకతో అభివాదనాదిలాభో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలన్తి చిన్తేత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఈదిసమత్థం జానన్తో’’తి వీమంసన్తో పూరణాదికే పుచ్ఛిత్వా తేసం కథాయ అనారాధితచిత్తో భగవన్తమ్పి తమత్థం పుచ్ఛి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉపరి ఆగతం పన దాసకస్సకోపమం సన్ధాయ పుచ్ఛతీ’’తి.

కణ్హపక్ఖన్తి యథాపుచ్ఛితే అత్థే లబ్భమానం దిట్ఠిగతూపసఞ్హితం సంకిలేసపక్ఖం. సుక్కపక్ఖన్తి తబ్బిధురం ఉపరిసుత్తాగతం వోదానపక్ఖం. సమణకోలాహలన్తి సమణకోతూహలం తంతంసమణవాదానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధం. సమణభణ్డనన్తి తేనేవ విరోధేన ‘‘ఏవంవాదీనం తేసం సమణబ్రాహ్మణానం అయం దోసో, ఏవంవాదీనం అయం దోసో’’తి ఏవం తంతంవాదస్స పరిభాసనం. రఞ్ఞో భారం కరోన్తో అత్తనో దేసనాకోసల్లేనాతి అధిప్పాయో.

౧౬౪. పణ్డితపతిరూపకానన్తి ఆమం వియ పక్కానం పణ్డితాభాసానం.

పూరణకస్సపవాదవణ్ణనా

౧౬౫. ఏకం ఇదాహన్తి ఏకాహం. ఇధ-సద్దో చేత్థ నిపాతమత్తం, ఏకాహం సమయం తిచ్చేవ అత్థో. సరితబ్బయుత్తన్తి అనుస్సరణానుచ్ఛవికం.

౧౬౬. సహత్థా కరోన్తస్సాతి సహత్థేనేవ కరోన్తస్స. నిస్సగ్గియథావరాదయోపి ఇధ సహత్థకరణేనేవ సఙ్గహితా. హత్థాదీనీతి హత్థపాదకణ్ణనాసాదీని. పచనం దహనం విబాధనన్తి ఆహ ‘‘దణ్డేన ఉప్పీళేన్తస్సా’’తి. పపఞ్చసూదనియం ‘‘తజ్జేన్తస్స వా’’తి అత్థో వుత్తో, ఇధ పన తజ్జనం పరిభాసనం దణ్డేనేవ సఙ్గహేత్వా ‘‘దణ్డేన ఉప్పీళేన్తస్స’’ ఇచ్చేవ వుత్తం. సోకం సయం కరోన్తస్సాతి పరస్స సోకకారణం సయం కరోన్తస్స, సోకం వా ఉప్పాదేన్తస్స. పరేహీతి అత్తనో వచనకరేహి. సయమ్పి ఫన్దతోతి పరస్స విబాధనపయోగేన సయమ్పి ఫన్దతో. ‘‘అతిపాతాపయతో’’తి పదం సుద్ధకత్తుఅత్థే హేతుకత్తుఅత్థే చ వత్తతీతి ఆహ ‘‘హనన్తస్సాపి హనాపేన్తస్సాపీ’’తి. కారణవసేనాతి కారాపనవసేన.

ఘరస్స భిత్తి అన్తో బహి చ సన్ధితా హుత్వా ఠితా ఘరసన్ధి. కిఞ్చిపి అసేసేత్వా నిరవసేసో లోపో నిల్లోపో. ఏకాగారే నియుత్తో విలోపో ఏకాగారికో. పరితో సబ్బసో పన్థే హననం పరిపన్థో. పాపం న కరీయతి పుబ్బే అసఞ్ఞతో ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా, తస్మా నత్థి పాపం. యది ఏవం కథం సత్తా పాపే పటిపజ్జన్తీతి ఆహ ‘‘సత్తా పన పాపం కరోమాతి ఏవం సఞ్ఞినో హోన్తీ’’తి. ఏవం కిరస్స హోతి – ఇమేసఞ్హి సత్తానం హింసాదికిరియా న అత్తానం ఫుసతి తస్స నిచ్చతాయ నిబ్బికారత్తా సరీరం పన అచేతనం కట్ఠకలిఙ్గరూపమం, తస్మిం వికోపితేపి న కిఞ్చి పాపన్తి. ఖురనేమినాతి నిసితఖురమయనేమినా.

గఙ్గాయ దక్ఖిణా దిసా అప్పతిరూపదేసో, ఉత్తరా దిసా పతిరూపదేసోతి అధిప్పాయేన‘‘దక్ఖిణఞ్చ’’తిఆది వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దక్ఖిణతీరే మనుస్సా కక్ఖళా’’తిఆది. మహాయాగన్తి మహావిజితయఞ్ఞసదిసం మహాయాగం. ఉపోసథకమ్మేన వాతి ఉపోసథకమ్మేన చ. దమ-సద్దో హి ఇన్ద్రియసంవరస్స ఉపోసథసీలస్స చ వాచకో ఇధాధిప్పేతో. కేచి పన ‘‘ఉపోసథకమ్మేనాతి ఇదం ఇన్ద్రియదమనస్స విసేసనం, తస్మా ‘ఉపోసథకమ్మభూతేన ఇన్ద్రియదమనేనా’’తి అత్థం వదన్తి. సీలసంయమేనాతి కాయికవాచసికసంవరేన. సచ్చవజ్జేనాతి సచ్చవాచాయ, తస్సా విసుం వచనం లోకే గరుతరపుఞ్ఞసమ్మతభావతో. యథా హి పాపధమ్మేసు ముసావాదో గరు, ఏవం పుఞ్ఞధమ్మేసు సచ్చవాచా. తేనాహ భగవా ‘‘ఏకం ధమ్మం అతీతస్సా’’తిఆది. పవత్తీతి యో ‘‘కరోతీ’’తి వుచ్చతి, తస్స సన్తానే ఫలుప్పత్తిపచ్చయభావేన ఉప్పత్తి. సబ్బథాతి ‘‘కరోతో’’తిఆదినా వుత్తేన సబ్బప్పకారేన. కిరియమేవ పటిక్ఖిపతి, న రఞ్ఞా పుట్ఠం సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం బ్యాకరోతీతి అధిప్పాయో. ఇదం అవధారణం విపాకపటిక్ఖేపనివత్తనత్థం. యో హి కమ్మం పటిక్ఖిపతి, తేన అత్థతో విపాకోపి పటిక్ఖిత్తో ఏవ నామ హోతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘కమ్మం పటిబాహన్తేనాపీ’’తిఆది (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦-౧౭౨).

పటిరాజూహి అనభిభవనీయభావేన విసేసతో జితన్తి విజితం, ఆణాపవత్తిదేసో. ‘‘మా మయ్హం విజితే వసథా’’తి అపసాదనా పబ్బజితస్స విహేఠనా పబ్బాజనాతి కత్వా వుత్తం ‘‘అపసాదేతబ్బన్తి విహేఠేతబ్బ’’న్తి. ఉగ్గణ్హనం తేన వుత్తస్స అత్థస్స ‘‘ఏవమేత’’న్తి ఉపధారణం సల్లక్ఖణం, నికుజ్జనం తస్స అద్ధనియభావాపాదనవసేన చిత్తేన సన్ధారణం. తదుభయం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘అనుగ్గణ్హన్తో అనికుజ్జన్తో’’తి. తేనాహ ‘‘సారవసేన అగ్గణ్హన్తో’’తిఆది.

మక్ఖలిగోసాలవాదవణ్ణనా

౧౬౮. ఉభయేనాతి హేతుపచ్చయపటిసేధనవచనేన. సంకిలేసపచ్చయన్తి సంకిలిస్సనస్స మలీనభావస్స కారణం. విసుద్ధిపచ్చయన్తి సఙ్కికిలేసతో విసుద్ధియా వోదానస్స కారణం. అత్తకారోతి తేన తేన సత్తేన అత్తనా కాతబ్బకమ్మం అత్తనా నిప్ఫాదేతబ్బపయోగో. పరకారన్తి పరస్స వాహసా ఇజ్ఝనకపయోజనం. తేనాహ ‘‘యేనా’’తిఆది. మహాసత్తన్తి అన్తిమభవికం మహాబోధిసత్తం, పచ్చేకబోధిసత్తస్సపి ఏత్థేవ సఙ్గహో వేదితబ్బో. మనుస్ససోభగ్యతన్తి మనుస్సేసు సుభగభావం. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. కమ్మవాదస్స కిరియవాదస్స పటిక్ఖిపనేన ‘‘అత్థి భిక్ఖవే కమ్మం కణ్హం కణ్హవిపాక’’న్తిఆది (అ. ని. ౪.౨౩౨) నయప్పవత్తే జినచక్కే పహారం దేతి నామ. నత్థి పురిసకారేతి యథావుత్తఅత్తకారపరకారాభావతో ఏవ సత్తానం పచ్చత్తపురిసకారో నామ కోచి నత్థీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యేనా’’తిఆది. నత్థి బలన్తి సత్తానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికనిబ్బానసమ్పత్తిఆవహం బలం నామ కిఞ్చి నత్థి. తేనాహ ‘‘యమ్హీ’’తిఆది. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం, సంకిలేసికమ్పి చాయం బలం పటిక్ఖిపతేవ. యది వీరియాదీని పురిసకారవేవచనాని, కస్మా విసుం గహణన్తి ఆహ ‘‘ఇదం నో వీరియేనా’’తిఆది. సద్దత్థతో పన తస్సా తస్సా కిరియాయ ఉస్సన్నట్ఠేన బలం. సూరవీరభావావహట్ఠేన వీరియం. తదేవ దళ్హభావతో, పోరిసధురం వహన్తేన పవత్తేతబ్బతో చ పురిసథామో. పరం పరం ఠానం అక్కమనప్పవత్తియా పురిసపరక్కమోతి వుత్తోతి వేదితబ్బం.

సత్తయోగతో రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ సత్తా. పాణనతో అస్ససనపస్ససనవసేన పవత్తియా పాణా. తే పన సో ఏకిన్ద్రియాదివసేన విభజిత్వా వదతీతి ఆహ ‘‘ఏకిన్ద్రియో’’తిఆది. అణ్డకోసాదీసు భవనతో ‘‘భూతా’’తి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘అణ్డకోస…పే… వదతీ’’తి. జీవనతో పాణం ధారేన్తా వియ వడ్ఢనతో జీవా. తేనాహ ‘‘సాలియవా’’తిఆది. నత్థి ఏతేసం సంకిలేసవిసుద్ధీసు వసోతి అవసా. నత్థి నేసం బలం వీరియం చాతి అబలా అవీరియా. నియతాతి అచ్ఛేజ్జసుత్తావుతాభేజ్జమణినో వియ నియతప్పవత్తితాయ గతిజాతిబన్ధాపవగ్గవసేన నియామో. తత్థ తత్థ గమనన్తి ఛన్నం అభిజాతీనం తాసు తాసు గతీసు ఉపగమనం సమవాయేన సమాగమో. సభావోయేవాతి యథా కణ్టకస్స తిఖిణతా, కపిత్థఫలానం పరిమణ్డలతా, మిగపక్ఖీనం విచిత్తాకారతా, ఏవం సబ్బస్సాపి లోకస్స హేతుపచ్చయేన వినా తథా తథా పరిణామో అయం సభావో ఏవ అకిత్తిమోయేవ. తేనాహ ‘‘యేన హీ’’తిఆది. ఛళాభిజాతియో పరతో విత్థారీయన్తి. ‘‘సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తీ’’తి వదన్తో అదుక్ఖమసుఖభూమిం సబ్బేన సబ్బం న జానాతీతి ఉల్లిఙ్గన్తో ‘‘అఞ్ఞా అదుక్ఖమసుఖభూమి నత్థీతి దస్సేతీ’’తి ఆహ.

పముఖయోనీనన్తి మనుస్సతిరచ్ఛానాదీసు ఖత్తియబ్రాహ్మణాదిసీహబ్యగ్ఘాదివసేన పధానయోనీనం. సట్ఠిసతానీతి ఛసహస్సాని. ‘‘పఞ్చ చ కమ్మునో సతానీ’’తి పదస్స అత్థదస్సనం ‘‘పఞ్చకమ్మసతాని చా’’తి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా ‘‘కేవలం తక్కమత్తకేన నిరత్థకం దిట్ఠిం దీపేతీ’’తి ఇమమేవత్థం అతిదిసతి. ఏత్థ చ ‘‘తక్కమత్తకేనా’’తి ఇమినా యస్మా తక్కికా నిరఙ్కుసతాయ పరికప్పనస్స యం కిఞ్చి అత్తనో పరికప్పితం సారతో మఞ్ఞమానా తథేవ అభినివిస్స తక్కదిట్ఠిగాహం గణ్హన్తి, తస్మా న తేసం దిట్ఠివత్థుస్మిం విఞ్ఞూహి విచారణా కాతబ్బాతి దస్సేతి. కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసినో. తే హి ‘‘పఞ్చ కమ్మానీతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయా ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని ‘పఞ్చ కమ్మానీ’తి పఞ్ఞాపేన్తీ’’తి వదన్తి. కమ్మన్తి లద్ధీతి ఓళారికభావతో పరిపుణ్ణకమ్మన్తి లద్ధి. మనోకమ్మం అనోళారికత్తా ఉపడ్ఢకమ్మన్తి లద్ధీతి యోజనా. ద్వట్ఠిపటిపదాతి ‘‘ద్వాసట్ఠి పటిపదా’’తి వత్తబ్బే సభావనిరుత్తిం అజానన్తో ‘‘ద్వట్ఠిపటిపదా’’తి వదతి. ఏకస్మిం కప్పేతి ఏకస్మిం మహాకప్పే, తత్థాపి చ వివట్టట్ఠాయీసఞ్ఞితే ఏకస్మిం అసఙ్ఖ్యేయ్యేకప్పే.

