౧. బ్రహ్మజాలసుత్తవణ్ణనా

పరిబ్బాజకకథావణ్ణనా

ఏవం పఠమమహాసఙ్గీతిం దస్సేత్వా యదత్థం సా ఇధ దస్సితా, ఇదాని తం నిగమనవసేన దస్సేతుం ‘‘ఇమిస్సా’’తిఆదిమాహ.

౧. ఏత్తావతా చ బ్రహ్మజాలస్స సాధారణతో బాహిరనిదానం దస్సేత్వా ఇదాని అబ్భన్తరనిదానం సంవణ్ణేతుం ‘‘తత్థ ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. అథ వా ఛహి ఆకారేహి సంవణ్ణనా కాతబ్బా సమ్బన్ధతో పదతో పదవిభాగతో పదత్థతో అనుయోగతో పరిహారతో చాతి. తత్థ సమ్బన్ధో నామ దేసనాసమ్బన్ధో. యం లోకియా ‘‘ఉమ్ముగ్ఘాతో’’తి వదన్తి. సో పన పాళియా నిదానపాళివసేన, నిదానపాళియా పన సఙ్గీతివసేన వేదితబ్బోతి పఠమమహాసఙ్గీతిం దస్సేన్తేన నిదానపాళియా సమ్బన్ధస్స దస్సితత్తా పదాదివసేన సంవణ్ణనం కరోన్తో ‘‘ఏవన్తి నిపాతపద’’న్తిఆదిమాహ. ‘‘మేతిఆదీనీ’’తి ఏత్థ అన్తరా-సద్ద-చ-సద్దానం నిపాతపదభావో, వత్తబ్బో, న వా వత్తబ్బో తేసం నయగ్గహణేన గహితత్తా, తదవసిట్ఠానం ఆపటి-సద్దానం ఆది-సద్దేన సఙ్గణ్హనతో. ‘‘పదవిభాగో’’తి పదానం విసేసో, న పన పదవిగ్గహో. అథ వా పదాని చ పదవిభాగో చ పదవిభాగో, పదవిగ్గహో చ పదవిభాగో చ పదవిభాగోతి వా ఏకసేసవసేన పదపదవిగ్గహాపి పదవిభాగ సద్దేన వుత్తాతి వేదితబ్బం. తత్థ పదవిగ్గహో ‘‘భిక్ఖూనం సఙ్ఘో’’తిఆదిభేదేసు పదేసు దట్ఠబ్బో.

అత్థతోతి పదత్థతో. తం పన పదత్థం అత్థుద్ధారక్కమేన పఠమం ఏవం-సద్దస్స దస్సేన్తో ‘‘ఏవంసద్దో తావా’’తిఆదిమాహ. అవధారణాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఇదమత్థపుచ్ఛాపరిమాణాదిఅత్థానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తథా హి ‘‘ఏవంగతాని, ఏవంవిధో, ఏవమాకారో’’తిఆదీసు ఇదం-సద్దస్స అత్థే ఏవం-సద్దో. గత-సద్దో హి పకారపరియాయో, తథా విధాకార-సద్దా చ. తథా హి విధయుత్తగత-సద్దే లోకియా పకారత్థే వదన్తి. ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి, ‘‘ఏవం సు తే సున్హాతా సువిలిత్తా కప్పితకేసమస్సు, ఆముత్తమాలాభరణా ఓదాతవత్థవసనా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేన్తి, సేయ్యథాపి త్వం ఏతరహి సాచరియకోతి? నో హిదం భో గోతమా’’తి చ ఆదీసు పుచ్ఛాయం. ‘‘ఏవం లహుపరివత్తం, ఏవం ఆయుపరియన్తో’’తి చ ఆదీసు పరిమాణే. నను చ ‘‘ఏవం ను ఖో, ఏవం సు తే, ఏవం ఆయుపరియన్తో’’తి ఏత్థ ఏవం-సద్దేన పుచ్ఛనాకారపరిమాణాకారానం వుత్తత్తా ఆకారత్థో ఏవ ఏవం-సద్దో తి? న, విసేససబ్భావతో. ఆకారమత్తవాచకో హేత్థ ఆకారత్థోతి అధిప్పేతో, యథా ‘‘ఏవం బ్యాఖోతిఆదీసు పన న ఆకారవిసేసవాచకో ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేనా’’తిఆదీని ఉపమాదీసు ఉదాహరణాని ఉపపన్నాని హోన్తి. తథా హి ‘‘యథాపి…పే… బహు’’న్తి? ఏత్థ పుప్ఫరాసిట్ఠానియతో మనుస్సుపపత్తిసప్పురిసూపనిస్సయసద్ధమ్మసవనయోనిసోమనసికారభోగసమ్పత్తిఆదిదానాదిపుఞ్ఞకిరియాహేతుసముదాయతో సోభాసుగన్ధతాదిగుణయోగతో మాలాగుణసదిసియో పహూతా పుఞ్ఞకిరియా మరితబ్బసభావతాయ మచ్చేన సత్తేన కత్తబ్బాతి జోదితత్తా పుప్ఫరాసిమాలాగుణావ ఉపమా, తేసం ఉపమాకారో యథా-సద్దేన అనియమతో వుత్తోతి ఏవం-సద్దో ఉపమాకారనిగమనత్థోతి వత్తుం యుత్తం. సో పన ఉపమాకారో నియమియమానో అత్థతో ఉపమావ హోతీతి ఆహ ‘‘ఉపమాయం ఆగతో’’తి.

తథా ఏవం ఇమినా ఆకారేన ‘‘అభిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదినా ఉపదిసియమానాయ సమణసారుప్పాయ ఆకప్పసమ్పత్తియా యో తత్థ ఉపదిసనాకారో, సో అత్థతో ఉపదేసోయేవాతి వుత్తం ‘‘ఏవం తే…పే… ఉపదేసే’’తి. తథా ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతాతి ఏత్థ చ భగవతా యథావుత్తమత్థం అవిపరీతతో జానన్తేహి కతం తత్థ సంవిజ్జమానగుణానం పకారేహి హంసనం ఉదగ్గతాకరణం సమ్పహంసనం, యో తత్థ సమ్పహంసనాకారోతి యోజేతబ్బం. ఏవమేవం పనాయన్తి ఏత్థ గరహణాకారోతి యోజేతబ్బం. సో చ గరహణాకారో ‘‘వసలీ’’తిఆది ఖుంసనసద్దసన్నిధానతో ఇధ ఏవం-సద్దేన పకాసితోతి విఞ్ఞాయతి. యథా చేత్థ, ఏవం ఉపమాకారాదయోపి ఉపమాదివసేన వుత్తానం పుప్ఫరాసిఆదిసద్దానం సన్నిధానతోతి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్చ వదేహీతి ‘‘యథాహం వదామి, ఏవం సమణం ఆనన్దం వదేహీ’’తి వదనాకారో ఇదాని వత్తబ్బో ఏవం-సద్దేన నిదస్సీయతీతి నిదస్సనత్థో వుత్తో. ఏవం నోతి ఏత్థాపి తేసం యథావుత్తధమ్మానం అహితదుక్ఖావహభావే సన్నిట్ఠానజననత్థం అనుమతిగ్గహణవసేన ‘‘సంవత్తన్తి, నో వా, కథం వా ఏత్థ హోతీ’’తి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి వుత్తత్తా తదాకారసన్నిట్ఠానం ఏవం-సద్దేన విభావితన్తి విఞ్ఞాయతి, సో పన తేసం ధమ్మానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తనాకారో నియమియమానో అవధారణత్థో హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీతి ఆదీసు అవధారణే’’తి. ఏవం భన్తేతి పన ధమ్మస్స సాధుకం సవనమనసికారే సన్నియోజితేహి భిక్ఖూహి అత్తనో తత్థ ఠితభావస్స పటిజాననవసేన వుత్తత్తా ఏత్థ ఏవం-సద్దో వచనసమ్పటిచ్ఛనత్థో వుత్తో, తేన ఏవం భన్తే, సాధు భన్తే, సుట్ఠు భన్తేతి వుత్తం హోతి.

నానానయనిపుణన్తి ఏకత్తనానత్తఅబ్యాపారఏవంధమ్మతాసఙ్ఖాతా, నన్దియావట్ట తిపుక్ఖలసీహవిక్కీళితఅఙ్కుసదిసాలోచనసఙ్ఖాతా వా ఆధారాదిభేదవసేన నానావిధా నయా నానానయా, నయా వా పాళిగతియో, తా చ పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిఆదివసేన సంకిలేభాగియాదిలోకియాదితదుభయవోమిస్సతాదివసేన కుసలాదివసేన ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహాదివసేన సమయవిముత్తాదివసేన ఠపనాదివసేన కుసలమూలాదివసేన తికపట్ఠానాదివసేన చ నానప్పకారాతి నానానయా, తేహి నిపుణం సణ్హసుఖుమన్తి నానానయనిపుణం. ఆసయోవ అజ్ఝాసయో, తే చ సస్సతాదిభేదేన, తత్థ చ అప్పరజక్ఖతాదివసేన అనేకా, అత్తజ్ఝాసయాదయో ఏవ వా సముట్ఠానం ఉప్పత్తిహేతు ఏతస్సాతి అనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం. అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నన్తి అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణం ఉపనేతబ్బాభావతో, సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి, అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతన్తి వా అత్థో దట్ఠబ్బో.