ఉరబ్భే హనన్తీతి ఓరబ్భికా. ఏవం సూకరికాదయో వేదితబ్బా. లుద్దాతి అఞ్ఞేపి యే కేచి మాగవికనేసాదా. తే పాపకమ్మపసుతతాయ ‘‘కణ్హాభిజాతీతి వదతి. భిక్ఖూ’’తి బుద్ధసాసనే భిక్ఖూ. తే కిర ‘‘సఛన్దరాగా పరిభుఞ్జన్తీ’’తి అధిప్పాయేన ‘‘చతూసు పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తీ’’తి వదతి. కస్మాతి చే? యస్మా ‘‘తే పణీతపణీతే పచ్చయే పటిసేవన్తీ’’తి తస్స మిచ్ఛాగాహో, తస్మా ఞాయలద్ధేపి పచ్చయే భుఞ్జమానా ఆజీవకసమయస్స విలోమగాహితాయ పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తి నామాతి వదతీతి అపరే. ఏకే పబ్బజితా, యే సవిసేసం అత్తకిలమథానుయోగం అనుయుత్తా. తథా హి తే కణ్టకే వత్తన్తా వియ హోన్తీతి ‘‘కణ్టకవుత్తికా’’తి వుత్తా. ఠత్వా భుఞ్జననహానపటిక్ఖేపాదివతసమాయోగేన పణ్డరతరా. ‘‘అచేలకసావకా’’తి ఆజీవకసావకే వదతి. తే కిర ఆజీవకలద్ధియా విసుద్ధచిత్తతాయ నిగణ్ఠేహిపి పణ్డరతరా. నన్దాదయో హి తథారూపం ఆజీవకపటిపత్తిం ఉక్కంసం పాపేత్వా ఠితా. తస్మా నిగణ్ఠేహి ఆజీవకసావకేహి చ పణ్డరతరా పరమసుక్కాభిజాతీతి అయం తస్స లద్ధి.

పురిసభూమియోతి పధానపుగ్గలేన నిద్దేసో. ఇత్థీనమ్పి తా భూమియో ఇచ్ఛన్తేవ. ‘‘భిక్ఖు చ పన్నకో’’తిఆది తేసం పాళియేవ. తత్థ పన్నకోతి భిక్ఖాయ విచరణకో, తేసం వా పటిపత్తియా పటిపన్నకో. జినోతి జిణ్ణో జరావసేన హీనధాతుకో, అత్తనో వా పటిపత్తియా పటిపక్ఖం జినిత్వా ఠితో. సో కిర తథాభూతో ధమ్మమ్పి కస్సచి న కథేసి. తేనాహ ‘‘న కిఞ్చి ఆహా’’తి. ఓట్ఠవదనాదివిప్పకారే కతేపి ఖమనవసేన న కిఞ్చి వదతీతిపి వదన్తి. అలాభిన్తి ‘‘సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హాతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౯౪) నయేన వుత్తఅలాభహేతుసమాయోగేన అలాభిం, తతోయేవ జిఘచ్ఛాదుబ్బలపరేతతాయ సయనపరాయనం ‘‘సమణం పన్నభూమీ’’తి వదతి.

ఆజీవవుత్తిసతానీతి సత్తానం ఆజీవభూతాని జీవికావుత్తిసతాని. పసుగ్గహణేన ఏళకజాతి గహితా, మిగగ్గహణేన రురుగవయాదిసబ్బమిగజాతి. బహూ దేవాతి చాతుమహారాజికాదిబ్రహ్మకాయికాదివసేన, తేసం అన్తరభేదవసేన బహూ దేవా. తత్థ చాతుమహారాజికానం ఏకచ్చభేదో మహాసమయసుత్తవసేన (దీ. ని. ౨.౩౩౧) దీపేతబ్బో. మనుస్సాపి అనన్తాతి దీపదేసకులవంసాజీవాదివిభాగవసేన మనుస్సాపి అనన్తభేదా. పిసాచా ఏవ పేసాచా. తే అపరపేతాదయో మహన్తమహన్తా. ఛద్దన్తదహమన్దాకినియో కువాళియముచలిన్దనామేన వదతి.

పవుటాతి పబ్బగణ్ఠికా. పణ్డితోపి …పే… ఉద్ధం న గచ్ఛతి, కస్మా? సత్తానం సంసరణకాలస్స నియతభావతో. అపరిపక్కం సంసరణనిమిత్తం సీలాదినా పరిపాచేతి నామ సీఘంయేవ విసుద్ధిప్పత్తియా. పరిపక్కం కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స పత్వా పత్వా కాలేన పరిపక్కభావానాపాదనేన బ్యన్తిం కరోతి నామ.

సుత్తగుళేతి సుత్తవట్టియం. ‘‘నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతీ’’తి ఉపమాయ సత్తానం సంసారో అనుక్కమేన ఖీయతేవ, న తస్స వడ్ఢతీతి దస్సేతి పరిచ్ఛిన్నరూపత్తా.

అజితకేసకమ్బలవాదవణ్ణనా

౧౭౧. దిన్నన్తి దేయ్యధమ్మసీసేన దానం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దిన్నస్స ఫలాభావం వదతీ’’తి, దిన్నం పన అన్నాదివత్థుం కథం పటిక్ఖిపతి. ఏసేవ నయో యిట్ఠం హుతన్తి ఏత్థాపి. మహాయాగోతి సబ్బసాధారణం మహాదానం. పాహునకసక్కారోతి పాహునభావేన కాతబ్బసక్కారో. ఫలన్తి ఆనిసంసఫలం, నిస్సన్దఫలఞ్చ. విపాకోతి సదిసఫలం. పరలోకే ఠితస్స అయం లోకో నత్థీతి పరలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో అయం లోకో న హోతి. ఇధలోకే ఠితస్సాపి పరలోకో నత్థీతి ఇధలోకే ఠితస్స కమ్మునా లద్ధబ్బో పరలోకో న హోతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘సబ్బే తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి. ఇమే సత్తా యత్థ యత్థ భవే, యోనిఆదీసు చ ఠితా తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తి నిరుదయవినాసవసేన వినస్సన్తి. ఫలాభావవసేనాతి మాతాపితూసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం ఫలస్స అభావవసేన ‘‘నత్థి మాతా, నత్థి పితా’’తి వదతి, న మాతాపితూనం, నాపి తేసు ఇదాని కయిరమానసక్కారాసక్కారానం అభావవసేన తేసం లోకపచ్చక్ఖత్తా. పుబ్బుళకస్స వియ ఇమేసం సత్తానం ఉప్పాదో నామ కేవలో, న చవిత్వా ఆగమనపుబ్బకోతి దస్సనత్థం ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చవిత్వా ఉపపజ్జనకసత్తా నామ నత్థీతి వదతీ’’తి. సమణేన నామ యాథావతో జానన్తేన కస్సచి కిఞ్చి అకథేత్వా సఞ్ఞతేన భవితబ్బం, అఞ్ఞథా ఆహోపురిసికా నామ సియా. కిఞ్హి పరో పరస్స కరిస్సతి? తథా చ అత్తనో సమ్పాదనస్స కస్సచి అవస్సయో ఏవ న సియా తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జనతోతి ఆహ ‘‘యే ఇమఞ్చ…పే… పవేదేన్తీ’’తి.

చతూసు మహాభూతేసు నియుత్తోతి చాతుమహాభూతికో. యథా పన మత్తికాయ నిబ్బత్తం భాజనం మత్తికామయం, ఏవం అయం చతూహి మహాభూతేహి నిబ్బత్తోతి ఆహ ‘‘చతుమహాభూతమయో’’తి. అజ్ఝత్తికపథవీధాతూతి సత్తసన్తానగతా పథవీధాతు. బాహిరపథవీధాతున్తి బహిద్ధా మహాపథవిం. ఉపగచ్ఛతీతి బాహిరపథవికాయతో తదేకదేసభూతా పథవీ ఆగన్త్వా అజ్ఝత్తికభావప్పత్తియా సత్తభావేన సణ్ఠితా ఇదాని ఘటాదిగతపథవీ వియ తమేవ బాహిరపథవికాయం ఉపేతి ఉపగచ్ఛతి సబ్బసో తేన నిబ్బిసేసతం ఏకీభావమేవ గచ్ఛతి. ఆపాదీసుపి ఏసేవ నయోతి ఏత్థ పజ్జున్నేన మహాసముద్దతో గహితఆపో వియ వస్సోదకభావేన పునపి మహాసముద్దమేవ, సూరియరస్మితో గహితం ఇన్దగ్గిసఙ్ఖాతతేజో వియ పున సూరియరస్మిం, మహావాయుఖన్ధతో నిగ్గతమహావాతో వియ తమేవ వాయుఖన్ధం ఉపేతి ఉపగచ్ఛతీతి దిట్ఠిగతికస్స అధిప్పాయో. మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని ఆకాసం పక్ఖన్దన్తి తేసం విసయాభావాతి వదన్తి. విసయిగహణేన హి విసయాపి గహితా ఏవ హోన్తీతి. గుణాగుణపదానీతి గుణదోసకోట్ఠాసా. సరీరమేవ పదానీతి అధిప్పేతం సరీరేన తంతంకిరియాయ పజ్జితబ్బతో. దబ్బన్తి ముయ్హన్తీతి దత్తూ, మూళ్హపుగ్గలా. తేహి దత్తూహి బాలమనుస్సేహి. ‘‘పరలోకో అత్థీ’’తి మతి యేసం, తే అత్థికా, తేసం వాదోతి అత్థికవాదో, తం అత్థికవాదం.

కమ్మం పటిబాహతి అకిరియవాదిభావతో. విపాకం పటిబాహతి సబ్బేన సబ్బం ఆయతిం ఉపపత్తియా పటిక్ఖిపనతో. ఉభయం పటిబాహతి సబ్బసో హేతుపటిబాహనేనేవ ఫలస్సపి పటిక్ఖిత్తత్తా. ఉభయన్తి హి కమ్మం విపాకఞ్చాతి ఉభయం. సో హి ‘‘అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి, విసుజ్ఝన్తి చా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౧౦౦, ౨౨౭; సం. ని. ౩.౨౧౨) వదన్తో కమ్మస్స వియ విపాకస్సాపి సంకిలేసవిసుద్ధీనం పచ్చయత్తాభావవచనతో తదుభయం పటిబాహతి నామ. విపాకో పటిబాహితో హోతి అసతి కమ్మే విపాకాభావతో. కమ్మం పటిబాహితం హోతి అసతి విపాకే కమ్మస్స నిరత్థకభావాపత్తితో. అత్థతోతి సరూపేన. ఉభయప్పటిబాహకాతి విసుం విసుం తంతందిట్ఠిదీపకభావేన పాళియం ఆగతాపి పచ్చేకం తివిధదిట్ఠికా ఏవ ఉభయపటిబాహకత్తా. ఉభయప్పటిబాహకాతి హి హేతువచనం. ‘‘అహేతుకవాదా చేవా’’తిఆది పటిఞ్ఞావచనం. యో హి విపాకపటిబాహనేన నత్థికదిట్ఠికో ఉచ్ఛేదవాదీ, సో అత్థతో కమ్మపటిబాహనేన అకిరియదిట్ఠికో, ఉభయపటిబాహనేన అహేతుకదిట్ఠికో చ హోతి. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో.

సజ్ఝాయన్తీతి తం దిట్ఠిదీపకం గన్థం ఉగ్గహేత్వా పఠన్తి. వీమంసన్తీతి తస్స అత్థం విచారేన్తి. ‘‘తేస’’న్తిఆది వీమంసనాకారదస్సనం. తస్మిం ఆరమ్మణేతి యథాపరికప్పితకమ్మఫలాభావాదికే ‘‘కరోతో న కరీయతి పాప’’న్తి ఆదినయప్పవత్తాయ లద్ధియా ఆరమ్మణే. మిచ్ఛాసతి సన్తిట్ఠతీతి ‘‘కరోతో న కరీయతి పాప’’న్తిఆదివసేన అనుస్సవూపలద్ధే అత్థే తదాకారపరివితక్కనేహి సవిగ్గహే వియ సరూపతో చిత్తస్స పచ్చుపట్ఠితే చిరకాలపరిచయేన ఏవమేతన్తి నిజ్ఝానక్ఖమభావూపగమనేన నిజ్ఝానక్ఖన్తియా తథాగహితే పునప్పునం తథేవ ఆసేవన్తస్స బహులీకరోన్తస్స మిచ్ఛావితక్కేన సమాదియమానా మిచ్ఛావాయామూపత్థమ్భితా అతంసభావం ‘‘తంసభావ’’న్తి గణ్హన్తీ మిచ్ఛాసతీతి లద్ధనామా తంలద్ధిసహగతా తణ్హా సన్తిట్ఠతి. చిత్తం ఏకగ్గం హోతీతి యథాసకం వితక్కాదిపచ్చయలాభేన తస్మిం ఆరమ్మణే అవట్ఠితతాయ అనేకగ్గతం పహాయ ఏకగ్గం అప్పితం వియ హోతి. చిత్తసీసేన మిచ్ఛాసమాధి ఏవ వుత్తో. సోపి హి పచ్చయవిసేసేహి లద్ధభావనాబలో ఈదిసే ఠానే సమాధానపతిరూపకిచ్చకరోయేవ, వాళవిజ్ఝనాదీసు వియాతి దట్ఠబ్బం. జవనాని జవన్తీతి అనేకక్ఖత్తుం తేనాకారేన పుబ్బభాగియేసు జవనవారేసు పవత్తేసు సబ్బపచ్ఛిమే జవనవారే సత్త జవనాని జవన్తి. పఠమే జవనే సతేకిచ్ఛా హోన్తి. తథా దుతియాదీసూతి ధమ్మసభావదస్సనమత్తమేతం, న పన తస్మిం ఖణే తేసం తికిచ్ఛా కేనచి సక్కా కాతుం.

తత్థాతి తేసు తీసు మిచ్ఛాదస్సనేసు. కోచి ఏకం దస్సనం ఓక్కమతీతి యస్స ఏకస్మింయేవ అభినివేసో ఆసేవనా చ పవత్తా, సో ఏకమేవ దస్సనం ఓక్కమతి. యస్స పన ద్వీసు తీసుపి వా అభినివేసో ఆసేవనా చ పవత్తా, సో ద్వే తీణిపి ఓక్కమతి, ఏతేన యా పుబ్బే ఉభయపటిబాహకతాముఖేన దీపితా అత్థసిద్ధా సబ్బదిట్ఠికతా, సా పుబ్బభాగియా. యా పన మిచ్ఛత్తనియామోక్కన్తిభూతా, సా యథాసకం పచ్చయసముదాగమసిద్ధితో భిన్నారమ్మణానం వియ విసేసాధిగమానం ఏకజ్ఝం అనుప్పత్తియా అసఙ్కిణ్ణా ఏవాతి దస్సేతి. ‘‘ఏకస్మిం ఓక్కన్తేపీ’’తిఆదినా తిస్సన్నమ్పి దిట్ఠీనం సమానబలతం సమానఫలతఞ్చ దస్సేతి. తస్మా తిస్సోపి చేతా ఏకస్స ఉప్పన్నా అబ్బోకిణ్ణా ఏవ, ఏకాయ విపాకే దిన్నే ఇతరా అనుబలప్పదాయికాయో హోన్తి. ‘‘వట్టఖాణు నామేసా’’తి ఇదం వచనం నేయ్యత్థం, న నీతత్థం. తథా హి పపఞ్చసూదనియం ‘‘కిం పనేస ఏకస్మింయేవ అత్తభావే నియతో హోతి, ఉదాహు అఞ్ఞస్మిం పీతి? ఏకస్మింయేవ నియతో, ఆసేవనవసేన పన భవన్తరేపి తం తం దిట్ఠిం రోచేతి యేవా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౨౯) వుత్తం. అకుసలఞ్హి నామేతం అబలం దుబ్బలం, న కుసలం వియ సబలం మహాబలం. తస్మా ‘‘ఏకస్మింయేవ అత్తభావే నియతో’’తి వుత్తం. అఞ్ఞథా సమ్మత్తనియామో వియ మిచ్ఛత్తనియామోపి అచ్చన్తికో సియా, న చ అచ్చన్తికో. యది ఏవం వట్టఖాణుజోతనా కథన్తి ఆహ ‘‘ఆసేవనవసేన పనా’’తిఆది. తస్మా యథా ‘‘సకిం నిముగ్గోపి నిముగ్గో ఏవ బాలో’’తి వుత్తం, ఏవం వట్టఖాణుజోతనా. యాదిసే హి పచ్చయే పటిచ్చ అయం తం తం దస్సనం ఓక్కన్తో పున కదాచి తప్పటిపక్ఖే పచ్చయే పటిచ్చ తతో సీసుక్ఖిపనమస్స న హోతీతి న వత్తబ్బం, తస్మా ‘‘యేభుయ్యేన హి ఏవరూపస్స భవతో వుట్ఠానం నామ నత్థీ’’తి వుత్తం.

తస్మాతి యస్మా ఏవం సంసారఖాణుభావస్సపి పచ్చయో అపణ్ణకజాతో, తస్మా. భూతికామోతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థానం వసేన అత్తనో గుణేహి వడ్ఢికామో.

పకుధకచ్చాయనవాదవణ్ణనా

౧౭౪. అకతాతి సమేన విసమేన వా కేనచి హేతునా న కతా న విహితా. కతవిధో కరణవిధి నత్థి ఏతేసన్తి అకతవిధానా. పదద్వయేనాపి లోకే కేనచి హేతుపచ్చయేన నేసం అనిబ్బత్తనభావం దస్సేతి. ఇద్ధియాపి న నిమ్మితాతి కస్సచి ఇద్ధిమతో చేతోవసిప్పత్తస్స దేవస్స, ఇస్సరాదినో వా ఇద్ధియాపి న నిమ్మితా. అనిమ్మాపితా కస్సచి అనిమ్మాపితా. వుత్తత్థమేవాతి బ్రహ్మజాలవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦) వుత్తత్థమేవ. వఞ్ఝాతి వఞ్ఝపసువఞ్ఝతాలాదయో వియ అఫలా, కస్సచి అజనకాతి అత్థో, ఏతేన పథవికాయాదీనం రూపాదిజనకభావం పటిక్ఖిపతి. రూపసద్దాదయో హి పథవికాయాదీహి అప్పటిబద్ధవుత్తికాతి తస్స లద్ధి. పబ్బతకూటం వియ ఠితాతి కూటట్ఠా, యథా పబ్బతకూటం కేనచి అనిబ్బత్తితం, కస్సచి చ అనిబ్బత్తకం, ఏవమేతే పీతి అధిప్పాయో. యమిదం ‘‘బీజతో అఙ్కురాది జాయతీ’’తి వుచ్చతి, తం విజ్జమానమేవ తతో నిక్ఖమతి, న అవిజ్జమానం, అఞ్ఞథా అఞ్ఞతోపి అఞ్ఞస్స ఉపలద్ధి సియాతి అధిప్పాయో. ఠితత్తాతి నిబ్బికారాభావేన ఠితత్తా. న చలన్తీతి వికారం నాపజ్జన్తి. వికారాభావతో హి తేసం సత్తన్నం కాయానం ఏసికట్ఠాయిట్ఠితతా. అనిఞ్జనఞ్చ అత్తనో పకతియా అవట్ఠానమేవ. తేనాహ ‘‘న విపరిణమన్తీ’’తి. అవిపరిణామధమ్మత్తా ఏవ హి తే అఞ్ఞమఞ్ఞం న బ్యాబాధేన్తి. సతి హి వికారం ఆపాదేతబ్బతాయ బ్యాబాధకతాపి సియా, తథా అనుగ్గహేతబ్బతాయ అనుగ్గాహకతాతి తదభావం దస్సేతుం పాళియం నాలన్తిఆది వుత్తం. పథవీ ఏవ కాయేకదేసత్తా పథవికాయో. జీవసత్తమానం కాయానం నిచ్చతాయ నిబ్బికారభావతో న హన్తబ్బతా, న ఘాతేతబ్బతా చాతి నేవ కోచి హన్తా వా ఘాతేతా వా, తేనేవాహ ‘‘సత్తన్నం త్వేవ కాయాన’’న్తిఆది. యది కోచి హన్తా నత్థి, కథం సత్థప్పహారోతి ఆహ ‘‘యథా ముగ్గరాసి ఆదీసూ’’తిఆది. కేవలం సఞ్ఞామత్తమేవ హోతి. హననఘాతనాది పన పరమత్థతో నత్థేవ కాయానం అవికోపనీయభావతోతి అధిప్పాయో.

నిగణ్ఠనాటపుత్తవాదవణ్ణనా

౧౭౭. చత్తారో యామా భాగా చతుయామా, చతుయామా ఏవ చాతుయామా, భాగత్థో హి ఇధ యామ-సద్దో యథా ‘‘రత్తియా పఠమో యామో’’తి. సో పనేత్థ భాగో సంవరలక్ఖణోతి ఆహ ‘‘చాతుయామసంవుతోతి చతుకోట్ఠాసేన సంవరేన సంవుతో’’తి. పటిక్ఖిత్తసబ్బసీతోదకోతి పటిక్ఖిత్తసబ్బసీతోదకపరిభోగో. సబ్బేన పాపవారణేన యుత్తోతి సబ్బప్పకారేన సంవరలక్ఖణేన సమన్నాగతో. ధుతపాపోతి సబ్బేన నిజ్జరలక్ఖణేన పాపవారణేన విధుతపాపో. ఫుట్ఠోతి అట్ఠన్నమ్పి కమ్మానం ఖేపనేన మోక్ఖప్పత్తియా కమ్మక్ఖయలక్ఖణేన సబ్బేన పాపవారణేన ఫుట్ఠో తం పత్వా ఠితో. కోటిప్పత్తచిత్తోతి మోక్ఖాధిగమేనేవ ఉత్తమమరియాదప్పత్తచిత్తో. యతత్తోతి కాయాదీసు ఇన్ద్రియేసు సంయమేతబ్బస్స అభావతో సంయతచిత్తో. సుప్పతిట్ఠితచిత్తోతి నిస్సేసతో సుట్ఠు పతిట్ఠితచిత్తో. సాసనానులోమం నామ పాపవారణేన యుత్తతా. తేనాహ ‘‘ధుతపాపో’’తిఆది. అసుద్ధలద్ధితాయాతి ‘‘అత్థి జీవో, సో చ సియా నిచ్చో, సియా అనిచ్చో’’తి ఏవమాదిఅసుద్ధలద్ధితాయ. సబ్బాతి కమ్మపకతివిభాగాదివిసయా సబ్బా నిజ్ఝానక్ఖన్తియో. దిట్ఠియే వాతి మిచ్ఛాదిట్ఠియో ఏవ జాతా.

సఞ్చయబేలట్ఠపుత్తవాదవణ్ణనా

౧౭౯-౧౮౧. అమరావిక్ఖేపే వుత్తనయో ఏవాతి బ్రహ్మజాలే అమరావిక్ఖేపవాదసంవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౧-౬౩) వుత్తనయో ఏవ విక్ఖేపబ్యాకరణభావతో, తథేవ చేత్థ విక్ఖేపవాదస్స ఆగతత్తా.

పఠమసన్దిట్ఠికసామఞ్ఞఫలవణ్ణనా

౧౮౩. యథా తే రుచ్చేయ్యాతి ఇదాని మయా పుచ్ఛియమానో అత్థో యథా తవ చిత్తే రోచేయ్య. ఘరదాసియా కుచ్ఛిస్మిం జాతో అన్తోజాతో. ధనేన కీతో ధనక్కీతో. బన్ధగ్గాహగహితో కరమరానీతో. సామన్తి సయమేవ. దాసబ్యన్తి దాసభావం. కోచి దాసోపి సమానో అలసో కమ్మం అకరోన్తో ‘‘కమ్మకారో’’తి న వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘అనలసో కమ్మకరణసీలోయేవా’’తి. పఠమమేవాతి ఆసన్నతరట్ఠానూపసఙ్కమనతో పగేవ పురేతరమేవ. పచ్ఛాతి సామికస్స నిపజ్జాయ పచ్ఛా. సయనతో అవుట్ఠితేతి రత్తియా విభాయనవేలాయ సేయ్యతో అవుట్ఠితే. పచ్చూసకాలతో పట్ఠాయాతి అతీతాయ రత్తియా పచ్చూసకాలతో పట్ఠాయ. యావ సామినో రత్తిం నిద్దోక్కమనన్తి అపరాయ పదోసవేలాయం యావ నిద్దోక్కమనం. కిం కారన్తి కిం కరణీయం, కింకారభావతో పుచ్ఛిత్వా కాతబ్బవేయ్యావచ్చన్తి అత్థో.

దేవో వియాతి ఆధిపచ్చపరివారాదిసమ్పత్తిసమన్నాగతో పధానదేవో వియ. సో వతస్సాహన్తి సో వత అస్సం అహం. సో రాజా వియ అహమ్పి భవేయ్యం, కథం పుఞ్ఞాని కరేయ్యం, యది పుఞ్ఞాని ఉళారాని కరేయ్యన్తి యోజనా. ‘‘సో వతస్స’స్స’’న్తి పాఠే సో రాజా అస్స అహం అస్సం వత, యది పుఞ్ఞాని కరేయ్యన్తి యోజనా. తేనాహ ‘‘అయమేవత్థో’’తి. అస్సన్తి ఉత్తమపురిసప్పయోగే అహం-సద్దో అప్పయుత్తోపి పయుత్తో ఏవ హోతి. యావజీవం న సక్ఖిస్సామి దాతున్తి యావజీవం దానత్థాయ ఉస్సాహం కరోన్తోపి యం రాజా ఏకం దివసం దేతి, తతో సతభాగమ్పి దాతుం న సక్ఖిస్సామి. తస్మా పబ్బజిస్సామీతి పబ్బజ్జాయం ఉస్సాహం కత్వాతి యోజనా.

కాయేన సంవుతోతి కాయేన సంవరితబ్బం కాయద్వారేన పవత్తనకం పాపధమ్మం సంవరిత్వా విహరేయ్యాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘కాయేన పిహితో హుత్వా’’తిఆది. ఘాసచ్ఛాదనేన పరమతాయాతి ఘాసచ్ఛాదనపరియేసనే సల్లేఖవసేన పరమతాయ, ఉక్కట్ఠభావే సణ్ఠితో ఘాసచ్ఛాదనమేవ వా పరమం పరా కోటి ఏతస్స, న తతో పరం కిఞ్చి ఆమిసజాతం పరియేసతి పచ్చాసిసతి చాతి ఘాసచ్ఛాదనపరమో, తబ్భావో ఘాసచ్ఛాదనపరమతా, తస్సా ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయ. వివేకట్ఠకాయానన్తి గణసఙ్గణికతో పవివిత్తే ఠితకాయానం. నేక్ఖమ్మాభిరతానన్తి ఝానాభిరతానం. తాయ ఏవ ఝానాభిరతియా పరమం ఉత్తమం వోదానం విసుద్ధిం పత్తతాయ పరమవోదానప్పత్తానం. కిలేసూపధిఅభిసఙ్ఖారూపధీనం అచ్చన్తవిగమేన నిరుపధీనం. విసఙ్ఖారగతానన్తి అధిగతనిబ్బానానం. ఏత్థ చ పఠమో వివేకో ఇతరేహి ద్వీహి వివేకేహి సహాపి పత్తబ్బో వినాపి, తథా దుతియో. తతియో పన ఇతరేహి ద్వీహి సహేవ పత్తబ్బో, న వినాతి దట్ఠబ్బం. గణే జనసమాగమే సన్నిపతనం గణసఙ్గణికా, తం పహాయ ఏకో విహరతి చరతి పుగ్గలవసేన అసహాయత్తా. చిత్తే కిలేసానం సన్నిపతనం చిత్తకిలేససఙ్గణికా, తం పహాయ ఏకో విహరతి కిలేసవసేన అసహాయత్తా. మగ్గస్స ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా, గోత్రభుఆదీనఞ్చ ఆరమ్మణమత్తత్తా న తేసం వసేన సాతిసయా నిబ్బుతిసుఖసమ్ఫుసనా, ఫలసమాపత్తినిరోధసమాపత్తివసేన సాతిసయాతి ఆహ ‘‘ఫలసమాపత్తిం వా నిరోధసమాపత్తిం వా పవిసిత్వా’’తి. ఫలపరియోసానో హి నిరోధోతి.