వివిధపాటిహారియన్తి ఏత్థ పాటిహారియపదస్స వచనత్థం ‘‘పటిపక్ఖహరణతో రాగాదికిలేసాపనయనతో పాటిహారియ’’న్తి వదన్తి. భగవతో పన పటిపక్ఖా రాగాదయో న సన్తి, యే హరితబ్బా. పుథుజ్జనానమ్పి విగతూపక్కిలేసే అట్ఠగుణసమన్నాగతే చిత్తే హతపటిపక్ఖే ఇద్ధివిధం పవత్తతి, తస్మా తత్థ పవత్తవోహారేన చ న సక్కా ఇధ ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వత్తుం. సచే పన మహాకారుణికస్స భగవతో వేనేయ్యగతా చ కిలేసా పటిపక్ఖా, తేసం హరణతో ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వుత్తం, ఏవం సతి యుత్తమేతం. అథ వా భగవతో చ సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పాటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన, దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తీతి. ‘‘పటీ’’తి వా అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు వియ, తస్మా సమాహితే చిత్తే, విగతూపక్కిలేసే చ కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం, అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛా హరణం పటిహారియం. ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో చ విగతూపక్కిలేసేన, కతకిచ్చేన చ సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపక్కిలేసేసు పరసత్తానం ఉపక్కిలేసహరణాని హోన్తీతి పటిహారియాని భవన్తి. పటిహారియమేవ పాటిహారియం. పటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీసముదాయే భవం ఏకేకం ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వుచ్చతి. పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం, తస్మిం వా నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం. తస్స పన ఇద్ధిఆదిభేదేన విసయభేదేన చ బహువిధస్స భగవతో దేసనాయ లబ్భమానత్తా ఆహ ‘‘వివిధపాటిహారియ’’న్తి.

న అఞ్ఞథాతి భగవతో సమ్ముఖా సుతాకారతో న అఞ్ఞథాతి అత్థో, న పన భగవతో దేసితాకారతో. అచిన్తేయ్యానుభావా హి భగవతో దేసనా. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతు’’న్తి ఇదం వచనం సమత్థితం హోతి. ధారణబలదస్సనఞ్చ న విరుజ్ఝతి సుతాకారావిరజ్ఝనస్స అధిప్పేతత్తా. న హేత్థ అత్థన్తరతాపరిహారో ద్విన్నమ్పి అత్థానం ఏకవిసయత్తా, ఇతరథా థేరో భగవతో దేసనాయ సబ్బథా పటిగ్గహణే సమత్థో అసమత్థో చాతి ఆపజ్జేయ్యాతి.

‘‘యో పరో న హోతి, సో అత్తా’’తి ఏవం వుత్తాయ నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతాయ ససన్తతియం వత్తనతో తివిధోపి మే-సద్దో కిఞ్చాపి ఏకస్మింయేవ అత్థే దిస్సతి, కరణసమ్పదానసామినిద్దేసవసేన పన విజ్జమానభేదం సన్ధాయాహ ‘‘మే-సద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతీ’’తి.

కిఞ్చాపి ఉపసగ్గో కిరియం విసేసేతి, జోతకభావతో పన సతిపి తస్మిం సుత-సద్దో ఏవ తం తమత్థం అనువదతీతి అనుపసగ్గస్స సుత-సద్దస్స అత్థుద్ధారే సఉపసగ్గస్స గహణం న విరుజ్ఝతీతి దస్సేన్తో ‘‘సఉపసగ్గో చ అనుపసగ్గో చా’’తి ఆహ. అస్సాతి సుత-సద్దస్స. కమ్మభావసాధనాని ఇధ సుత-సద్దే సమ్భవన్తీతి వుత్తం ‘‘ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వా అత్థో’’తి. మయాతి అత్థే సతీతి యదా మేసద్దస్స కత్తువసేన కరణనిద్దేసో, తదాతి అత్థో. మమాతి అత్థే సతీతి యదా సమ్బన్ధవసేన సామినిద్దేసో, తదా.

సుతసద్దసన్నిధానే పయుత్తేన ఏవంసద్దేన సవనకిరియాజోతకేన భవితబ్బన్తి వుత్తం ‘‘ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సన’’న్తి. ఆది-సద్దేన సమ్పటిచ్ఛనాదీనం పఞ్చద్వారికవిఞ్ఞాణానం తదభినిహటానఞ్చ మనోద్వారికవిఞ్ఞాణానం గహణం వేదితబ్బం. సబ్బేసమ్పి వాక్యానం ఏవకారత్థసహితత్తా ‘‘సుత’’న్తి ఏతస్స సుతం ఏవాతి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి, ఏతేన అవధారణేన నిరాకతం దస్సేతి. యథా చ సుతం సుతం ఏవాతి నియమేతబ్బం, తం సమ్మా సుతం హోతీతి ఆహ ‘‘అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. అథ వా ‘‘సద్దన్తరత్థాపోహనవసేన సద్దో అత్థం వదతీ’’తి సుతన్తి అసుతం న హోతీతి అయమేతస్స అత్థోతి వుత్తం ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి, ఇమినా దిట్ఠాదివినివత్తనం కరోతి. ఇదం వుత్తం హోతి. న ఇదం మయా దిట్ఠం, న సయమ్భుఞాణేన సచ్ఛికతం, అథ ఖో సుతం, తఞ్చ ఖో సమ్మదేవాతి. తేనేవాహ ‘‘అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. అవధారణత్థే వా ఏవం-సద్దే అయం అత్థయోజనా కరీయతీతి తదపేక్ఖస్స సుత-సద్దస్స అయమత్థో వుత్తో ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి. తేనేవ ఆహ ‘‘అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. సవనసద్దో చేత్థ కమ్మత్థో వేదితబ్బో సుయ్యతీతి.

ఏవం సవనహేతుసుణన్తపుగ్గలసవనవిసేసవసేన పదత్తయస్స ఏకేన పకారేన అత్థయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని పకారన్తరేహిపి తం దస్సేతుం ‘‘తథా ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్సాతి యా సా భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మస్సవనాకారేన పవత్తా మనోద్వారవిఞ్ఞాణవీథి, తస్సా. సా హి నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తితుం సమత్థా. తథా చ వుత్తం ‘‘సోతద్వారానుసారేనా’’తి. నానప్పకారేనాతి వక్ఖమానానం అనేకవిహితానం బ్యఞ్జనత్థగ్గహణానానాకారేన, ఏతేన ఇమిస్సా యోజనాయ ఆకారత్థో ఏవం-సద్దో గహితోతి దీపేతి. పవత్తిభావప్పకాసనన్తి పవత్తియా అత్థిభావప్పకాసనం. ‘‘సుతన్తి ధమ్మప్పకాసన’’న్తి యస్మిం ఆరమ్మణే వుత్తప్పకారా విఞ్ఞాణవీథి నానప్పకారేన పవత్తా, తస్స ధమ్మత్తా వుత్తం, న సుతసద్దస్స ధమ్మత్థత్తా. వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటీకరణం ‘‘అయఞ్హేత్థా’’తిఆది. తత్థ విఞ్ఞాణవీథియాతి కరణత్థే కరణవచనం. మయాతి కత్థుఅత్థే.

‘‘ఏవన్తి నిద్దిసితబ్బప్పకాసన’’న్తి నిదస్సనత్థం ఏవం-సద్దం గహేత్వా వుత్తం నిదస్సేతబ్బస్స నిద్దిసితబ్బత్తాభావాభావతో, తేన ఏవం-సద్దేన సకలమ్పి సుత్తం పచ్చామట్ఠన్తి దస్సేతి. సుత-సద్దస్స కిరియాసద్దత్తా, సవనకిరియాయ చ సాధారణవిఞ్ఞాణప్పబన్ధపటిబద్ధత్తా తత్థ చ పుగ్గలవోహారోతి వుత్తం ‘‘సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసన’’న్తి. న హి పుగ్గలవోహారరహితే ధమ్మప్పబన్ధే సవనకిరియా లబ్భతీతి.

‘‘యస్స చిత్తసన్తానస్సా’’తిఆదిపి ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా పురిమయోజనాయ అఞ్ఞథా అత్థయోజనం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ఆకారపఞ్ఞత్తీతి ఉపాదాపఞ్ఞత్తి ఏవ, ధమ్మానం పవత్తిఆకారుపాదానవసేన తథా వుత్తా. ‘‘సుతన్తి విసయనిద్దేసో’’తి సోతబ్బభూతో ధమ్మో సవనకిరియాకత్తుపుగ్గలస్స సవనకిరియావసేన పవత్తిట్ఠానన్తి కత్వా వుత్తం. చిత్తసన్తానవినిముత్తస్స పరమత్థతో కస్సచి కత్తు అభావేపి సద్దవోహారేన బుద్ధిపరికప్పితభేదవచనిచ్ఛాయ చిత్తసన్తానతో అఞ్ఞం వియ తంసమఙ్గిం కత్వా వుత్తం ‘‘చిత్తసన్తానేన తంసమఙ్గినో’’తి. సవనకిరియావిసయోపి సోతబ్బధమ్మో సవనకిరియావసేన పవత్తచిత్తసన్తానస్స ఇధ పరమత్థతో కత్తుభావతో, సవనవసేన చిత్తప్పవత్తియా ఏవ వా సవనకిరియాభావతో తంకిరియాకత్తు చ విసయో హోతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘తంసమఙ్గినో కత్తు విసయే’’తి. సుతాకారస్స చ థేరస్స సమ్మానిచ్ఛితభావతో ఆహ ‘‘గహణసన్నిట్ఠాన’’న్తి, ఏతేన వా అవధారణత్థం ఏవం-సద్దం గహేత్వా అయం అత్థయోజనా కతాతి దట్ఠబ్బం.

పుబ్బే సుతానం నానావిహితానం సుత్తసఙ్ఖాతానం అత్థబ్యఞ్జనానం ఉపధారితరూపస్స ఆకారస్స నిదస్సనస్స అవధారణస్స వా పకాసనసభావో ఏవం-సద్దోతి తదాకారాదిఉపధారణస్స పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతధమ్మప్పబన్ధబ్యాపారతాయ వుత్తం ‘‘ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో’’తి. సవనకిరియా పన పుగ్గలవాదినోపి విఞ్ఞాణనిరపేక్ఖా నత్థీతి విసేసతో విఞ్ఞాణబ్యాపారోతి ఆహ ‘‘సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. మేతి సద్దప్పవత్తియా ఏకన్తేనేవ సత్తవిసయత్తా, విఞ్ఞాణకిచ్చస్స చ తత్థేవ సమోదహితబ్బతో ‘‘మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో’’తి వుత్తం. అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తివిజ్జమానపఞ్ఞత్తిసభావా యథాక్కమం ఏవం-సద్ద సుత-సద్దానం అత్థాతి తే తథారూపపఞ్ఞత్తిఉపాదానబ్యాపారభావేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో. సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. ఏత్థ చ కరణకిరియాకత్తుకమ్మవిసేసప్పకాసనవసేన పుగ్గలబ్యాపావిసయపుగ్గలబ్యాపారనిదస్సనవసేన గహణాకారగాహకతబ్బిసయవిసేసనిద్దేసవసేన కత్తుకరణ బ్యాపారకత్తునిద్దేసవసేన చ దుతియాదయో చతస్సో అత్థయోజనా దస్సితాతి దట్ఠబ్బం.

సబ్బస్సాపి సద్దాధిగమనీయస్స అత్థస్స పఞ్ఞత్తిముఖేనేవ పటిపజ్జితబ్బత్తా, సబ్బపఞ్ఞత్తీనఞ్చ విజ్జమానాదివసేన ఛసు పఞ్ఞత్తిభేదేసు అన్తోగధత్తా తేసు ‘‘ఏవ’’న్తిఆదీనం పఞ్ఞత్తీనం సరూపం నిద్ధారేన్తో ఆహ ‘‘ఏవన్తి చ మేతి చా’’తిఆది. తత్థ ఏవన్తి చ మేతి చ వుచ్చమానస్స అత్థస్స ఆకారాదినో, ధమ్మానఞ్చ అసల్లక్ఖణభావతో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావోతి ఆహ ‘‘సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. తత్థ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేనాతి భూతత్థఉత్తమత్థవసేన. ఇదం వుత్తం హోతియో మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతత్థో, అనుస్సవాదీహి గహేతబ్బో వియ అనుత్తమత్థో చ న హోతి, సో రూపసద్దాదిసభావో రుప్పనానుభవనాదిసభావో వా అత్థో ‘‘సచ్చికట్ఠో, పరమత్థ చా’’తి వుచ్చతి, న తథా ఏవం మేతి పదానమత్థోతి, ఏతమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘కిఞ్హేత్థ త’’న్తిఆది వుత్తం. సుతన్తి పన సద్దాయతనం సన్ధాయాహ ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. తేనేవ హి ‘‘యఞ్హి తమేత్థ సోతేన ఉపలద్ధ’’న్తి వుత్తం, ‘‘సోతద్వారానుసారేన ఉపలద్ధ’’న్తి పన వుత్తే అత్థబ్యఞ్జనాదిసబ్బం లబ్భతి. తం తం ఉపాదాయ వత్తబ్బతోతి సోతపథం ఆగతే ధమ్మే ఉపాదాయ తేసం ఉపధారితాకారాదినో పచ్చామసనవసేన ‘‘ఏవ’’న్తి, ససన్తతిపరియాపన్నే ఖన్ధే ఉపాదాయ ‘‘మే’’తి వత్తబ్బత్తాతి అత్థో. దిట్ఠాదిసభావరహితే సద్దాయతనే పవత్తమానోపి సుతవోహారో ‘‘దుతియం తతియ’’న్తిఆదికో వియ పఠమాదీని దిట్ఠముతవిఞ్ఞాతే అపేక్ఖిత్వా పవత్తోతి ఆహ ‘‘దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో’’తి. అసుతం న హోతీతి హి ‘‘సుత’’న్తి పకాసితో యమత్థోతి.

అత్తనా పటివిద్ధా సుత్తస్స పకారవిసేసా ‘‘ఏవ’’న్తి థేరేన పచ్చామట్ఠాతి ఆహ ‘‘అసమ్మోహం దీపేతీ’’తి. ‘‘నానప్పకారపటివేధసమత్థో హోతీ’’తి ఏతేన వక్ఖమానస్స సుత్తస్స నానప్పకారతం దుప్పటివిజ్ఝతఞ్చ దస్సేతి. ‘‘సుతస్స అసమ్మోసం దీపేతీ’’తి సుతాకారస్స యాథావతో దస్సియమానత్తా వుత్తం. అసమ్మోహేనాతి సమ్మోహాభావేన, పఞ్ఞాయ ఏవ వా సవనకాలసమ్భూతాయ తదుత్తరకాలపఞ్ఞాసిద్ధి, ఏవం అసమ్మోసేనాతి ఏత్థాపి వత్తబ్బం. బ్యఞ్జనానం పటివిజ్ఝితబ్బో ఆకారో నాతిగమ్భీరో, యథాసుతధారణమేవ తత్థ కరణీయన్తి సతియా బ్యాపారో అధికో, పఞ్ఞా తత్థ గుణీభూతాతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయా’’తిఆది పఞ్ఞాయ పుబ్బఙ్గమాతి కత్వా. పుబ్బఙ్గమతా చేత్థ పధానభావో ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా’’తిఆదీసు వియ, పుబ్బఙ్గమతాయ వా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు ఆవజ్జనాదీనం వియ అప్పధానత్తే పఞ్ఞా పుబ్బఙ్గమా ఏతిస్సాతి అయమ్పి అత్థో యుజ్జతి, ఏవం ‘‘సతిపుబ్బఙ్గమాయా’’తి ఏత్థాపి వుత్తనయానుసారేన యథాసమ్భవమత్థో వేదితబ్బో. అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్సాతి అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణస్స, సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి, అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతస్సాతి వా అత్థో దట్ఠబ్బో.

యోనిసోమనసికారం దీపేతీతి ఏవం-సద్దేన వుచ్చమానానం ఆకారనిదస్సనావధారణత్థానం అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘అవిక్ఖేపం దీపేతీ’’తి ‘‘బ్రహ్మజాలం కత్థ భాసిత’’న్తిఆది పుచ్ఛావసేన పకరణప్పత్తస్స వక్ఖమానస్స సుత్తస్స సవనం సమాధానమన్తరేన న సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం. ‘‘విక్ఖిత్తచిత్తస్సా’’తిఆది తస్సేవత్థస్స సమత్థనవసేన వుత్తం. సబ్బసమ్పత్తియాతి అత్థబ్యఞ్జనదేసకపయోజనాదిసమ్పత్తియా. అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయేహి వియ ఆకారనిదస్సనావధారణత్థేహి యోనిసోమనసికారస్స, సద్ధమ్మస్సవనేన వియ చ అవిక్ఖేపస్స యథా యోనిసోమనసికారేన ఫలభూతేన అత్తసమ్మాపణిధిపుబ్బేకతపుఞ్ఞతానం సిద్ధి వుత్తా తదవినాభావతో, ఏవం అవిక్ఖేపేన ఫలభూతేన కారణభూతానం సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయానం సిద్ధి దస్సేతబ్బా సియా అస్సుతవతో, సప్పురిసూపనిస్సయరహితస్స చ తదభావతో.

‘‘న హి విక్ఖిత్తచిత్తో’’తిఆదినా సమత్థనవచనేన పన అవిక్ఖేపేన కారణభూతేన సప్పురిసూపనిస్సయేన చ ఫలభూతస్స సద్ధమ్మస్సవనస్స సిద్ధి దస్సితా. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో సియాసద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయా న ఏకన్తేన అవిక్ఖేపస్స కారణం బాహిరఙ్గత్తా, అవిక్ఖేపో పన సప్పురిసూపనిస్సయో వియ సద్ధమ్మస్సవనస్స ఏకన్తకారణన్తి. ఏవమ్పి అవిక్ఖేపేన సప్పురిసూపనిస్సయసిద్ధిజోతనా న సమత్థితావ, నో న సమత్థితా విక్ఖిత్తచిత్తానం సప్పురిసపయిరుపాసనాభావస్స అత్థసిద్ధత్తా. ఏత్థ చ పురిమం ఫలేన కారణస్స సిద్ధిదస్సనం నదీపూరేన వియ ఉపరి వుట్ఠిసబ్భావస్స, దుతియం కారణేన ఫలస్స సిద్ధిదస్సనం దట్ఠబ్బం ఏకన్తేన వస్సినా వియ మేఘవుట్ఠానేన వుట్ఠిప్పవత్తియా.