౧౮౪. అభిహరిత్వాతి అభిముఖీభావేన నేత్వా. ‘‘అహం చీవరాదీహి పయోజనం సాధేస్సామీ’’తి వచనసేసో. సప్పాయన్తి సబ్బగేలఞ్ఞపహరణవసేన ఉపకారావహం. భావినా అనత్థతో పరిపాలనవసేన గోపనా రక్ఖాగుత్తి. పచ్చుప్పన్నస్స నిసేధవసేన ఆవరణగుత్తి.

దుతియసన్దిట్ఠికసామఞ్ఞఫలవణ్ణనా

౧౮౬. కసతీతి కసిం కరోతి. గహపతికోతి ఏత్థ క-సద్దో అప్పత్థోతి ఆహ ‘‘ఏకగేహమత్తే జేట్ఠకో’’తి, తేన అనేకకులజేట్ఠకభావం పటిక్ఖిపతి. కరం కరోతీతి కరం సమ్పాదేతి. వడ్ఢేతీతి ఉపరూపరి సమ్పాదనేన వడ్ఢేతి. ఏవం అప్పమ్పి పహాయ పబ్బజితుం దుక్కరన్తి అయమత్థో లటుకికోపమసుత్తేన (మ. ని. ౨.౧౫౧, ౧౫౨) దీపేతబ్బో. తేనాహ ‘‘సేయ్యథాపి, ఉదాయి, పురిసో దలిద్దో అస్సకో అనాళ్హియో, తస్సస్స ఏకం అగారకం ఓలుగ్గవిలుగ్గం కాకాతిదాయిం నపరమరూప’’న్తి విత్థారో. యది అప్పమ్పి భోగం పహాయ పబ్బజితుం దుక్కరం, కస్మా దాసవారే భోగగ్గహణం న కతన్తి ఆహ ‘‘దాసవారే పనా’’తిఆది. యథా చ దాసస్స భోగాపి అభోగా పరాయత్తభావతో, ఏవం ఞాతయో పీతి దాసవారే ఞాతిపరివట్టగ్గహణమ్పి న కతన్తి దట్ఠబ్బం.

పణీతతరసామఞ్ఞఫలవణ్ణనా

౧౮౯. ఏవరూపాహీతి యథావుత్తదాసకస్సకూపమాసదిసాహి ఉపమాహి సామఞ్ఞఫలం దీపేతుం పహోతి భగవా సకలమ్పి రత్తిన్దివం తతో భియ్యోపి అనన్తపటిభానతాయ విచిత్తనయదేసనభావతో. తథాపీతి సతిపి దేసనాయ ఉత్తరుత్తరాధికనానానయవిచిత్తభావే.

ఏకత్థమేతం పదం సాధుసద్దస్సేవ క-కారేన వడ్ఢిత్వా వుత్తత్తా, తేనేవ సాధుక-సద్దస్స అత్థం వదన్తేన అత్థుద్ధారవసేన సాధు-సద్దో ఉదాహటో. ఆయాచనేతి అభిముఖయాచనే, అభిపత్థనాయన్తి అత్థో. సమ్పటిచ్ఛనేతి పటిగ్గణ్హనే. సమ్పహంసనేతి సంవిజ్జమానగుణవసేన హంసనే తోసనే, ఉదగ్గతాకరణేతి అత్థో. ధమ్మరుచీతి పుఞ్ఞకామో. పఞ్ఞాణవాతి పఞ్ఞవా. అద్దుబ్భోతి అదూసకో, అనుపఘాతకోతి అత్థో. ఇధాపీతి ఇమస్మిం సామఞ్ఞఫలేపి. అయం సాధు-సద్దో. దళ్హీకమ్మేతి సక్కచ్చ కిరియాయం. ఆణత్తియన్తి ఆణాపనే. ‘‘సుణోహి సాధుకం మనసి కరోహీ’’తి హి వుత్తే సాధుక-సద్దేన సవనమనసికారానం సక్కచ్చకిరియా వియ తదాణాపనమ్పి జోతితం హోతి, ఆయాచనత్థతా వియ చస్స ఆణాపనత్థతా వేదితబ్బా. సున్దరేపీతి సున్దరత్థేపి. ఇదాని యథావుత్తేన సాధుక-సద్దస్స అత్థత్తయేన పకాసితం విసేసం దస్సేతుం ‘‘దళ్హీకమ్మత్థేన హీ’’తిఆది వుత్తం.

మనసి కరోహీతి ఏత్థ మనసికారో న ఆరమ్మణపటిపాదనలక్ఖణో, అథ ఖో వీథిపటిపాదనజవనపటిపాదనమనసికారపుబ్బకం చిత్తే ఠపనలక్ఖణోతి దస్సేన్తో ‘‘ఆవజ్జా’’తిఆదిమాహ. సోతిన్ద్రియవిక్ఖేపవారణం సవనే నియోజనవసేన కిరియన్తరపటిసేధనభావతో, సోతం ఓదహాతి అత్థో. మనిన్ద్రియవిక్ఖేపవారణం అఞ్ఞచిన్తాపటిసేధనతో. బ్యఞ్జనవిపల్లాసగ్గాహవారణం ‘‘సాధుక’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తత్తా. పచ్ఛిమస్స అత్థవిపల్లాసగ్గాహవారణేపి ఏసేవ నయో. ధారణూపపరిక్ఖాదీసూతి ఆది-సద్దేన తులనతీరణాదికే, దిట్ఠియా సుప్పటివిధే చ సఙ్గణ్హాతి. సబ్యఞ్జనోతి ఏత్థ యథాధిప్పేతమత్థం బ్యఞ్జయతీతి బ్యఞ్జనం, సభావనిరుత్తి. సహ బ్యఞ్జనేనాతి సబ్యఞ్జనో, బ్యఞ్జనసమ్పన్నోతి అత్థో. సాత్థోతి అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో అనుధాతబ్బతో అత్థో, చతుపారిసుద్ధిసీలాదికో. తేన సహ అత్థేనాతి సాత్థో, అత్థసమ్పన్నోతి అత్థో. ధమ్మగమ్భీరోతిఆదీసు ధమ్మో నామ తన్తి. దేసనా నామ తస్సా మనసా వవత్థాపితాయ తన్తియా దేసనా. అత్థో నామ తన్తియా అత్థో. పటివేధో నామ తన్తియా, తన్తిఅత్థస్స చ యథాభూతావబోధో. యస్మా చేతే ధమ్మదేసనా అత్థప్పటివేధా ససాదీహి వియ మహాసముద్దో మన్దబుద్ధీహి దుక్ఖోగాహా, అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠా చ, తస్మా గమ్భీరా. తేన వుత్తం ‘‘యస్మా అయం ధమ్మో…పే… సాధుకం మనసి కరోహీ’’తి. ఏత్థ చ పటివేధస్స దుక్కరభావతో ధమ్మత్థానం, దేసనాఞాణస్స దుక్కరభావతో దేసనాయ దుక్ఖోగాహతా, పటివేధస్స పన ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ, ఞాణుప్పత్తియా చ దుక్కరభావతో దుక్ఖోగాహతా వేదితబ్బా. దేసనం నామ ఉద్దిసనం, తస్స నిద్దిసనం భాసనన్తి ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘విత్థారతో భాసిస్సామీ’’తి. పరిబ్యత్తం కథనఞ్హి భాసనం, తేనాహ ‘‘దేసేస్సామీతి…పే… విత్థారదీపన’’న్తి.

యథావుత్తమత్థం సుత్తపదేన సమత్థేతుం ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. సాళికాయివ నిగ్ఘోసోతి సాళికాయ ఆలాపో వియ మధురో కణ్ణసుఖో పేమనీయో. పటిభానన్తి సద్దో. ఉదీరయీతి ఉచ్చారీయతి, వుచ్చతి వా.

ఏవం వుత్తే ఉస్సాహజాతోతి ఏవం ‘‘సుణోహి సాధుకం మనసి కరోహి భాసిస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘న కిర భగవా సఙ్ఖేపేనేవ దేసేస్సతి, విత్థారేనపి భాసిస్సతీ’’తి సఞ్జాతుస్సాహో హట్ఠతుట్ఠో హుత్వా.

౧౯౦. ‘‘ఇధా’’తి ఇమినా వుచ్చమానం అధికరణం తథాగతస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభూతం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘దేసాపదేసే నిపాతో’’తి. ‘‘స్వాయ’’న్తి సామఞ్ఞతో ఇధసద్దమత్తం గణ్హాతి, న యథావిసేసితబ్బం ఇధ-సద్దం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘కత్థచి పదపూరణమత్తమేవా’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦). లోకం ఉపాదాయ వుచ్చతి లోక-సద్దేన సమానాధికరణభావేన వుత్తత్తా. సేసపదద్వయే పన పదన్తరసన్నిధానమత్తేన తం తం ఉపాదాయ వుత్తతా దట్ఠబ్బా. ఇధ తథాగతో లోకేతి హి జాతిఖేత్తం, తత్థాపి అయం చక్కవాళో ‘‘లోకో’’తి అధిప్పేతో. సమణోతి సోతాపన్నో. దుతియో సమణోతి సకదాగామీ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కతమో చ భిక్ఖవే సమణో? ఇధ భిక్ఖవే భిక్ఖు తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౨౪౧). ‘‘కతమో చ భిక్ఖవే దుతియో సమణో? ఇధ భిక్ఖవే భిక్ఖు తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా’’తిఆది (అ. ని. ౪.౨౪౧). ఓకాసన్తి కఞ్చి పదేసం. ఇధేవ తిట్ఠమానస్సాతి ఇమిస్సా ఏవ ఇన్దసాలగుహాయం తిట్ఠమానస్స.

పదపూరణమత్తమేవ ఓకాసాపదిసనస్సాపి అసమ్భవతో అత్థన్తరస్స అబోధనతో. అరహన్తి ఆదయో సద్దా విత్థారితాతి యోజనా. అత్థతో విత్థారణం సద్దముఖేనేవ హోతీతి సద్దగ్గహణం. యస్మా. ‘‘అపరేహిపి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో’’తిఆదినా ఉదానట్ఠకథాదీసు, (ఉదా. అట్ఠ. ౧౮; ఇతివు. అట్ఠ. ౩౮) అరహన్తి ఆదయో విసుద్ధిమగ్గటీకాయం అపరేహి పకారేహి విత్థారితా, తస్మాతేసు వుత్తానయేనపి సో (విసుద్ధి. టీ. ౧.౧౨౯, ౧౩౦) అత్థో వేదితబ్బో. తథాగతస్స సత్తనికాయన్తోగధతాయ ‘‘ఇధ పన సత్తలోకో అధిప్పేతో’’తి వత్వా తత్థాయం యస్మిం సత్తనికాయే యస్మిఞ్చ ఓకాసే ఉప్పజ్జతి, తం దస్సేతుం ‘‘సత్తలోకే ఉప్పజ్జమానోపి చా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తథాగతో న దేవలోకే ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆగమిస్సతి. సారప్పత్తాతి కులభోగిస్సరియాదివసేన సారభూతా. బ్రాహ్మణగహపతికాతి బ్రహ్మాయుపోక్ఖరసాతిఆదిబ్రాహ్మణా చేవ అనాథపిణ్డికాదిగహపతికా చ.

‘‘సుజాతాయా’’తిఆదినా వుత్తేసు చతూసు వికప్పేసు పఠమో వికప్పో బుద్ధభావాయ ఆసన్నతరపటిపత్తిదస్సనవసేన వుత్తో. ఆసన్నతరాయ హి పటిపత్తియా ఠితో ‘‘ఉప్పజ్జతీతి’’ వుచ్చతి ఉప్పాదస్స ఏకన్తికత్తా, పగేవ పటిపత్తియా మత్థకే ఠితో. దుతియో బుద్ధభావావహపబ్బజ్జతో పట్ఠాయ ఆసన్నపటిపత్తిదస్సనవసేన, తతియో బుద్ధకరధమ్మ పారిపూరితో పట్ఠాయ బుద్ధభావాయ పటిపత్తిదస్సనవసేన. న హి మహాసత్తానం ఉప్పతిభవూపపత్తితో పట్ఠాయ బోధిసమ్భారసమ్భరణం నామ అత్థి. చతుత్థో బుద్ధకరధమ్మసమారమ్భతో పట్ఠాయ. బోధియా నియతభావప్పత్తితో పభుతి హి విఞ్ఞూహి ‘‘బుద్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తి వత్తుం సక్కా ఉప్పాదస్స ఏకన్తికత్తా. యథా పన సన్దన్తి నదియోతి సన్దనకిరియాయ అవిచ్ఛేదముపాదాయ వత్తమానప్పయోగో, ఏవం ఉప్పాదత్థాయ పటిపజ్జనకిరియాయ అవిచ్ఛేదముపాదాయ చతూసు వికప్పేసు ‘‘ఉప్పజ్జతి నామా’’తి వుత్తం. సబ్బపఠమం ఉప్పన్నభావన్తి చతూసు వికప్పేసు సబ్బపఠమం వుత్తం తథాగతస్స ఉప్పన్నతాసఙ్ఖాతం అత్థిభావం. తేనాహ ‘‘ఉప్పన్నో హోతీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో’’తి.

సో భగవాతి యో ‘‘తథాగతో అరహ’’న్తిఆదినా కిత్తితగుణో, సో భగవా. ‘‘ఇమం లోక’’న్తి నయిదం మహాజనస్స సమ్ముఖమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో అనవసేసం పరియాదాయాతి దస్సేతుం ‘‘సదేవక’’న్తిఆది వుత్తం, తేనాహ ‘‘ఇదాని వత్తబ్బం నిదస్సేతీ’’తి. పజాతత్తాతి యథాసకం కమ్మకిలేసేహి నిబ్బత్తత్తా. పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం పారిసేసఞాయేన ఇతరేసం పదన్తరేహి సఙ్గహితత్తా. సదేవకన్తి చ అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో. ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం పచ్చాసత్తిఞాయేన. తత్థ హి సో జాతో, తంనివాసీ చ. బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పచ్చత్థిక …పే… సమణబ్రాహ్మణగ్గహణన్తి నిదస్సనమత్తమేతం అపచ్చత్థికానం, అసమితాబాహితపాపానఞ్చ సమణబ్రాహ్మణానం సస్సమణబ్రాహ్మణీవచనేన గహితత్తా. కామం ‘‘సదేవక’’న్తిఆది విసేసనానం వసేన సత్తవిసయో లోకసద్దోతి విఞ్ఞాయతి తుల్యయోగవిసయత్తా తేసం, ‘‘సలోమకో సపక్ఖకో’’తిఆదీసు పన అతుల్యయోగేపి అయం సమాసో లబ్భతీతి బ్యభిచారదస్సనతో పజాగహణన్తి ఆహ ‘‘పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణ’’న్తి.

అరూపినో సత్తా అత్తనో ఆనేఞ్జవిహారేన విహరన్తా దిబ్బన్తీతి దేవాతి ఇమం నిబ్బచనం లభన్తీతి ఆహ ‘‘సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరలోకో గహితో’’తి. తేనాహ ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనూపగానం దేవానం సహబ్యత’’న్తి (అ. ని. ౩.౧౧౭). సమారకగ్గహణేన ఛకామావచరదేవలోకో గహితో తస్స సవిసేసం మారస్స వసే వత్తనతో. రూపీ బ్రహ్మలోకో గహితో అరూపీబ్రహ్మలోకస్స విసుం గహితత్తా. చతుపరిసవసేనాతి ఖత్తియాదిచతుపరిసవసేన, ఇతరా పన చతస్సో పరిసా సమారకాదిగ్గహణేన గహితా ఏవాతి. అవసేససబ్బసత్తలోకో నాగగరుళాదిభేదో.

ఏత్తావతా చ భాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేత్వా ఇదాని తేన తేన విసేసేన అభాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేతుం ‘‘అపి చేత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతోతి ఉక్కంసగతివిజాననేన. పఞ్చసు హి గతీసు దేవగతిపరియాపన్నావ సేట్ఠా, తత్థాపి అరూపినో దూరసముస్సారితకిలేసదుక్ఖతాయ, సన్తపణీతఆనేఞ్జవిహారసమఙ్గితాయ, అతిదీఘాయుకతాయాతి ఏవమాదీహి విసేసేహి అతివియ ఉక్కట్ఠా. ‘‘బ్రహ్మా మహానుభావో’’తిఆది దససహస్సియం మహాబ్రహ్మునో వసేన వదతి. ‘‘ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో’’తి హి వుత్తం. అనుత్తరన్తి సేట్ఠం నవ లోకుత్తరం. భావానుక్కమోతి భావవసేన పరేసం అజ్ఝాసయవసేన ‘‘సదేవక’’న్తిఆదీనం పదానం అనుక్కమో.

తీహాకారేహీతి దేవమారబ్రహ్మసహితతాసఙ్ఖాతేహి తీహి పకారేహి. తీసు పదేసూతి ‘‘సదేవక’’న్తిఆదీసు తీసు పదేసు. తేన తేనాకారేనాతి సదేవకత్తాదినా తేన తేన పకారేన. తేధాతుకమేవ పరియాదిన్నన్తి పోరాణా పనాహూతి యోజనా.

అభిఞ్ఞాతి య-కారలోపేనాయం నిద్దేసో, అభిజానిత్వాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘అభిఞ్ఞాయ అధికేన ఞాణేన ఞత్వా’’తి. అనుమానాదిపటిక్ఖేపోతి అనుమానఉపమానఅత్థాపత్తిఆదిపటిక్ఖేపో ఏకప్పమాణత్తా. సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాయ హి సబ్బపచ్చక్ఖా బుద్ధా భగవన్తో.

అనుత్తరం వివేకసుఖన్తి ఫలసమాపత్తిసుఖం, తేన ఠితిమిస్సాపి [వీథిమిస్సాపి (సారత్థ. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనాయం) ధితిమిస్సాపి (క)] కదాచి భగవతో ధమ్మదేసనా హోతీతి హిత్వాపీతి పి-సద్దగ్గహణం. భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో యస్మిం ఖణే పరిసా సాధుకారం వా దేతి, యథాసుతం వా ధమ్మం పచ్చవేక్ఖతి, తం ఖణం పుబ్బభాగేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, యథాపరిచ్ఛేదఞ్చ సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ఠితట్ఠానతో పట్ఠాయ ధమ్మం దేసేతి. ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స వసేన అప్పం వా విపఞ్చితఞ్ఞుస్స, నేయ్యస్స వా వసేన బహుం వా దేసేన్తో. ధమ్మస్స కల్యాణతా నియ్యానికతాయ, నియ్యానికతా చ సబ్బసో అనవజ్జభావేనేవాతి ఆహ ‘‘అనవజ్జమేవ కత్వా’’తి. దేసకాయత్తేన ఆణాదివిధినా అభిసజ్జనం పబోధనం దేసనాతి సా పరియత్తిధమ్మవసేన వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘దేసనాయ తావ చతుప్పదికాయపి గాథాయా’’తిఆది. నిదాననిగమనానిపి సత్థునో దేసనాయ అనువిధానతో తదన్తోగధాని ఏవాతి ఆహ ‘‘నిదానమాది, ఇదం ఏవోచాతి పరియోసాన’’న్తి.

సాసితబ్బపుగ్గలగతేన యథాపరాధాదిసాసితబ్బభావేన అనుసాసనం తదఙ్గవినయాదివసేన వినయనం సాసనన్తి తం పటిపత్తిధమ్మవసేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సీలసమాధివిపస్సనా’’తిఆది. కుసలానం ధమ్మానన్తి అనవజ్జధమ్మానం సీలస్స, సమథవిపస్సనానఞ్చ సీలదిట్ఠీనం ఆదిభావో తం మూలకత్తా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానం. అరియమగ్గస్స అన్తద్వయవిగమేన మజ్ఝిమపటిపదాభావో వియ, సమ్మాపటిపత్తియా ఆరబ్భనిప్ఫత్తీనం వేమజ్ఝత్తాపి మజ్ఝభావోతి వుత్తం. ‘‘అత్థి భిక్ఖవే…పే… మజ్ఝం నామా’’తి. ఫలం పరియోసానం నామ సఉపాదిసేసతావసేన, నిబ్బానం పరియోసానం నామ అనుపాదిసేసతావసేన. ఇదాని తేసం ద్విన్నమ్పి సాసనస్స పరియోసానతం ఆగమేన దస్సేతుం ‘‘ఏతదత్థమిద’’న్తిఆది ఆహ. ఇధ దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం అధిప్పేతం ‘‘సబ్యఞ్జన’’న్తిఆది వచనతో. తస్మిం తస్మిం అత్థే కతావధిసద్దప్పబన్ధో గాథావసేన, సుత్తవసేన చ వవత్థితో పరియత్తిధమ్మో, యో ఇధ ‘‘దేసనా’’తి వుత్తో, తస్స పన అత్థో విసేసతో సీలాది ఏవాతి ఆహ ‘‘భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో…పే… దస్సేతీ’’తి. తత్థ సీలం దస్సేత్వాతి సీలగ్గహణేన ససమ్భారం సీలం గహితం, తథా మగ్గగ్గహణేన ససమ్భారో మగ్గోతి తదుభయవసేన అనవసేసతో పరియత్తి అత్థం పరియాదియతి. తేనాతి సీలాదిదస్సనేన. అత్థవసేన హి ఇధ దేసనాయ ఆదికల్యాణాదిభావో అధిప్పేతో. కథికసణ్ఠితీతి కథికస్స సణ్ఠానం కథనవసేన సమవట్ఠానం.

న సో సాత్థం దేసేతి నియ్యానత్థవిరహతో తస్సా దేసనాయ. ఏకబ్యఞ్జనాదియుత్తా వాతి సిథిలాదిభేదేసు బ్యఞ్జనేసు ఏకప్పకారేమేవ, ద్విపకారేమేవ వా బ్యఞ్జనేన యుత్తా వా దమిళభాసా వియ. వివటకరణతాయ ఓట్ఠే అఫుసాపేత్వా ఉచ్చారేతబ్బతో సబ్బనిరోట్ఠబ్యఞ్జనా వా కిరాతభాసా వియ. సబ్బస్సేవ [సబ్బత్థేవ (సారత్థ. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనాయం ౧)] విస్సజ్జనీయయుత్తతాయ సబ్బవిస్సట్ఠబ్యఞ్జనా వా సవరభాసా [యవనభాసా (సారత్థ. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనాయం)] వియ. సబ్బస్సేవ [సబ్బత్థేవ (సారత్థ. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనాయం)] సానుసారతాయ సబ్బనిగ్గహితబ్యఞ్జనా వా పారసికాదిమిలక్ఖుభాసా వియ. సబ్బాపేసా బ్యఞ్జనేకదేసవసేన పవత్తియా అపరిపుణ్ణబ్యఞ్జనాతి కత్వా ‘‘అబ్యఞ్జనా’’తి వుత్తా.

ఠానకరణాని సిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం పఞ్చసు వగ్గేసు పఠమతతియన్తి ఏవమాది సిథిలం. తాని అసిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం వగ్గేసు దుతియచతుత్థన్తి ఏవమాది ధనితం. ద్విమత్తకాలం దీఘం. ఏకమత్తకాలం రస్సం తదేవ లహుకం. లహుకమేవ సంయోగపరం, దీఘఞ్చ గరుకం. ఠానకరణాని నిగ్గహేత్వా ఉచ్చారేతబ్బం నిగ్గహితం. పరేన సమ్బన్ధం కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం సమ్బన్ధం. తథా నసమ్బన్ధం వవత్థితం. ఠానకరణాని నిస్సట్ఠాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం విముత్తం. దసధాతి ఏవం సిథిలాదివసేన బ్యఞ్జనబుద్ధియా అక్ఖరుప్పాదకచిత్తస్స సబ్బాకారేన పభేదో. సబ్బాని హి అక్ఖరాని చిత్తసముట్ఠానాని యథాధిప్పేతత్థం బ్యఞ్జనతో బ్యఞ్జనాని చాతి.

అమక్ఖేత్వాతి అమిలేచ్ఛేత్వా, అవినాసేత్వా, అహాపేత్వాతి వా అత్థో. భగవా యమత్థం ఞాపేతుం ఏకం గాథం, ఏకం వాక్యం వా దేసేతి, తమత్థం తాయ దేసనాయ పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనాయ ఏవ దేసేతీతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనమేవ కత్వా ధమ్మం దేసేతీ’’తి. ఇధ కేవలసద్దో అనవసేసవాచకో, న అవోమిస్సకాదివాచకోతి ఆహ ‘‘సకలాధివచన’’న్తి. పరిపుణ్ణన్తి సబ్బసో పుణ్ణం, తం పన కేనచి ఊనం, అధికం వా న హోతీతి ‘‘అనూనాధికవచన’’న్తి వుత్తం. తత్థ యదత్థం దేసితో, తస్స సాధకత్తా అనూనతా వేదితబ్బా, తబ్బిధురస్స పన అసాధకత్తా అనధికతా. సకలన్తి సబ్బభాగవన్తం. పరిపుణ్ణన్తి సబ్బసో పరిపుణ్ణమేవ, తేనాహ ‘‘ఏకదేసనాపి అపరిపుణ్ణా నత్థీ’’తి. అపరిసుద్ధా దేసనా హోతి తణ్హాయ సంకిలిట్ఠత్తా. లోకామిసం చీవరాదయో పచ్చయా తత్థ అగధితచిత్తతాయ లోకామిసనిరపేక్ఖో. హితఫరణేనాతి హితూపసంహారేన. మేత్తాభావనాయ కరణభూతాయ ముదుహదయో. ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితేనాతి సకలసంకిలేసతో, వట్టదుక్ఖతో చ ఉద్ధరణాకారావట్ఠితేన చిత్తేన, కారుణాధిప్పాయేనాతి అత్థో.

‘‘ఇతో పట్ఠాయ దస్సామేవ, ఏవఞ్చ దస్సామీ’’తి సమాదాతబ్బట్ఠేన వతం. పణ్డితపఞ్ఞత్తతాయ సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మం బ్రహ్మానం వా చరియన్తి బ్రహ్మచరియం దానం. మచ్ఛరియలోభాదినిగ్గణ్హనేన సుచిణ్ణస్స. ఇద్ధీతి దేవిద్ధి. జుతీతి పభా, ఆనుభావో వా. బలవీరియూపపత్తీతి ఏవం మహతా బలేన చ వీరియేన చ సమన్నాగమో. పుఞ్ఞన్తి పుఞ్ఞఫలం. వేయ్యావచ్చం బ్రహ్మచరియం సేట్ఠా చరియాతి కత్వా. ఏస నయో సేసేపి.

తస్మాతి యస్మా సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సకలం సాసనం ఇధ ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి అధిప్పేతం తస్మా. ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి ఇమినా సమానాధికరణాని సబ్బపదాని యోజేత్వా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి…పే… పకాసేతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి ఆహ.

౧౯౧. వుత్తప్పకారసమ్పదన్తి యథావుత్తం ఆదికల్యాణతాదిగుణసమ్పదం, దూరసముస్సారితమానస్సేవ సాసనే సమ్మాపటిపత్తి సమ్భవతి, న మానజాతికస్సాతి ఆహ ‘‘నిహతమానత్తా’’తి. ఉస్సన్నత్తాతి బహులభావతో. భోగారోగ్యాదివత్థుకా మదా సుప్పహేయ్యా హోన్తి నిమిత్తస్స అనవత్థానతో, న తథా కులవిజ్జామదా, తస్మా ఖత్తియబ్రాహ్మణకులానం పబ్బజితానమ్పి జాతివిజ్జా నిస్సాయ మానజప్పనం దుప్పజహన్తి ఆహ ‘‘యేభుయ్యేన హి…పే… మానం కరోన్తీ’’తి. విజాతితాయాతి నిహీనజాతితాయ. పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తీతి సువిసుద్ధం కత్వా సీలం రక్ఖితుం న సక్కోన్తి. సీలవసేన హి సాసనే పతిట్ఠా, పతిట్ఠాతున్తి వా సచ్చపటివేధేన లోకుత్తరాయ పతిట్ఠాయ పతిట్ఠాతుం. సా హి నిప్పరియాయతో సాసనే పతిట్ఠా నామ, యేభుయ్యేన చ ఉపనిస్సయసమ్పన్నా సుజాతా ఏవ హోన్తి, న దుజ్జాతా.