భగవతో వచనస్స అత్థబ్యఞ్జనపభేదపరిచ్ఛేదవసేన సకలసాసనసమ్పత్తిఓగాహనాకారో నిరవసేసపరహితపారిపూరికారణన్తి వుత్తం ‘‘ఏవం భద్దకో ఆకారో’’తి. యస్మా న హోతీతి సమ్బన్ధో. పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిన్తి అత్తసమ్మాపణిధిపుబ్బేకతపుఞ్ఞతాసఙ్ఖాతం గుణద్వయం. అపరాపరం వుత్తియా చేత్థ చక్కభావో, చరన్తి ఏతేహి సత్తా సమ్పత్తిభవేసూతి వా. యే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చత్తారిమాని భిక్ఖవే చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తిఆది. పురిమపచ్ఛిమభావో చేత్థ దేసనాక్కమవసేన దట్ఠబ్బో. పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియాతి పచ్ఛిమచక్కద్వయస్స అత్థితాయ. సమ్మాపణిహితత్తో పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞో సుద్ధాసయో హోతి తదసుద్ధిహేతూనం కిలేసానం దూరీభావతోతి ఆహ ‘‘ఆసయసుద్ధి సిద్ధా హోతీ’’తి. తథా హి వుత్తం ‘‘సమ్మాపణిహితం చిత్తం, సేయ్యసో నం తతో కరే’’తి, ‘‘కతపుఞ్ఞోసి త్వం ఆనన్ద, పధానం అనుయుఞ్జ ఖిప్పం హోహిసి అనాసవోతి చ. తేనేవాహ ‘‘ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధీ’’తి. పయోగసుద్ధియాతి యోనిసోమనసికారపుబ్బఙ్గమస్స ధమ్మస్సవనపయోగస్స విసదభావేన. తథా చాహ ‘‘ఆగమబ్యత్తిసిద్ధీ’’తి. సబ్బస్స వా కాయవచీపయోగస్స నిద్దోసభావేన. పరిసుద్ధకాయవచీపయోగో హి విప్పటిసారాభావతో అవిక్ఖిత్తచిత్తో పరియత్తియం విసారదో హోతీతి.

‘‘నానప్పకారపటివేధదీపకేనా’’తిఆదినా అత్థబ్యఞ్జనేసు థేరస్స ఏవం-సద్ద సుత-సద్దానం అసమ్మోహాసమ్మోసదీపనతో చతుపటిసమ్భిదావసేన అత్థయోజనం దస్సేతి. తత్థ ‘‘సోతబ్బప్పభేదపటివేధదీపకేనా’’తి ఏతేన అయం సుత-సద్దో ఏవం-సద్దసన్నిధానతో, వక్ఖమానాపేక్ఖాయ వా సామఞ్ఞేనేవ సోతబ్బధమ్మవిసేసం ఆమసతీతి దస్సేతి. మనోదిట్ఠికరణాపరియత్తిధమ్మానం అనుపేక్ఖనసుప్పటివేధా విసేసతో మనసికారపటిబద్ధాతి తే వుత్తనయేన యోనిసోమనసికారదీపకేన ఏవం-సద్దేన యోజేత్వా, సవనధారణవచీపరిచయా పరియత్తిధమ్మానం విసేసేన సోతావధానపటిబద్ధాతి తే అవిక్ఖేపదీపకేన సుత-సద్దేన యోజేత్వా దస్సేన్తో సాసనసమ్పత్తియా ధమ్మస్సవనే ఉస్సాహం జనేతి. తత్థ ధమ్మాతి పరియత్తిధమ్మా. మనసానుపేక్ఖితాతి ‘‘ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా, ఏత్తకా ఏత్థ అనుసన్ధియో’’తిఆదినా నయేన మనసా అనుపేక్ఖితా. దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్ఝానక్ఖన్తిభూతాయ, ఞాతపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ వా దిట్ఠియా తత్థ తత్థ వుత్తరూపారూపధమ్మే ‘‘ఇతి రూపం, ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా సుట్ఠు వవత్థపేత్వా పటివిద్ధా.

‘‘సకలేన వచనేనా’’తి పుబ్బే తీహి పదేహి విసుం విసుం యోజితత్తా వుత్తం. అసప్పురిసభూమిన్తి అకతఞ్ఞుతం ‘‘ఇధేకచ్చో పాపభిక్ఖు తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం పరియాపుణిత్వా అత్తనో దహతీ’’తి ఏవం వుత్తం అనరియవోహారావత్థం. సా ఏవ అనరియవోహారావత్థా అసద్ధమ్మో. నను చ ఆనన్దత్థేరస్స ‘‘మమేదం వచన’’న్తి అధిమానస్స, మహాకస్సపత్థేరాదీనఞ్చ తదాసఙ్కాయ అభావతో అసప్పురిసభూమిసమతిక్కమాదివచనం నిరత్థకం తి? నయిదం ఏవం ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి వదన్తేన అయమ్పి అత్థో విభావితోతి దస్సనతో. కేచి పన ‘‘దేవతానం పరివితక్కాపేక్ఖం తథావచనన్తి ఏదిసీ చోదనా అనవకాసా’’తి వదన్తి. తస్మిం కిర ఖణే ఏకచ్చానం దేవతానం ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘తథాగతో చ పరినిబ్బుతో, అయఞ్చ ఆయస్మా దేసనాకుసలో, ఇదాని ధమ్మం దేసేతి, సక్యకులప్పసుతో తథాగతస్స భాతా చూళపితుపుత్తో, కిం ను ఖో సయం సచ్ఛికత ధమ్మం దేసేతి, ఉదాహు భగవతోయేవ వచనం యథాసుత’’న్తి. ఏవం తదాసఙ్కితప్పకారతో అసప్పురిసభూమిసమోక్కమాదితో అతిక్కమాది విభావితన్తి. అత్తనో అదహన్తోతి ‘‘మమేత’’న్తి అత్తని అట్ఠపేన్తో. అప్పేతీతి నిదస్సేతి. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేసు యథారహం సత్తే నేతీతి నేత్తి, ధమ్మోయేవ నేత్తి ధమ్మనేత్తి.

దళ్హతరనివిట్ఠా విచికిచ్ఛా కఙ్ఖా. నాతిసంసప్పనం మతిభేదమత్తం విమతి. అస్సద్ధియం వినాసేతి భగవతో దేసితత్తా, సమ్ముఖా చస్స పటిగ్గహితత్తా, ఖలితదురుత్తాదిగ్గహణదోసాభావతో చ. ఏత్థ చ పఠమాదయో తిస్సో అత్థయోజనా ఆకారాదిఅత్థేసు అగ్గహితవిసేసమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా దస్సితా, తతో పరా తిస్సో ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా విభావితా. పచ్ఛిమా పన తిస్సో యథాక్కమం ఆకారత్థం నిదస్సనత్థం అవధారణత్థఞ్చ ఏవం-సద్దం గహేత్వా యోజితాతి దట్ఠబ్బం.

ఏక-సద్దో అఞ్ఞసేట్ఠాసహాయసఙ్ఖ్యదీసు దిస్సతి. తథాహేస ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు అఞ్ఞత్థే దిస్సతి, ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తిఆదీసు సేట్ఠత్థే, ‘‘ఏకో వూపకట్ఠో’’తిఆదీసు అసహాయే, ‘‘ఏకోవ ఖో భిక్ఖవే ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు సఙ్ఖ్యయం, ఇధాపి సఙ్ఖ్యయన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో’’తి. కాలఞ్చ సమయఞ్చాతి యుత్తకాలఞ్చ పచ్చయసామగ్గిఞ్చ. ఖణోతి ఓకాసో. తథాగతుప్పాదాదికో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో తప్పచ్చయపటిలాభహేతుత్తా. ఖణో ఏవ చ సమయో. యో ‘‘ఖణో’’తి చ ‘‘సమయో’’తి చ వుచ్చతి, సో ఏకో వాతి హి అత్థో. మహాసమయోతి మహాసమూహో. సమయోపి ఖోతి సిక్ఖాపదపూరణస్స హేతుపి. సమయప్పవాదకేతి దిట్ఠిప్పవాదకే. తత్థ హి నిసిన్నా తిత్థియా అత్తనో అత్తనో సమయం పవదన్తీతి. అత్థాభిసమయాతి హితపటిలాభా. అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, అభిసమయో అత్థోతి అభిసమయట్ఠోతి పీళన ఆదీని అభిసమేతబ్బభావేన ఏకీభావం ఉపనేత్వా వుత్తాని. అభిసమయస్స వా పటివేధస్స విసయభూతభావో అభిసమయట్ఠోతి తానేవ తథా ఏకత్తేన వుత్తాని. తత్థ పీళనం దుక్ఖసచ్చస్స తం సమఙ్గీనో హింసనం అవిప్ఫారికతాకరణం. సన్తాపోదుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తాపనం పరిదహణం.

తత్థ సహకారీకారణం సన్నిజ్ఝ సమేతి సమవేతీతి సమయో, సమవాయో. సమేతి సమాగచ్ఛతి మగ్గబ్రహ్మచరియమేత్థ తదాధారపుగ్గలేహీతి సమయో, ఖణో. సమేతి ఏత్థ, ఏతేనవ సంగచ్ఛతి సత్తో, సభావధమ్మో వా సహజాతాదీహి, ఉప్పాదాదీహి వాతి సమయో, కాలో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం, కరణం వియ చ కప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరీయతీతి. సమం, సహ వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమయో, సమూహో, యథా ‘‘సముదాయో’’తి. అవయవసహావట్ఠానమేవ హి సమూహోతి. అవసేసపచ్చయానం సమాగమే ఏతి ఫలం ఏతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతి చాతి సమయో, హేతు యథా ‘‘సముదయో’’తి. సమేతి సంయోజనభావతో సమ్బన్ధో ఏతి అత్తనో విసయే పవత్తతి, దళ్హగ్గహణభావతో వా సంయుత్తా అయన్తి పవత్తన్తి సత్తా యథాభినివేసం ఏతేనాతి సమయో, దిట్ఠి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తీతి. సమితి సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో, పటిలాభో. సమస్స యానం, సమ్మా వా యానం అపగమోతి సమయో, పహానం. అభిముఖం ఞాణేన ఏతబ్బో అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతో సభావో. అభిముఖభావేన సమ్మా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి అభిసమయో, ధమ్మానం యథాభూతసభావావబోధో. ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే సమయ-సద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా. సమయ-సద్దస్స అత్థుద్ధారే అభిసమయ-సద్దస్స ఉదాహరణం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అస్సాతి సమయ-సద్దస్స. కాలో అత్థో సమవాయాదీనం అత్థానం ఇధ అసమ్భవతో దేసదేసకపరిసానం వియ సుత్తస్స నిదానభావేన కాలస్స అపదిసితబ్బతో చ.

కస్మా పనేత్థ అనియామితవసేనేవ కాలో నిద్దిట్ఠో, న ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమేత్వాతి ఆహ ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమం అకత్వా సమయ-సద్దస్స వచనే అయమ్పి గుణో లద్ధో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘యే వా ఇమే’’తిఆదిమాహ. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతీతి. తత్థ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో దేవసికం ఝానసమాపత్తీహి వీతినామనకాలో, విసేసతో సత్తసత్తాహాని. పకాసాతి దససహస్సిలోకధాతుయా పకమ్పనఓభాసపాతుభావాదీహి పాకటా. యథావుత్తప్పభేదేసుయేవ సమయేసు ఏకదేసం పకారన్తరేహి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘యో చాయ’’న్తిఆదిమాహ. తథా హి ఞాణకిచ్చసమయో అత్తహితపటిపత్తిసమయో చ అభిసమ్బోధిసమయో. అరియతుణ్హిభావసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో. కరుణాకిచ్చపరహితపటిపత్తిధమ్మికథాసమయో దేసనాసమయేవ.

కరణవచనేన నిద్దేసో కతో యథాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి అభిధమ్మవినయేసు. తథాతి భుమ్మకరణేహి. అధికరణత్థ ఆధారత్థో. భావో నామ కిరియా, కిరియాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం. తత్థ యథా కాలో సభావధమ్మపరిచ్ఛిన్నో సయం పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి ఆధారభావేన పఞ్ఞాతో తఙ్ఖణప్పవత్తానం తతో పుబ్బే పరతో చ అభావతో ‘‘పుబ్బణ్హే జాతో, సాయన్హే గచ్ఛతీ’’తి, చ ఆదీసు, సమూహో చ అవయవవినిముత్తో అవిజ్జమానోపి కప్పనామత్తసిద్ధో అవయవానం ఆధారభావేన పఞ్ఞాపీయతి ‘‘రుక్ఖే సాఖా, యవరాసియం సమ్భూతో’’తిఆదీసు, ఏవం ఇధాపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అధికరణఞ్హి…పే… ధమ్మాన’’న్తి. యస్మిం కాలే, ధమ్మపుఞ్జే వా కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ కాలే, ధమ్మపుఞ్జే చ ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి అయఞ్హి తత్థ అత్థో. యథా చ గావీసు దుయ్హమానాసు గతో, దుద్ధాసు ఆగతోతి దోహనకిరియాయ గమనకిరియా లక్ఖీయతి, ఏవం ఇధాపి ‘‘యస్మిం సమయే, తస్మిం సమయే’’తి చ వుత్తే సతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయమానో ఏవ హోతి పదత్థస్స సత్తావిరహాభవతోతి సమయస్స సత్తాకిరియాయ చిత్తస్స ఉప్పాదకిరియా, ఫస్సాదీనం భవనకిరియా చ లక్ఖీయతి. యస్మిం సమయేతి యస్మిం నవమే ఖణే, యోనిసోమనసికారాదిహేతుమ్హి, పచ్చయసమవాయే వా సతి కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ ఖణే, హేతుమ్హి, పచ్చయసమవాయే చ సతి ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి ఉభయత్థ సమయ-సద్దే భుమ్మనిద్దేసో కతో లక్ఖణభూతభావయుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఖణ…పే… లక్ఖీయతీ’’తి.

హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి ‘‘అన్నేన వసతి, అజ్ఝేనేన వసతి, ఫరసునా ఛిన్దతి, కుదాలేన ఖణతీ’’తిఆదీసు వియ. వీతిక్కమఞ్హి సుత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా ఓతిణ్ణవత్థుకం పుగ్గలం పటిపుచ్ఛిత్వా, విగరహిత్వా చ తం తం వత్థుం ఓతిణ్ణకాలం అనతిక్కమిత్వా తేనేవ కాలేన సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞపేన్తో భగవా విహరతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో తతియపారాజికాదీసు వియాతి.

అచ్చన్తమేవ ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ దేసనానిట్ఠానం పరహితపటిపత్తిసఙ్ఖాతేన కరుణావిహారేన. తదత్థజోతనత్థన్తి అచ్చన్తసంయోగత్థజోతనత్థం. ఉపయోగవచననిద్దేసో కతో యథా ‘‘మాసం అజ్ఝేతీ’’తి.

పోరాణాతి అట్ఠకథాచరియా. అభిలాపమత్తభేదోతి వచనమత్తేన విసేసో. తేన సుత్తవినయేసు విభత్తిబ్యతయో కతోతి దస్సేతి.

సేట్ఠన్తి సేట్ఠవాచకం వచనం సేట్ఠన్తి వుత్తం సేట్ఠగుణసహచరణతో. తథా ఉత్తమన్తి ఏత్థాపి. గారవయుత్తోతి గరుభావయుత్తో గరుగుణయోగతో, గరుకరణారహతాయ వా గారవయుత్తో.

వుత్తోయేవ న పన ఇధ వత్తబ్బో విసుద్ధిమగ్గస్స ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ ఏకదేసభావతోతి అధిప్పాయో.

అపిచ భగే వని, వమీతి వా భగవా, భగే సీలాదిగుణే వని భజి సేవి, తే వా వినేయ్యసన్తానేసు ‘‘కథం ను ఖో ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి వని యాచి పత్థయీతి భగవా, భగం వా సిరిం, ఇస్సరియం, యసఞ్చ వమి ఖేలపిణ్డం వియ ఛడ్డయీతి భగవా. తథా హి భగవా హత్థగతం సిరిం, చతుద్దీపిస్సరియం, చక్కవత్తిసమ్పత్తిసన్నిస్సయఞ్చ సత్తరతనసముజ్జలం యసం అనపేక్ఖో పరిచ్చజీతి. అథ వా భాని నామ నక్ఖత్తాని, తేహి సమం గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి భగా, సినేరుయుగన్ధరాదిగతా భాజనలోకసోభా. తే భగవా వమి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన పజహతీతి ఏవమ్పి భగే వమీతి భగవా.

‘‘ధమ్మసరీరం పచ్చక్ఖం కరోతీ’’తి ‘‘యో వో ఆనన్ద మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి వచనతో ధమ్మస్స సత్థుభావపరియాయో విజ్జతీతి కత్వా వుత్తం.

వజిరసఙ్ఘాతసమానకాయో పరేహి అభేజ్జసరీరత్తా. న హి భగవతో రూపకాయే కేనచి అన్తరాయో సక్కా కాతున్తి. దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి వక్ఖమానస్స సకలసుత్తస్స ‘‘ఏవ’’న్తి నిద్దిసనతో. సావకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి పటిసమ్భిదాప్పత్తేన పఞ్చసు ఠానేసు భగవతా ఏతదగ్గే ఠపితేన మయా మహాసావకేన సుతం, తఞ్చ ఖో మయావ సుతం, న అనుస్సవితం, న పరమ్పరాభతన్తి ఇమస్సత్థస్స దీపనతో. కాలసమ్పత్తిం నిద్దిసతి ‘‘భగవా’’తి పదస్స సన్నిధానే పయుత్తస్స సమయ-సద్దస్స కాలస్స బుద్ధుప్పాదపటిమణ్డితభావదీపనతో. బుద్ధుప్పాదపరమా హి కాలసమ్పదా. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘కప్పకసాయే కలియుగే, బుద్ధుప్పాదో అహో మహచ్ఛరియం;

హుతావహమజ్ఝే జాతం, సముదితమకరన్దమరవిన్ద’’న్తి.

భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమగారవాధివచనతో.

విజ్జన్తరికాయాతి విజ్జునిచ్ఛరణక్ఖణే. అన్తరతోతి హదయే. అన్తరాతి ఆరబ్భ నిప్ఫత్తీనం వేమజ్ఝే. అన్తరికాయాతి అన్తరాళే. ఏత్థ చ ‘‘తదన్తరం కో జానేయ్య, ఏతేసం అన్తరా కప్పా, గణనాతో అసఙ్ఖియా, అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేతీ’’తి చ ఆదీసు వియ కారణవేమజ్ఝేసు వత్తమానా అన్తరా-సద్దా ఏవ ఉదాహరితబ్బా సియుం, న పన చిత్తఖణవివరేసు వత్తమానా అన్తరన్తరికా-సద్దా. అన్తరా-సద్దస్స హి అయం అత్థుద్ధారోతి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో సియా – యేసు అత్థేసు అన్తరా-సద్దో వత్తతి, తేసు అన్తరసద్దోపి వత్తతీతి సమానత్థత్తా అన్తరా-సద్దత్థే వత్తమానో అన్తర-సద్దో ఉదాహటో, అన్తరా-సద్దో ఏవ వా ‘‘యస్సన్తరతో’’తి ఏత్థ గాథాసుఖత్థం రస్సం కత్వా వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. అన్తరా-సద్దో ఏవ పన ఇక-సద్దేన పదం వడ్ఢేత్వా ‘‘అన్తరికా’’తి వుత్తోతి ఏవమేత్థ ఉదాహరణోదాహరితబ్బానం విరోధాభావో దట్ఠబ్బో. అయోజియమానే ఉపయోగవచనం న పాపుణాతి సామివచనస్స పసఙ్గే అన్తరా-సద్దయోగేన ఉపయోగవచనస్స ఇచ్ఛితత్తా. తేనేవాహ ‘‘అన్తరాసద్దేన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కత’’న్తి.

‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో, అట్ఠానమేతం భిక్ఖవే అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేయ్య, ‘‘నేతం ఠానం విజ్జతీ’’ తిఆదివచనతో దిట్ఠిసీలానం నియతసభావత్తా సోతాపన్నాపి అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతా, పగేవ సకదాగామిఆదయో. ‘‘తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతి, తథారూపేసు సీలేసు సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి వచనతో పుథుజ్జనానమ్పి దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతభావో లబ్భతియేవ.

సుప్పియోపి ఖోతి ఏత్థ ఖో-సద్దో అవధారణత్థో ‘‘అస్సోసి ఖో’’తిఆదీసు వియ. తేన అద్ధానమగ్గపటిపన్నో అహోసియేవ, నాస్స మగ్గపటిపత్తియా కోచి అన్తరాయో అహోసీతి అయమత్థో దీపితో హోతి. తత్రాతి వా కాలస్స పటినిద్దేసో. సోపి హి ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి పుబ్బే అధికతో. యఞ్హి సమయం భగవా అన్తరా రాజగహఞ్చ నాళన్దఞ్చ అద్ధానమగ్గపటిపన్నో, తస్మింయేవ సమయే సుప్పియోపి తం మగ్గం పటిపన్నో అవణ్ణం భాసతి, బ్రహ్మదత్తో చ వణ్ణం భాసతీతి. పరియాయతి పరివత్తతీతి పరియాయో, వారో. పరియాయేతి దేసేతబ్బమత్థం పటిపాదేతీతి పరియాయో, దేసనా. పరియాయతి అత్తనో ఫలం పరిగ్గహేత్వా పవత్తతీతి పరియాయో, కారణన్తి ఏవం పరియాయ-సద్దస్స వారాదీసు పవత్తి వేదితబ్బా. కారణేనాతి కారణపతిరూపకేన. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అకారణమేవ కారణన్తి వత్వా’’తి. కస్మా పనేత్థ ‘‘అవణ్ణం భాసతీ’’తి, ‘‘వణ్ణం భాసతీ’’తి చ వత్తమానకాలనిద్దేసో కతో, నను సఙ్గీతికాలతో సో అవణ్ణవణ్ణానం భాసితకాలో అతీతోతి? సచ్చమేతం, ‘‘అద్ధానమగ్గపటిపన్నో హోతీ’’తి ఏత్థ హోతి-సద్దో వియ అతీతకాలత్థో భాసతి-సద్దో చ దట్ఠబ్బో. అథ వా యస్మిం కాలే తేహి అవణ్ణో వణ్ణో చ భాసీయతి, తం అపేక్ఖిత్వా ఏవం వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘తత్రాతి కాలస్స పటినిద్దేసో’’తి ఇదఞ్చ వచనం సమత్థితం హోతి.

అకారణన్తి అయుత్తిం, అనుపపత్తిన్తి అత్థో. న హి అరసరూపతాదయో దోసా భగవతి సంవిజ్జన్తి, ధమ్మసఙ్ఘానఞ్చ దురక్ఖాతదుప్పటిపన్నతాదయోతి. అకారణన్తి వా యుత్తకారణరహితం, పటిఞ్ఞామత్తన్తి అధిప్పాయో. ఇమస్మిఞ్చ అత్థే కారణన్తి వత్వాతి కారణం వాతి వత్వాతి అత్థో. అరసరూపాదీనఞ్చేత్థ జాతివుడ్ఢేసు అభివాదనాదిసామీచికమ్మాకరణం కారణం, తథా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాలమరియఞాణదస్సనాభావస్స సున్దరికామగుణాదినవబోధో, సంసారస్స ఆదికోటియా అపఞ్ఞాయనపటిఞ్ఞా, అబ్యాకతవత్థుబ్యాకరణన్తి ఏవమాదయో, తథా అసబ్బఞ్ఞుతాదీనం కమావబోధాదయో యథారహం నిద్ధారేతబ్బా. తథా తథాతి జాతివుడ్ఢానం అనభివాదనాదిఆకారేన.

అవణ్ణం భాసమానోతి అవణ్ణంభాసనహేతు. హేతుఅత్థో హి అయం మాన-సద్దో. అనయబ్యసనం పాపుణిస్సతి ఏకన్తమహాసావజ్జత్తా రతనత్తయోపవాదస్స. తేనేవాహ –

‘‘యో నిన్దియం పసంసతి,

తం వా నిన్దతి యో పసంసియో;

విచినాతి ముఖేన సో కలిం,

కలినా తేన సుఖం న విన్దతీ’’తి.

‘‘అమ్హాకం ఆచరియో’’తిఆదినా బ్రహ్మదత్తస్స సంవేగుప్పత్తిం, అత్తనో ఆచరియే కారుఞ్ఞప్పవత్తిఞ్చ దస్సేత్వా కిఞ్చాపి అన్తేవాసినా ఆచరియస్స అనుకూలేన భవితబ్బం, అయం పన పణ్డితజాతికత్తా న ఏదిసేసు తం అనువత్తతీతి, ఇదాని తస్స కమ్మస్సకతఞ్ఞాణప్పవత్తిం దస్సేన్తో ‘‘ఆచరియే ఖో పనా’’తిఆదిమాహ. వణ్ణం భాసితుం ఆరద్ధో ‘‘అపినామాయం ఏత్తకేనాపి రతనత్తయావణ్ణతో ఓరమేయ్యా’’తి. వణ్ణీయతీతి వణ్ణో, గుణో. వణ్ణనం గుణసఙ్కిత్తనన్తి వణ్ణో, పసంసా. సంఞ్ఞూళ్హాతి గన్థితా, నిబన్ధితాతి అత్థో. అతిత్థేన పక్ఖన్దో ధమ్మకథికోతి న వత్తబ్బో అపరిమాణగుణత్తా బుద్ధాదీనం, నిరవసేసానఞ్చ తేసం ఇధ పకాసనం పాళిసంవణ్ణనాయేవ సమ్పజ్జతీతి. అనుస్సవాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఆకారపరివితక్కదిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియో సఙ్గణ్హాతి. అత్తనో థామేన వణ్ణం అభాసి, న పన బుద్ధాదీనం గుణానురూపన్తి అధిప్పాయో. అసఙ్ఖ్యయ్యాపరిమితప్పభేదా హి బుద్ధాదీనం గుణా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం,

కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే,

వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి.

ఇధాపి వక్ఖతి ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనేత’’న్తిఆది.

ఇతి హ తేతి ఏత్థ ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. హ-కారో నిపాతమత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏవం తే’’తి.

ఇరియాపథానుబన్ధనేన అనుబన్ధా హోన్తి, న పన సమ్మాపటిపత్తిఅనుబన్ధనేనాతి అధిప్పాయో. తస్మిం కాలేతి యస్మిం సంవచ్ఛరే ఉతుమ్హి మాసే పక్ఖే వా భగవా తం అద్ధానమగ్గం పటిపన్నో, తస్మిం కాలే. తేనేవ హి కిరియావిచ్ఛేదదస్సనవసేన ‘‘రాజగహే పిణ్డాయ చరతీ’’తి వత్తమానకాలనిద్దేసో కతో. సోతి ఏవం రాజగహే వసమానో భగవా. తం దివసన్తి యం దివసం అద్ధానమగ్గపటిపన్నో, తం దివసం. తం అద్ధానం పటిపన్నో నాళన్దాయం వేనేయ్యానం వివిధ హితసుఖనిప్ఫత్తిం ఆకఙ్ఖమానో ఇమిస్సా చ అట్ఠుప్పత్తియా తివిధసీలాలఙ్కతం నానావిధకుహనలపనాదిమిచ్ఛాజీవవిద్ధంసనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిజాలవినివేఠనం దససహస్సిలోకధాతుపకమ్పనం బ్రహ్మజాలసుత్తన్తం దేసేస్సామీతి. ఏత్తావతా ‘‘కస్మా పన భగవా తం అద్ధానం పటిపన్నో’’తి చోదనా విసోధితా హోతి. ‘‘కస్మా చ సుప్పియో అనుబన్ధో’’తి అయం పన చోదనా ‘‘భగవతో తం మగ్గం పటిపన్నభావం అజానన్తో’’తి ఏతేన విసోధితా హోతి. న హి సో భగవన్తం దట్ఠుమేవ ఇచ్ఛతీతి. తేనేవాహ ‘‘సచే పన జానేయ్య, నానుబన్ధేయ్యా’’తి.

నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరవసేన ‘‘ఛబ్బణ్ణరస్మియో. ‘‘సమన్తా అసీతిహత్థప్పమాణే’’తి తాసం రస్మీనం పకతియా పవత్తిట్ఠానవసేన వుత్తం. ‘‘తస్మిం కిర సమయే’’తి చ తస్మిం అద్ధానగమనసమయే బుద్ధసిరియా అనిగూహితభావదస్సనత్థం వుత్తం. న హి తదా తస్సా నిగూహనే పక్కుసాతిఅభిగమనాదీసు వియ కిఞ్చిపి కారణం అత్థీతి. రతనావేళం రతనవటంసకం. చీనపిట్ఠచుణ్ణం సిన్ధనచుణ్ణం.

బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపవిలాసినీ చ అస్స భగవతో లక్ఖణమాలాతి మహాపురిసలక్ఖణాని అఞ్ఞమఞ్ఞపటిబద్ధత్తా ఏవమాహ. ద్వత్తింసాయ చన్దమణ్డలానం మాలా కేనచి గన్థేత్వా ఠపితా యది సియాతి పరికప్పనవసేనాహ ‘‘గన్థేత్వా ఠపితద్వత్తింసచన్దమాలాయా’’తి. సిరిం అభిభవన్తీ ఇవాతి సమ్బన్ధో. ఏస నయో సూరియమాలాయాతిఆదీసుపి. మహాథేరాతి మహాసావకే సన్ధాయాహ. ఏవం గచ్ఛన్తం భగవన్తం భిక్ఖూ చ దిస్వా అథ అత్తనో పరిసం అవలోకేసీతి సమ్బన్ధో. ‘‘యస్మా పనేసా’’తిఆదినా ‘‘కస్మా చ సో రతనత్తయస్స అవణ్ణం భాసతీ’’తి చోదనం విసోధేతి. ఇతీతి ఏవం, వుత్తప్పకారేనాతి అత్థో. ఇమేహి ద్వీహీతి లాభపరివారహానిం నిగమనవసేన దస్సేతి. భగవతో విరోధానునయాభావవీమంసనత్థం ఏతే అవణ్ణం వణ్ణఞ్చ భాసన్తీతి అపరే. ‘‘మారేన అన్వావిట్ఠా ఏవం కరోన్తీ’’తి చ వదన్తి.

౨. అమ్బలట్ఠికాయ అవిదూరే భవత్తా ఉయ్యానం అమ్బలట్ఠికా యథా ‘‘వరుణానగరం, గోదాగామో’’తి. కేచి పన ‘‘అమ్బలట్ఠికాతి యథావుత్తనయేనేవ ఏకగామో’’తి వదన్తి. తేసం మతే అమ్బలట్ఠికాయన్తి సమీపత్థే భుమ్మవచనం. రాజాగారకం వేస్సవణమహారాజదేవాయతనన్తి ఏకే. బహుపరిస్సయోతి బహుపద్దవో. ‘‘సద్ధిం అన్తేవాసినా బ్రహ్మదత్తేన మాణవేనా’’తి వుత్తం సీహళట్ఠకథాయం. తఞ్చ ఖో పాళి ఆరుళ్హవసేనేవ, న పన తదా సుప్పియస్స పరిసాయ అభావతో. కస్మా పనేత్థ బ్రహ్మదత్తోయేవ పాళి ఆరుళ్హో, న సుప్పియస్స పరిసాతి? పయోజనాభావతో. యథా చేతం, ఏవం అఞ్ఞమ్పి ఏదిసం పయోజనాభావతో సఙ్గీతికారేహి న సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. కేచి పన ‘‘వుత్తన్తి పాళియం వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి పాళిఆరుళ్హవసేన పాళియం వుత్తన్తి ఆపజ్జనతో. తస్మా యథావుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో గహేతబ్బో. పరివారేత్వా నిసిన్నో హోతీతి సమ్బన్ధో.

౩. కథాధమ్మోతి కథాసభావో, కథాధమ్మో ఉపపరిక్ఖావిధీతి కేచి. నీయతీతి నయో, అత్థో. సద్దసత్థం అనుగతో నయో సద్దనయో. తత్థ హి అనభిణ్హవుత్తికే అచ్ఛరియ-సద్దో ఇచ్ఛితో. తేనేవాహ ‘‘అన్ధస్స పబ్బతారోహణం వియా’’తి. అచ్ఛరాయోగ్గన్తిఅచ్ఛరియన్తి నిరుత్తినయో, సో పన యస్మా పోరాణట్ఠకథాయం ఆగతో, తస్మా ఆహ ‘‘అట్ఠకథానయోతి. యావఞ్చిదం సుప్పటివిదితాతి సమ్బన్ధో, తస్స యత్తకం సుట్ఠు పటివిదితా, తం ఏత్తకన్తి న సక్కా అమ్హేహి పటివిజ్ఝితుం, అక్ఖాతుం వాతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘తేన సుప్పటివిదితతాయ అప్పమేయ్యతం దస్సేతీ’’తి.

పకతత్థపటినిద్దేసో తం-సద్దోతి తస్స ‘‘భగవతా’’తిఆదీహి పదేహి సమానాధికరణభావేన వుత్తస్స యేన అభిసమ్బుద్ధభావేన భగవా పకతో సుపాకటో చ హోతి, తం అభిసమ్బుద్ధభావం సద్ధిం ఆగమనపటిపదాయ అత్థభావేన దస్సేన్తో ‘‘యో సో…పే… అభిసమ్బుద్ధో’’తి ఆహ. సతిపి ఞాణదస్సన-సద్దానం ఇధ పఞ్ఞావేవచనభావే తేన తేన విసేసేన నేసం సవిసయవిసేసప్పవత్తిదస్సనత్థం అసాధారణఞాణవిసేసవసేన విజ్జత్తయవసేన విజ్జాభిఞ్ఞానావరణవసేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమంసచక్ఖువసేన పటివేధదేసనాఞాణవసేన చ తదత్థం యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తేసం తేస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆసయానుసయం జానతాఆసయానుసయఞాణేన. సబ్బఞేయ్యధమ్మం పస్సతా సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణేహి.

పుబ్బేనివాసాదీహీతి పుబ్బేనివాసాసవక్ఖయఞాణేహి. పటివేధపఞ్ఞాయాతి అరియమగ్గపఞ్ఞాయ. అరీనన్తి కిలేసారీనం, పఞ్చవిధమారానం వా, సాసనపచ్చత్థికానం వా అఞ్ఞతిత్థియానం, తేసం హననం పాటిహారియేహి అభిభవనం, అప్పటిభానతాకరణం, అజ్ఝుపేక్ఖనఞ్చ. కేసివినయసుత్తఞ్చేత్థ నిదస్సనం.

తథా ఠానాఠానాదీని జానతా, యథాకమ్మూపగే సత్తే పస్సతా, సవాసనానం ఆసవానం ఖీణత్తా అరహతా, అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యాదితో అవిపరీతావబోధతో సమ్మాసమ్బుద్ధేన. అథ వా తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణతాయ జానతా, తిణ్ణమ్పి కమ్మానం ఞాణానుపరివత్తితో నిసమ్మకారితాయ పస్సతా, దవాదీనమ్పి అభావసాధికాయ పహానసమ్పదాయ అరహతా, ఛన్దాదీనం అహానిహేతుభూతాయ అపరిక్ఖయపటిభానసాధికాయ సబ్బఞ్ఞుతాయ సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి ఏవం దసబలట్ఠారసావేణికబుద్ధధమ్మేహిపి యోజనా వేదితబ్బా.

యదిపి హీనకల్యాణభేదేన దువిధావ అధిముత్తి పాళియం వుత్తా, పవత్తిఆకారవసేన పన అనేకభేదభిన్నాతి ఆహ ‘‘నానాధిముత్తికతా’’తి. సా పన అధిముత్తి అజ్ఝాసయధాతు, తదపి తథా తథా దస్సనం ఖమనం రోచనఞ్చాతి ఆహ ‘‘నానాజ్ఝాసయతా…పే… రుచితా’’తి. నానాధిముత్తికతఞాణేనాతి చేత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞాణం అధిప్పేతం, న దసబలఞాణన్తి ఆహ ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞాణేనా’’తి. ఇతి హ మేతి ఏత్థ ఏవం-సద్దత్థో ఇతి-సద్దో, హ-కారో నిపాతమత్తం సరలోపో చ కతోతి దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఏవం ఇమే’’తి.

౪. అరహత్తమగ్గేన సముగ్ఘాతం కతం, యతో ‘‘నత్థి అబ్యావటమనో’’తి బుద్ధధమ్మేసు వుచ్చతి. వీతినామేత్వా ఫలసమాపత్తీహి. నివాసేత్వా విహారనివాసనపరివత్తనవసేన. ‘‘కదాచి ఏకకో’’తిఆది తేసం తేసం వినేయ్యానం వినయనానుకూలం భగవతో ఉపసఙ్కమదస్సనం. పాదనిక్ఖేపసమయే భూమియా సమభావాపత్తి సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ నిస్సన్దఫలం, న ఇద్ధినిమ్మానం. ‘‘ఠపితమత్తే దక్ఖిణపాదే’’తి బుద్ధానం సబ్బదక్ఖిణతాయ వుత్తం. అరహత్తే పతిట్ఠహన్తీతి సమ్బన్ధో.