పరిసుద్ధన్తి రాగాదీనం అచ్చన్తమేవ పహానదీపనతో నిరుపక్కిలేసతాయ సబ్బసో పరిసుద్ధం. సద్ధం పటిలభతీతి పోథుజ్జనికసద్ధావసేన సద్దహతి. విఞ్ఞూజాతికానఞ్హి ధమ్మసమ్పత్తిగ్గహణపుబ్బికా సద్ధా సిద్ధి ధమ్మప్పమాణధమ్మప్పసన్నభావతో. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా, యో ఏవం స్వాక్ఖాతధమ్మో’’తి సద్ధం పటిలభతి. జాయమ్పతికాతి ఘరణీపతికా. కామం ‘‘జాయమ్పతికా’’తి వుత్తే ఘరసామికఘరసామినీవసేన ద్విన్నంయేవ గహణం విఞ్ఞాయతి. యస్స పన పురిసస్స అనేకా పజాపతియో, తత్థ కిం వత్తబ్బం, ఏకాయాపి సంవాసో సమ్బాధోతి దస్సనత్థం ‘‘ద్వే’’తి వుత్తం. రాగాదినా సకిఞ్చనట్ఠేన, ఖేత్తవత్థు ఆదినా సపలిబోధట్ఠేన రాగరజాదీనం ఆగమనపథతాపి ఉట్ఠానట్ఠానతా ఏవాతి ద్వేపి వణ్ణనా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నానం. అలగ్గనట్ఠేనాతి అస్సజ్జనట్ఠేన అప్పటిబద్ధభావేన. ఏవం అకుసలకుసలప్పవత్తీనం ఠానభావేన ఘరావాసపబ్బజ్జానం సమ్బాధబ్భోకాసతం దస్సేత్వా ఇదాని కుసలప్పవత్తియా ఏవ అట్ఠానట్ఠానభావేన తేసం తం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం.

సఙ్ఖేపకథాతి విసుం విసుం పదుద్ధారం అకత్వా సమాసతో అత్థవణ్ణనా. ఏకమ్పి దివసన్తి ఏకదివసమత్తమ్పి. అఖణ్డం కత్వాతి దుక్కటమత్తస్సపి అనాపజ్జనేన అఖణ్డితం కత్వా. కిలేసమలేన అమలీనన్తి తణ్హాసంకిలేసాదినా అసంకిలిట్ఠం కత్వా. పరియోదాతట్ఠేన నిమ్మలభావేన సఙ్ఖం వియ లిఖితం ధోతన్తి సఙ్ఖలిఖితన్తి ఆహ ‘‘ధోతసఙ్ఖసప్పటిభాగ’’న్తి. ‘‘అజ్ఝావసతా’’తి పదప్పయోగేన ‘‘అగార’’న్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అగారమజ్ఝే’’తి. కసాయేన రత్తాని వత్థాని కాసాయానీతి ఆహ ‘‘కసాయరసపీతతాయా’’తి. పరిదహిత్వాతి నివాసేత్వా చేవ పారుపిత్వా చ. అగారవాసో అగారం ఉత్తరపదలోపేన, తస్స వడ్ఢిఆవహం అగారస్స హితం.

౧౯౨. భోగక్ఖన్ధోతి భోగసముదాయో. ఆబన్ధనట్ఠేనాతి ‘‘పుత్తో నత్తా’’తిఆదినా పేమవసేన సపరిచ్ఛేదం బన్ధనట్ఠేన. ‘‘అమ్హాకమేతే’’తి ఞాయన్తీతి ఞాతీ. పితామహపితుపుత్తాదివసేన పరివత్తనట్ఠేన పరివట్టో.

౧౯౩. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి పాతిమోక్ఖసంవరేన పిహితకాయవచీద్వారో, తథాభూతో చ యస్మా తేన సంవరేన ఉపేతో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరేన సమన్నాగతో’’తి. ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తిఆది తస్సేవ పాతిమోక్ఖసంవరసమన్నాగమస్స పచ్చయదస్సనం. అప్పమత్తకేసూతి అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నఅనుఖుద్దకేసు చేవ సహసా ఉప్పన్నఅకుసలచిత్తుప్పాదేసు చ. భయదస్సావీతి భయదస్సనసీలో. సమ్మా ఆదియిత్వాతి సక్కచ్చం యావజీవం అవీతిక్కమవసేన ఆదియిత్వా. తం తం సిక్ఖాపదన్తి తం తం సిక్ఖాకోట్ఠాసం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తి పాఠే. సఙ్ఖేపోతి సఙ్ఖేపవణ్ణనా. విత్థారో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪) వుత్తో, తస్మా సో తత్థ, తంసంవణ్ణనాయ (విసుద్ధి. టీ. ౧.౧౪) చ వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

ఆచారగోచరగ్గహణేనేవాతి ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తి వచనేనేవ. తేనాహ ‘‘కుసలే కాయకమ్మవచీకమ్మే గహితేపీ’’తి. అధికవచనం అఞ్ఞమత్థం బోధేతీతి కత్వా తస్స ఆజీవపారిసుద్ధిసీలస్స ఉప్పత్తిద్వారదస్సనత్థం…పే… కుసలేనాతి వుత్తం, సబ్బసో అనేసనప్పహానేన అనవజ్జేనాతి అత్థో. యస్మా ‘‘కతమే చ థపతి కుసలా సీలా కుసలం కాయకమ్మం కుసలం వచీకమ్మ’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౬౫) సీలస్స కుసలకాయవచీభావం దస్సేత్వా ‘‘ఆజీవపరిసుద్ధమ్పి ఖో అహం థపతి సీలస్మిం వదామీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౬౫) ఏవం పవత్తాయ ముణ్డికసుత్తదేసనాయ ‘‘కాయకమ్మవచీకమ్మేన సమన్నాగతో కుసలేన, పరిసుద్ధాజీవో’’తి అయం దేసనా ఏకసఙ్గహా అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ముణ్డికసుత్తవసేన వా ఏవం వుత్త’’న్తి. సీలస్మిం వదామీతి ‘‘సీల’’న్తి వదామి, ‘‘సీలస్మిం అన్తోగధం పరియాపన్న’’న్తి వదామీతి వా అత్థో. పరియాదానత్థన్తి పరిగ్గహత్థం.

తివిధేన సీలేనాతి చూళసీలం మజ్ఝిమసీలం మహాసీలన్తి ఏవం తివిధేన సీలేన. మనచ్ఛట్ఠేసు ఇన్ద్రియేసు, న కాయపఞ్చమేసు. యథాలాభయథాబలయథాసారుప్పప్పకారవసేన తివిధేన సన్తోసేన.

చూళమజ్ఝిమమహాసీలవణ్ణనా

౧౯౪-౨౧౧. ‘‘సీలస్మి’’న్తి ఇదం నిద్ధారణే భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘ఏకం సీలం హోతీతి అత్థో’’తి. అయమేవ అత్థోతి పచ్చత్తవచనత్థో ఏవ. బ్రహ్మజాలేతి బ్రహ్మజాలవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭).

౨౧౨. అత్తానువాదపరానువాదదణ్డభయాదీని అసంవరమూలకాని. సీలస్సాసంవరతోతి సీలస్స అసంవరణతో, సీలసంవరాభావతోతి అత్థో. భవేయ్యాతి ఉప్పజ్జేయ్య. యథావిధానవిహితేనాతి యథావిధానసమ్పాదితేన. అవిప్పటిసారాదినిమిత్తం ఉప్పన్నచేతసికసుఖసముట్ఠానేహి పణీతరూపేహి ఫుట్ఠసరీరస్స ఉళారం కాయికం సుఖం భవతీతి ఆహ ‘‘అవిప్పటిసార…పే… పటిసంవేదేతీ’’తి.

ఇన్ద్రియసంవరకథావణ్ణనా

౨౧౩. విసేసో కమ్మత్థాపేక్ఖతాయ సామఞ్ఞస్స న తేహి పరిచత్తోతి ఆహ ‘‘చక్ఖు-సద్దో కత్థచి బుద్ధచక్ఖుమ్హి వత్తతీ’’తి. విజ్జమానమేవ హి అభిధేయ్యే విసేసత్థం విసేసన్తరనివత్తనవసేన విసేససద్దో విభావేతి, న అవిజ్జమానం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞేహి అసాధారణం బుద్ధానంయేవ చక్ఖుదస్సనన్తి బుద్ధచక్ఖు, ఆసయానుసయఞాణం, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణఞ్చ. సమన్తతో సబ్బసో దస్సనట్ఠేన సమన్తచక్ఖు, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. అరియమగ్గత్తయపఞ్ఞాతి హేట్ఠిమే అరియమగ్గత్తయే పఞ్ఞా. ఇధాతి ‘‘చక్ఖునా రూప’’న్తి ఇమస్మిం పాఠే. అయం చక్ఖు-సద్దో పసాద…పే… వత్తతి నిస్సయవోహారే నిస్సితస్స వత్తబ్బతో యథా. ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. అసమ్మిస్సన్తి కిలేసదుక్ఖేన అవోమిస్సం. తేనాహ ‘‘పరిసుద్ధ’’న్తి. సతి హి సువిసుద్ధే ఇన్ద్రియసంవరే, పధానభూతపాపధమ్మవిగమేన అధిచిత్తానుయోగో హత్థగతో ఏవం హోతీతి ఆహ ‘‘అధిచిత్తసుఖం పటిసంవేదేతీ’’తి.

సతిసమ్పజఞ్ఞకథావణ్ణనా

౨౧౪. సమన్తతో, పకట్ఠం వా సవిసేసం జానాతీతి సమ్పజానో, సమ్పజానస్స భావో సమ్పజఞ్ఞం, తథాపవత్తఞాణం. తస్స విభజనం సమ్పజఞ్ఞభాజనీయం, తస్మిం సమ్పజఞ్ఞభాజనీయమ్హి. అభిక్కమనం అభిక్కన్తన్తి ఆహ ‘‘అభిక్కన్తం వుచ్చతి గమన’’న్తి. తథా పటిక్కమనం పటిక్కన్తన్తి ఆహ ‘‘పటిక్కన్తం నివత్తన’’న్తి. నివత్తనన్తి చ నివత్తిమత్తం. నివత్తిత్వా పన గమనం గమనమేవ. అభిహరన్తోతి గమనవసేన కాయం ఉపనేన్తో. ఠాననిసజ్జాసయనేసు యో గమనవిధురో కాయస్స పురతో అభిహారో, సో అభిక్కమో, పచ్ఛతో అపహరణం పటిక్కమోతి దస్సేన్తో ‘‘ఠానేపీ’’తిఆదిమాహ. ఆసనస్సాతి పీఠకాదిఆసనస్స. పురిమఅఙ్గాభిముఖోతి అటనికాదిపురిమావయవాభిముఖో. సంసరన్తోతి సంసప్పన్తో. పచ్చాసంసరన్తోతి పటిఆసప్పన్తో. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా నిపన్నస్సేవ అభిముఖసంసప్పనపటిఆసప్పనాని నిదస్సేతి.

సమ్మా పజాననం సమ్పజానం, తేన అత్తనా కాతబ్బకిచ్చస్స కరణసీలో సమ్పజానకారీతి ఆహ ‘‘సమ్పజఞ్ఞేన సబ్బకిచ్చకారీ’’తి. సమ్పజానసద్దస్స సమ్పజఞ్ఞపరియాయతా పుబ్బే వుత్తా ఏవ. సమ్పజఞ్ఞం కరోతేవాతి అభిక్కన్తాదీసు అసమ్మోహం ఉప్పాదేతి ఏవ. సమ్పజఞ్ఞస్స వా కారో ఏతస్స అత్థీతి సమ్పజానకారీ. ధమ్మతో వడ్ఢిసఙ్ఖాతేన సహ అత్థేన వత్తతీతి సాత్థకం, అభిక్కన్తాది. సాత్థకస్స సమ్పజాననం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. సప్పాయస్స అత్తనో హితస్స సమ్పజాననం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు భిక్ఖాచారగోచరే, అఞ్ఞత్థాపి చ పవత్తేసు అవిజహితే కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతే గోచరే సమ్పజఞ్ఞం గోచరసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు అసమ్ముయ్హనమేవ సమ్పజఞ్ఞం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. పరిగ్గహేత్వాతి తూలేత్వా తీరేత్వా పటిసఙ్ఖాయాతి, అత్థో. సఙ్ఘదస్సనేనేవ ఉపోసథపవారణాదిఅత్థం గమనం సఙ్గహితం. అసుభదస్సనాదీతి ఆది-సద్దేన కసిణపరికమ్మాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘చేతియం వా బోధిం వా దిస్వాపి హీ’’తిఆది వుత్తం. అరహత్తం పాపుణాతీతి ఉక్కట్ఠనిద్దేసో ఏసో. సమథవిపస్సనుప్పాదనమ్పి హి భిక్ఖునో వడ్ఢియేవ. కేచీతి అభయగిరివాసినో.

తస్మిం పనాతి సాత్థకసమ్పజఞ్ఞవసేన పరిగ్గహితఅత్థే. ‘‘అత్థోతి ధమ్మతో వడ్ఢీ’’తి యం సాత్థకన్తి అధిప్పేతం, తం సప్పాయం ఏవాతి సియా కస్సచి ఆసఙ్కాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘చేతియదస్సనం తావా’’తిఆది ఆరద్ధం. చిత్తకమ్మరూపకాని వియాతి చిత్తకమ్మకతా పటిమాయో వియ, యన్తపయోగేన వా విచిత్తకమ్మా పటిమాయో వియ. అసమపేక్ఖనం గేహస్సిత అఞ్ఞాణుపేక్ఖావసేన ఆరమ్మణస్స అయోనిసో గహణం. యం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా బాలస్స మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్సా’’తిఆది (మ. ని. ౩.౩౦౮). హత్థిఆదిసమ్మద్దేన జీవితన్తరాయో. విసభాగరూపదస్సనాదినా బ్రహ్మచరియన్తరాయో.

పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనం అనువత్తనకథా ఆచిణ్ణా, అననువత్తనకథా పన తస్సా దుతియా నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ద్వే కథా నామ న కథితపుబ్బా’’తి. ఏవన్తి ‘‘సచే పనా’’తిఆదికం సబ్బమ్పి వుత్తాకారం పచ్చామసతి, న ‘‘పురిసస్స మాతుగామాసుభ’’న్తిఆదికం వుచ్చమానం.

యోగకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానతాయ భావనాయ ఆరమ్మణం ‘‘కమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతం గోచర’’న్తి. ఉగ్గహేత్వాతి యథా ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఉగ్గహకోసల్లస్స సమ్పాదనవసేన ఉగ్గహేత్వా.

హరతీతి కమ్మట్ఠానం పవత్తేతి, యావ పిణ్డపాతపటిక్కమా అనుయుఞ్జతీతి అత్థో. న పచ్చాహరతీతి ఆహారూపయోగతో యావ దివాఠానుపసఙ్కమనా కమ్మట్ఠానం న పటినేతి. సరీరపరికమ్మన్తి ముఖధోవనాదిసరీరపటిజగ్గనం. ద్వే తయో పల్లఙ్కేతి ద్వే తయో నిసజ్జావారే ద్వే తీణి ఉణ్హాసనాని. తేనాహ ‘‘ఉసుమం గాహాపేన్తో’’తి. కమ్మట్ఠానసీసేనేవాతి కమ్మట్ఠానముఖేనేవ కమ్మట్ఠానం అవిజహన్తో ఏవ, తేన ‘‘పత్తోపి అచేతనో’’తిఆదినా (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧౪) వక్ఖమానం కమ్మట్ఠానం, యథాపరిహరియమానం వా అవిజహిత్వాతి దస్సేతి. తథేవాతి తిక్ఖత్తుమేవ. పరిభోగచేతియతో సారీరికచేతియం గరుతరన్తి కత్వా ‘‘చేతియం వన్దిత్వా’’తి పుబ్బకాలకిరియాయ వసేన వుత్తం. తథా హి అట్ఠకథాయం ‘‘చేతియం బాధయమానా బోధిసాఖా హరితబ్బా’’తి వుత్తా. బుద్ధగుణానుస్సరణవసేనేవ బోధియం పణిపాతకరణన్తి ఆహ ‘‘బుద్ధస్స భగవతో సమ్ముఖా వియ నిపచ్చకారం దస్సేత్వా’’తి. గామసమీపేతి గామస్స ఉపచారట్ఠానే. జనసఙ్గహత్థన్తి ‘‘మయి అకథేన్తే ఏతేసం కో కథేస్సతీ’’తి ధమ్మానుగ్గహేన జనసఙ్గహత్థం. తస్మాతి యస్మా ‘‘ధమ్మకథా నామ కథేతబ్బా ఏవా’’తి అట్ఠకథాచరియా వదన్తి, యస్మా చ ధమ్మకథా కమ్మట్ఠానవినిముత్తా నామ నత్థి, తస్మా. కమ్మట్ఠానసీసేనేవాతి అత్తనా పరిహరియమానం కమ్మట్ఠానం అవిజహన్తో తదనుగుణంయేవ ధమ్మకథం కథేత్వా. అనుమోదనం వత్వాతి ఏత్థాపి ‘‘కమ్మట్ఠానసీసేనేవా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.

సమ్పత్తపరిచ్ఛేదేనేవాతి ‘‘పరిచితో అపరిచితో’’తిఆది విభాగం అకత్వా సమ్పత్తకోటియా ఏవ, సమాగమమత్తేనేవాతి అత్థో. భయేతి పరచక్కాదిభయే.

‘‘కమ్మజతేజో’’తి గహణిం సన్ధాయాహ. కమ్మట్ఠానం వీథిం నారోహతి ఖుదాపరిస్సమేన కిలన్తకాయత్తా సమాధానాభావతో. అవసేసట్ఠానేతి యాగుయా అగ్గహితట్ఠానే. పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖన్తి కమ్మట్ఠానుపట్ఠానస్స అవిచ్ఛేదదస్సనమేతం, యథా పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం పవత్తాయ సరపటిపాతియా అనవిచ్ఛేదో, ఏవమేతస్సపీతి.

నిక్ఖిత్తధురో భావనానుయోగే. వత్తపటిపత్తియా అపూరణేన సబ్బవత్తాని భిన్దిత్వా. ‘‘కామేసు అవీతరాగో హోతి, కాయే అవీతరాగో, రూపే అవీతరాగో, యావదత్థం ఉదరావదేహకం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరతి, అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౦; మ. ని. ౧.౧౮౬) ఏవం వుత్తపఞ్చవిధచేతోఖిలవినిబన్ధచిత్తో. చరిత్వాతి పవత్తిత్వా.

గతపచ్చాగతికవత్తవసేనాతి భావనాసహితంయేవ భిక్ఖాయ గతపచ్చాగతం గమనపచ్చాగమనం ఏతస్స అత్థీతి గతపచ్చాగతికం, తదేవ వత్తం, తస్స వసేన. అత్తకామాతి అత్తనో హితసుఖం ఇచ్ఛన్తా, ధమ్మచ్ఛన్దవన్తోతి అత్థో. ధమ్మో హి హితం తన్నిమిత్తకఞ్చ సుఖన్తి. అథ వా విఞ్ఞూనం నిబ్బిసేసత్తా, అత్తభావపరియాపన్నత్తా చ అత్తా నామ ధమ్మో, తం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అత్తకామా.

ఉసభం నామ వీసతి యట్ఠియో. తాయ సఞ్ఞాయాతి తాయ పాసాణసఞ్ఞాయ, ఏత్తకం ఠానం ఆగతాతి జానన్తాతి అధిప్పాయో. సోయేవ నయోతి ‘‘అయం భిక్ఖూ’’తిఆదికో యో ఠానే వుత్తో, సో ఏవ నిసజ్జాయపి నయో. పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తానం ఛిన్నభత్తభావభయేనపి యోనిసోమనసికారం పరిబ్రూహేతి. మద్దన్తాతి ధఞ్ఞకరణట్ఠానే సాలిసీసాని మద్దన్తా.

మహాపధానం పూజేస్సామీతి అమ్హాకం అత్థాయ లోకనాథేన ఛవస్సాని కతం దుక్కరచరియమేవాహం యథాసత్తి పూజేస్సామీతి. పటిపత్తిపూజా హి సత్థుపూజా, న ఆమిసపూజాతి. ‘‘ఠానచఙ్కమమేవా’’తి అధిట్ఠాతబ్బఇరియాపథవసేన వుత్తం, న భోజనాదికాలేసు అవస్సం కత్తబ్బనిసజ్జాయ పటిక్ఖేపవసేన.

వీథిం ఓతరిత్వా ఇతో చితో చ అనోలోకేత్వా పఠమమేవ వీథియో సల్లక్ఖేతబ్బాతి ఆహ ‘‘వీథియో సల్లక్ఖేత్వా’’తి. యం సన్ధాయ వుచ్చతి ‘‘పాసాదికేన అభిక్కన్తేనా’’తి, తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వా’’తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆగమిస్సతి. అట్ఠఙ్గసమన్నాగతన్తి ‘‘యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮; మహాని. ౨౦౬) వుత్తేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం కత్వా. ‘‘నేవ దవాయా’’తిఆది పటిక్ఖేపదస్సనం.

పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి, యది ఉపనిస్సయసమ్పన్నో హోతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం సబ్బత్థ ఇతో పరేసుపి. తత్థ పచ్చేకబోధియా ఉపనిస్సయసమ్పదా కప్పానం ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని, సతసహస్సఞ్చ తజ్జాపుఞ్ఞఞాణసమ్భరణం. సావకబోధియా అగ్గసావకానం అసఙ్ఖ్యేయ్యం, కప్పసతసహస్సఞ్చ, మహాసావకానం (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౧౨౮౮) సతసహస్సమేవ తజ్జాపుఞ్ఞఞాణసమ్భరణం. ఇతరేసం అతీతాసు జాతీసు వివట్టసన్నిస్సయవసేన నిబ్బత్తితం నిబ్బేధభాగియం కుసలం. బాహియో దారుచీరియోతి బాహియవిసయే సఞ్జాతసంవడ్ఢతాయ బాహియో, దారుచీరపరిహరణేన దారుచీరియోతి చ సమఞ్ఞాతో. సో హి ఆయస్మా ‘‘తస్మాతిహ తే, బాహియ, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతి, సుతే, ముతే, విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తం భవిస్సతీ’తి, ఏవఞ్హి తే బాహియ సిక్ఖితబ్బం. యతో ఖో తే బాహియ దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతి, సుతే, ముతే, విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తం భవిస్సతి, తతో త్వం, బాహియ, న తేన. యతో త్వం, బాహియ, న తేన, తతో త్వం, బాహియ, న తత్థ. యతో త్వం, బాహియ, న తత్థ, తతో త్వం, బాహియ, నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేన. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి (ఉదా. ౧౦) ఏత్తకాయ దేసనాయ అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. ఏవం సారిపుత్తత్థేరాదీనం మహాపఞ్ఞతాదిదీపనాని సుత్తపదాని విత్థారతో వేదితబ్బాని.

తన్తి అసమ్ముయ్హనం ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానమాకారేనేవ వేదితబ్బం. ‘‘అత్తా అభిక్కమతీ’’తి ఇమినా అన్ధపుథుజ్జనస్స దిట్ఠిగాహవసేన అభిక్కమే సమ్ముయ్హనం దస్సేతి, ‘‘అహం అభిక్కమామీ’’తి పన ఇమినా మానగాహవసేన. తదుభయం పన తణ్హాయ వినా న హోతీతి తణ్హగాహవసేనపి సమ్ముయ్హనం దస్సితమేవ హోతి. ‘‘తథా అసమ్ముయ్హన్తో’’తి వత్వా తం అసమ్ముయ్హనం యేన ఘనవినిబ్భోగేన హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అభిక్కమామీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా వాయోధాతుయా అనుగతా తేజోధాతు ఉద్ధరణస్స పచ్చయో. ఉద్ధరణగతికా హి తేజోధాతూతి. ఉద్ధరణే వాయోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తస్మా ఇమాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకేకపాదుద్ధరణే…పే… బలవతియోతి ఆహ. యస్మా పన తేజోధాతుయా అనుగతా వాయోధాతు అతిహరణవీతిహరణానం పచ్చయో. తిరియగతికాయ హి వాయోధాతుయా అతిహరణవీతిహరణేసు సాతిసయో బ్యాపారోతి. తేజోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తస్మా ఇమాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ‘‘తథా అతిహరణవీతిహరణేసూ’’తి ఆహ. సతిపి అనుగమకఅనుగన్తబ్బతావిసేసే తేజోధాతువాయోధాతుభావమత్తం సన్ధాయ తథా-సద్దగ్గహణం,. తత్థ అక్కన్తట్ఠానతో పాదస్స ఉక్ఖిపనం ఉద్ధరణం. ఠితట్ఠానం అతిక్కమిత్వా పురతో హరణం అతిహరణం, ఖాణుఆదిపరిహరణత్థం, పతిట్ఠితపాదఘట్టనపరిహరణత్థం వా పస్సేన హరణం వీతిహరణం. యావ పతిట్ఠితపాదో, తావ ఆహరణం అతిహరణం, తతో పరం హరణం వీతిహరణన్తి అయం వా ఏతేసం విసేసో.

యస్మా పథవీధాతుయా అనుగతా ఆపోధాతు వోస్సజ్జనస్స పచ్చయో. గరుతరసభావా హి ఆపోధాతూతి. వోస్సజ్జనే పథవీధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తస్మా తాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వోస్సజ్జనే…పే… బలవతియో’’తి. యస్మా పన ఆపోధాతుయా అనుగతా పథవీధాతు సన్నిక్ఖేపనస్స పచ్చయో, పతిట్ఠాభావే వియ పతిట్ఠాపనేపి తస్సా సాతిసయకిచ్చత్తా ఆపోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తథా ఘట్టనకిరియాయ పథవీధాతుయా వసేన సన్నిరుజ్ఝనస్స సిజ్ఝనతో తత్థాపి పథవీధాతుయా ఆపోధాతుఅనుగతభావో, తస్మా వుత్తం ‘‘తథా సన్నిక్ఖేపనసన్నిరుజ్ఝనేసూ’’తి.

తత్థాతి తస్మిం అభిక్కమనే, తేసు వా వుత్తేసు ఉద్దరణాదీసు కోట్ఠాసేసు. ఉద్ధరణేతి ఉద్ధరణక్ఖణే. రూపారూపధమ్మాతి ఉద్ధరణాకారేన పవత్తా రూపధమ్మా, తంసముట్ఠాపకా అరూపధమ్మా చ. అతిహరణం న పాపుణన్తి ఖణమత్తావట్ఠానతో. తత్థ తత్థేవాతి యత్థ యత్థ ఉప్పన్నా, తత్థ తత్థేవ. న హి ధమ్మానం దేసన్తరసఙ్కమనం అత్థి. ‘‘పబ్బం పబ్బ’’తిఆది ఉద్ధరణాదికోట్ఠాసే సన్ధాయ సభాగసన్తతివసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అతిఇత్తరో హి రూపధమ్మానమ్పి పవత్తిక్ఖణో, గమనస్సాదీనం, దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియేన పటిముఖం ధావన్తానం సిరసి పాదే చ బన్ధఖురధారా సమాగమతోపి సీఘతరో. యథా తిలానం భజ్జియమానానం పటపటాయనేన భేదో లక్ఖీయతి, ఏవం సఙ్ఖతధమ్మానం ఉప్పాదేనాతి దస్సనత్థం ‘‘పటపటాయన్తా’’తి వుత్తం. ఉప్పన్నా హి ఏకన్తతో భిజ్జన్తీతి. ‘‘సద్ధిం రూపేనా’’తి ఇదం తస్స తస్స చిత్తస్స నిరోధేన సద్ధిం నిరుజ్ఝనకరూపధమ్మానం వసేన వుత్తం, యం తతో సత్తరసమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం. అఞ్ఞథా యది రూపారూపధమ్మా సమానక్ఖణా సియుం, ‘‘రూపం గరుపరిణామం దన్ధనిరోధ’’న్తిఆదివచనేహి విరోధో సియా, తథా ‘‘నాహం భిక్ఖవే అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం లహుపరివత్తం, యథయిదం చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮) ఏవం ఆదిపాళియా. చిత్తచేతసికా హి సారమ్మణసభావా యథాబలం అత్తనో ఆరమ్మణపచ్చయభూతమత్థం విభావేన్తో ఏవ ఉప్పజ్జన్తీతి తేసం తంసభావనిప్ఫత్తిఅనన్తరం నిరోధో. రూపధమ్మా పన అనారమ్మణా పకాసేతబ్బా, ఏవం తేసం పకాసేతబ్బభావనిప్ఫత్తి సోళసహి చిత్తేహి హోతీతి తఙ్ఖణాయుకతా తేసం ఇచ్ఛితా, లహువిఞ్ఞాణవిసయసఙ్గతిమత్తప్పచ్చయతాయ తిణ్ణం ఖన్ధానం, విసయసఙ్గతిమత్తతాయ చ విఞ్ఞాణస్స లహుపరివత్తితా, దన్ధమహాభూతప్పచ్చయతాయ రూపధమ్మానం దన్ధపరివత్తితా. నానాధాతుయా యథాభూతఞాణం ఖో పన తథాగతస్సేవ, తేన చ పురేజాతపచ్చయో రూపధమ్మోవ వుత్తో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో చ తథేవాతి రూపారూపధమ్మానం సమానక్ఖణతా న యుజ్జతేవ. తస్మా వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం, అఞ్ఞం చిత్తం నిరుజ్ఝతీతి యం పురిముప్పన్నం చిత్తం, తం అఞ్ఞం, తం పన నిరుజ్ఝన్తం అపరస్స అనన్తరాదిపచ్చయభావేనేవ నిరుజ్ఝతీతి తథాలద్ధపచ్చయం అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం. యది ఏవం తేసం అన్తరో లబ్భేయ్యాతి? నోతి ఆహ ‘‘అవీచి మనుప్పబన్ధో’’తి, యథా వీచి అన్తరో న లబ్భతి, ‘‘తదేవేత’’న్తి అవిసేసవిదూ మఞ్ఞన్తి, ఏవం అను అను పబన్ధో చిత్తసన్తానో రూపసన్తానో చ నదీసోతోవ నదియం ఉదకప్పవాహో వియ వత్తతి.

అభిముఖం లోకితం ఆలోకితన్తి ఆహ ‘‘పురతో పేక్ఖన’’న్తి. యస్మా యందిసాభిముఖో గచ్ఛతి, తిట్ఠతి, నిసీదతి వా తదభిముఖం పేక్ఖనం ఆలోకితం, తస్మా తదనుగతవిదిసాలోకనం విలోకితన్తి ఆహ ‘‘విలోకితం నామ అనుదిసాపేక్ఖన’’న్తి. సమ్మజ్జనపరిభణ్డాదికరణే ఓలోకితస్స, ఉల్లోకహరణాదీసు ఉల్లోకితస్స, పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తపరిస్సయస్స పరివజ్జనాదీసు అపలోకితస్స సియా సమ్భవోతి ఆహ ‘‘ఇమినా వా ముఖేన సబ్బానిపి తాని గహితానేవా’’తి.

కాయసక్ఖిన్తి కాయేన సచ్ఛికతవన్తం, పచ్చక్ఖకారినన్తి అత్థో. సో హి ఆయస్మా విపస్సనాకాలే ‘‘యమేవాహం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతం నిస్సాయ సాసనే అనభిరతిఆదివిప్పకారం పత్తో, తమేవ సుట్ఠు నిగ్గహేస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో బలవహిరోత్తప్పో, తత్థ చ కతాధికారత్తా ఇన్ద్రియసంవరే ఉక్కంసపారమిప్పత్తో, తేనేవ నం సత్థా ‘‘ఏతదగ్గం భిక్ఖవే మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం, యదిదం నన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౩౫) ఏతదగ్గే ఠపేసి.

సాత్థకతా చ సప్పాయతా చ వేదితబ్బా ఆలోకితవిలోకితస్సాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తస్మాతి కమ్మట్ఠానావిజహనస్సేవ గోచరసమ్పజఞ్ఞభావతోతి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పచ్చామసతి. అత్తనో కమ్మట్ఠానవసేనేవ ఆలోకనవిలోకనం కాతబ్బం, ఖన్ధాదికమ్మట్ఠానా అఞ్ఞో ఉపాయో న గవేసితబ్బోతి అధిప్పాయో. ఆలోకితాదిసమఞ్ఞాపి యస్మా ధమ్మమత్తస్సేవ పవత్తివిసేసో, తస్మా తస్స యాథావతో పజాననం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞన్తి దస్సేతుం ‘‘అబ్భన్తరే’’తిఆది వుత్తం. చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారవసేనాతి కిరియమయచిత్తసముట్ఠానాయ వాయోధాతుయా చలనాకారప్పవత్తివసేన. అధో సీదతీతి అధో గచ్ఛతి. ఉద్ధం లఙ్ఘేతీతి లఙ్ఘం వియ ఉపరి గచ్ఛతి.

అఙ్గకిచ్చం సాధయమానన్తి పధానభూతఅఙ్గకిచ్చం నిప్ఫాదేన్తం హుత్వాతి అత్థో. ‘‘పఠమజవనేపి…పే… న హోతీ’’తి ఇదం పఞ్చద్వారవీథియం ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి రజ్జనాదీనం అభావం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి ఆవజ్జన వోట్ఠబ్బపనానం అయోనిసో ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనవసేన ఇట్ఠే ఇత్థిరూపాదిమ్హి లోభమత్తం, అనిట్ఠే చ పటిఘమత్తం ఉప్పజ్జతి, మనోద్వారే పన ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి రజ్జనాది హోతి. తస్స పఞ్చద్వారజవనం మూలం, యథావుత్తం వా సబ్బం భవఙ్గాది. ఏవం మనోద్వారజవనస్స మూలవసేన మూలపరిఞ్ఞా వుత్తా. ఆగన్తుకతావకాలికతా పన పఞ్చద్వారజవనస్సేవ అపుబ్బభావవసేన, ఇత్తరభావవసేన చ వుత్తా. ‘‘హేట్ఠుపరియవసేన భిజ్జిత్వా పతితేసూ’’తి హేట్ఠిమస్స ఉపరిమస్స చ అపరాపరం భఙ్గప్పత్తిమాహ.

తన్తి జవనం, తస్స అయుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఆగన్తుకో అబ్భాగతో.

ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నో తావతకో కాలో ఏతేసన్తి తావకాలికాని.

ఏతం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. సమవాయేతి సామగ్గియం. తత్థాతి పఞ్చక్ఖన్ధవసేన ఆలోకనవిలోకనే పఞ్ఞాయమానే తబ్బినిముత్తో కో ఏకో ఆలోకేతి, కో విలోకేతి.

‘‘ఉపనిస్సయపచ్చయో’’తి ఇదం సుత్తన్తనయేన పరియాయతో వుత్తం. సహజాతపచ్చయోతి నిదస్సనమత్తమేతం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయానమ్పి లబ్భనతో.

కాలే సమఞ్ఛితుం యుత్తకాలే సమఞ్ఛన్తస్స. తథా పసారేన్తస్సాతి ఏత్థాపి. మణిసప్పో నామ ఏకా సప్పజాతీతి వదన్తి. లళనన్తి కమ్పనం, లీళాకరణం వా.

ఉణ్హపకతికో పరిళాహబహులకాయో. సీలవిదూసనేన అహితావహత్తా మిచ్ఛాజీవవసేన ఉప్పన్నం అసప్పాయం. ‘‘చీవరమ్పి అచేతన’’న్తిఆదినా చీవరస్స వియ కాయోపి అచేతనోతి కాయస్స అత్తసుఞ్ఞతావిభావనేన ‘‘అబ్భన్తరే’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం పరిదీపేన్తో ఇతరీతరసన్తోసస్స కారణం దస్సేతి, తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

చతుపఞ్చగణ్ఠికాహతోతి ఆహతచతుపఞ్చగణ్ఠికో, చతుపఞ్చగణ్ఠికాహి వా ఆహతో తథా.

అట్ఠవిధోపి అత్థోతి అట్ఠవిధోపి పయోజనవిసేసో మహాసివత్థేరవాదవసేన ‘‘ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩, ౪౨౨; మ. ని. ౨.౩౮౭; అ. ని. ౨.౩౪౧; ౮.౯; ధ. స. ౧౩౫౫; విభ. ౫౧౮; మహాని. ౨౦౬) నయేన వుత్తో దట్ఠబ్బో. ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘నేవ దవాయాతిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩, ౪౨౨; మ. ని. ౨.౩౮౭; అ. ని. ౮.౯; ధ. స. ౧౩౫౫; విభ. ౫౧౮; మహాని. ౨౦౬) నయేనా’’తి పన పటిక్ఖేపఙ్గదస్సనముఖేన దేసనాయ ఆగతత్తా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

పథవిసన్ధారకజలస్స తంసన్ధారకవాయునా వియ పరిభుత్తస్స ఆహారస్స వాయోధాతుయావ ఆసయే అవట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘వాయోధాతువసేనేవ తిట్ఠతీ’’తి. అతిహరతీతి యావ ముఖా అభిహరతి. వీతిహరతీతి తతో కుచ్ఛియం వీమిస్సం కరోన్తో హరతి. అతిహరతీతి వా ముఖద్వారం అతిక్కామేన్తో హరతి. వీతిహరతీతి కుచ్ఛిగతం పస్సతో హరతి, పరివత్తేతీతి అపరాపరం చారేతి. ఏత్థ చ ఆహారస్స ధారణపరివత్తనసఞ్చుణ్ణనవిసోసనాని పథవీధాతుసహితా ఏవ వాయోధాతు కరోతి, న కేవలాతి తాని పథవీధాతుయాపి కిచ్చభావేన వుత్తాని. అల్లత్తఞ్చ అనుపాలేతీతి యథా వాయోధాతు ఆదీహి అఞ్ఞేహి విసోసనం న హోతి, తథా అల్లత్తఞ్చ అనుపాలేతి. తేజోధాతూతి గహణీసఙ్ఖాతా తేజోధాతు. సా హి అన్తోపవిట్ఠం ఆహారం పరిపాచేతి. అఞ్జసో హోతీతి ఆహారస్స పవేసనాదీనం మగ్గో హోతి. ఆభుజతీతి పరియేసనవసేన, అజ్ఝోహరణజిణ్ణాజిణ్ణతాదిపటిసంవేదనవసేన చ ఆవజ్జేతి, విజానాతీతి అత్థో. తంతంవిజాననస్స పచ్చయభూతోయేవ హి పయోగో ‘‘సమ్మాపయోగో’’తి వుత్తో. యేన హి పయోగేన పరియేసనాది నిప్ఫజ్జతి, సో తబ్బిసయవిజాననమ్పి నిప్ఫాదేతి నామ తదవినాభావతో. అథ వా సమ్మాపయోగం సమ్మాపటిపత్తి మన్వాయ ఆగమ్మ ఆభుజతి సమన్నాహరతి. ఆభోగపుబ్బకో హి సబ్బోపి విఞ్ఞాణబ్యాపారోతి తథా వుత్తం.

గమనతోతి భిక్ఖాచారవసేన గోచరగామం ఉద్దిస్స గమనతో. పరియేసనతోతి గోచరగామే భిక్ఖత్థం ఆహిణ్డనతో. పరిభోగతోతి ఆహారస్స పరిభుఞ్జనతో. ఆసయతోతి పిత్తాదిఆసయతో. ఆసయతి ఏత్థ ఏకజ్ఝం పవత్తమానోపి కమ్మఫలవవత్థితో హుత్వా మరియాదవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో సయతి తిట్ఠతి పవత్తతీతి ఆసయో, ఆమాసయస్స ఉపరి తిట్ఠనకో పిత్తాదికో. మరియాదత్థో హి అయమాకారో. నిధానన్తి యథాభుత్తో ఆహారో నిచితో హుత్వా తిట్ఠతి ఏత్థాతి నిధానం, ఆమాసయో. తతో నిధానతో. అపరిపక్కతోతి గహణీసఙ్ఖాతేన కమ్మజతేజేన అవిపక్కతో. పరిపక్కతోతి యథాభుత్తస్స ఆహారస విపక్కభావతో. ఫలతోతి నిప్ఫత్తితో. నిస్సన్దతోతి ఇతో చితో చ నిస్సన్దనతో. సమ్మక్ఖనతోతి సబ్బసో మక్ఖనతో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయ (విసుద్ధి. టీ. ౧.౨౯౪) గహేతబ్బో.

సరీరతో సేదా ముచ్చన్తీతి వేగసంధారణేన ఉప్పన్నపరిళాహతో సరీరతో సేదా ముచ్చన్తి. అఞ్ఞే చ రోగా కణ్ణసూలభగన్దరాదయో. అట్ఠానేతి మనుస్సామనుస్సపరిగ్గహితే అయుత్తట్ఠానే ఖేత్తదేవాయతనాదికే. కుద్ధా హి అమనుస్సా, మనుస్సాపి వా జీవితక్ఖయం పాపేన్తి. నిస్సట్ఠత్తా నేవ అత్తనో, కస్సచి అనిస్సజ్జితత్తా, జిగుచ్ఛనీయత్తా చ న పరస్స. ఉదకతుమ్బతోతి వేళునాళిఆదిఉదకభాజనతో. తన్తి ఛడ్డితఉదకం.