దుల్లభా సమ్పత్తీతి సతిపి మనుస్సత్తపటిలాభే పతిరూపదేసవాసఇన్ద్రియావేకల్లసద్ధాపటిలాభాదయో గుణా దుల్లభాతి అత్థో. చాతుమహారాజికభవనన్తి చాతుమహారాజికదేవలోకే సుఞ్ఞవిమానాని గచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఏస నయో తావతింసభవనాదీసుపి. కాలయుత్తన్తి ఇమిస్సా వేలాయ ఇమస్స ఏవం వత్తబ్బన్తి తంతంకాలానురూపం. సమయయుత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం, అట్ఠుప్పత్తిఅనురూపం వా. అథ వా సమయయుత్తన్తి హేతూదాహరణసహితం. కాలేన సాపదేసఞ్హి భగవా ధమ్మం దేసేతి. ఉతుం గణ్హపేతి, న పన మలం పక్ఖాలేతీతి అధిప్పాయో. న హి భగవతో కాయే రజోజల్లం ఉపలిమ్పతీతి.

కిలాసుభావో కిలమథో. సీహసేయ్యం కప్పేతి సరీరస్స కిలాసుభావమోచనత్థన్తి యోజేతబ్బం. ‘‘బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేతీ’’తి ఇదం పచ్ఛిమయామే భగవతో బహులఆచిణ్ణవసేన వుత్తం. అప్పేకదా అవసిట్ఠబలఞాణేహి సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన చ భగవా తమత్థం సాధేతీతి. ‘‘ఇమే దిట్ఠిట్ఠానా’’తిఆదిదేసనా సీహనాదో. తేసం ‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’ తిఆదినా పచ్చయాకారం సమోధానేత్వా. ‘‘సినేరుం ఉక్ఖిపన్తో వియ నభం పహరన్తో వియ చా’’తి ఇదం బ్రహ్మజాలదేసనాయ అనఞ్ఞసాధారణత్తా సుదుక్కరతాదస్సనత్థం వుత్తం. ఏతన్తి ‘‘యేన, తేనా’’తి ఏతం పదద్వయం. యేనాతి వా హేతుమ్హి కరణవచనం, యేన కారణేన సో మణ్డలమాళో ఉపసఙ్కమితబ్బో, తేన కారణేన ఉపసఙ్కమీతి అత్థో, కారణం పన ‘‘ఇమే భిక్ఖూ’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం వుత్తంఏవ. కట్ఠన్తి నిసీదనయోగ్యం దారుక్ఖన్ధం.

పురిమోతి ‘‘కతమాయ ను భవథా’’తి ఏవం వుత్తో అత్థో. కా చ పన వోతి ఏత్థ చ-సద్దో బ్యతిరేకే. తేన యథాపుచ్ఛితాయ కథాయ వక్ఖమానం విప్పకతభావం జోతేతి. పన-సద్దో వచనాలఙ్కారో. యాయ హి కథాయ తే భిక్ఖూ సన్నిసిన్నా, సా ఏవ అన్తరాకథాభూతా విప్పకతా విసేసేన పున పుచ్ఛీయతీతి. అఞ్ఞాతి అన్తరాసద్దస్స అత్థమాహ. అఞ్ఞత్థే హి అయం అన్తరా-సద్దో ‘‘భూమన్తరం సమయన్తర’’న్తిఆదీసు వియ. అన్తరాతి వా వేమజ్ఝేతి అత్థో. నను చ తేహి భిక్ఖూహి సా కథా యథాధిప్పాయం ‘‘ఇతి హ మే’’తిఆదినా నిట్ఠపితా యేవాతి? న నిట్ఠాపితా భగవతో ఉపసఙ్కమనేన ఉపచ్ఛిన్నత్తా. యది హి భగవా తస్మిం ఖణే న ఉపసఙ్కమేయ్య భియ్యోపి తప్పటిబద్ధాయేవ కథా పవత్తేయ్యుం, భగవతో ఉపసఙ్కమనేన పన న పవత్తేసుం. తేనేవాహ అయం ఖో…పే… అనుప్పత్తో’’తి. కస్మా పనేత్థ ధమ్మవినయసఙ్గహే కరియమానే నిదానవచనం, నను భగవతో వచనమేవ సఙ్గహేతబ్బన్తి? వుచ్చతేదేసనాయ ఠితిఅసమ్మోససద్ధేయ్యభావసమ్పాదనత్థం. కాలదేసదేసకవత్థుధమ్మపటిగ్గాహకపటిబద్ధా హి దేసనా చిరట్ఠితికా హోతి, అసమ్మోసధమ్మా సద్ధేయ్యా చ. దేసకాలకత్తుసోతునిమిత్తేహి ఉపనిబన్ధో వియ వోహారవినిచ్ఛయో, తేనేవ చాయస్మతా మహాకస్సపేన ‘‘బ్రహ్మజాలం ఆవుసో ఆనన్ద కత్థ భాసిత’’న్తిఆదినా దేసాదిపుచ్ఛాసు కతాసు తాసం విస్సజ్జనం కరోన్తేన ధమ్మభణ్డాగారికేన నిదానం భాసితన్తి తయిదమాహ ‘‘కాల…పే… నిదానం భాసిత’’న్తి.

అపిచ సత్థుసిద్ధియా నిదానవచనం. తథాగతస్స హి భగవతో పుబ్బరచనానుమానాగమతక్కాభావతో సమ్మాసమ్బుద్ధత్తసిద్ధి. సమ్మాసమ్బుద్ధభావేన హిస్స పుబ్బరచనాదీనం అభావో సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాయ, ఏకప్పమాణత్తా చ ఞేయ్యధమ్మేసు. తథా ఆచరియముట్ఠిధమ్మమచ్ఛరియసత్థుసావకానురోధాభావతో ఖీణాసవత్తసిద్ధి. ఖీణా సవతాయ హిస్స ఆచరియముట్ఠిఆదీనం అభావో, విసుద్ధా చ పరానుగ్గహప్పవత్తి. ఇతి దేసకదోసభూతానం దిట్ఠిచారిత్తసమ్పత్తిదూసకానం అవిజ్జాతణ్హానం అభావసూచకేహి, ఞాణప్పహానసమ్పదాభి బ్యఞ్జనకేహి చ సమ్బుద్ధవిసుద్ధభావేహి పురిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధి, తతో ఏవ చ అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మేసు సమ్మోహాభావసిద్ధితో పచ్ఛిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధీతి భగవతో చతువేసారజ్జసమన్నాగమో, అత్తహితపరహితప్పటిపత్తి చ పకాసితా హోతి నిదానవచనేన సమ్పత్తపరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం ఠానుప్పత్తికప్పటిభానేన ధమ్మదేసనాదీపనతో, ‘‘జానతా పస్సతా’’తిఆది వచనతో చ. తేన వుత్తం ‘‘సత్థుసిద్ధియా నిదానవచన’’న్తి.

తథా సత్థుసిద్ధియా నిదానవచనం. ఞాణకరుణాపరిగ్గహితసబ్బకిరియస్స హి భగవతో నత్థి నిరత్థికా పవత్తి, అత్తహితత్థా వా, తస్మా పరేసంయేవ అత్థాయ పవత్తసబ్బకిరియస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సకలమ్పి కాయవచీమనోకమ్మం సత్థుభూతం, న కబ్యరచనాదిసాసనభూతం. తేన వుత్తం ‘‘సత్థుసిద్ధియా నిదానవచన’’న్తి. అపిచ సత్థునో పమాణభూతతావిభావనేన సాసనస్స పమాణభావసిద్ధియా నిదానవచనం. ‘‘భగవతా’’తి హి ఇమినా తథాగతస్స గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమాదిభావదీపనేన, ‘‘జానతా’’తిఆదినా ఆసయానుసయఞాణాదిపయోగదీపనేన చ అయమత్థో సాధితో హోతి. ఇదమేత్థ నిదానవచనపయోజనస్స ముఖమత్తదస్సనం. కో హి సమత్థో బుద్ధానుబుద్ధేన ధమ్మభణ్డాగారికేన భాసితస్స నిదానస్స పయోజనాని నిరవసేసతో విభావేతున్తి.

నిదానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. నిక్ఖిత్తస్సాతి దేసితస్స. దేసనాపి హి దేసేతబ్బస్స సీలాదిఅత్థస్స వినేయ్యసన్తానేసు నిక్ఖిపనతో ‘‘నిక్ఖేపో’’తి వుచ్చతి. తత్థ యథా అనేకసతఅనేకసహస్సభేదానిపి సుత్తన్తాని సంకిలేసభాగియాదిసాసనప్పట్ఠాననయేన సోళసవిధతం నాతివత్తన్తి, ఏవం అత్తజ్ఝాసయాదిసుత్తనిక్ఖేపవసేన చతుబ్బిధభావన్తి ఆహ ‘‘చత్తారో సుత్తనిక్ఖేపా’’తి. కామఞ్చేత్థ అత్తజ్ఝాసయస్స, అట్ఠుప్పత్తియా చ పరజ్ఝాసయపుచ్ఛాహి సద్ధిం సంసగ్గభేదో సమ్భవతి అజ్ఝాసయపుచ్ఛానుసన్ధిసబ్భావతో, అత్తజ్ఝాసయఅట్ఠుప్పత్తీనం పన అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసగ్గో నత్థీతి నయిధ నిరవసేసో విత్థారనయో సమ్భవతి, తస్మా ‘‘చత్తారో సుత్తనిక్ఖేపా’’తి వుత్తం. అథ వా యదిపి అట్ఠుప్పత్తియా అజ్ఝాసయేన సియా సంసగ్గభేదో, తదన్తోగధత్తా పన సేసనిక్ఖేపానం మూలనిక్ఖేపవసేన చత్తారోవ దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. సో పనాయం సుత్తనిక్ఖేపో సామఞ్ఞభావతో పఠమం విచారేతబ్బో, తస్మిం విచారితే యస్సా అట్ఠుప్పత్తియా ఇదం సుత్తం నిక్ఖిత్తం, తస్సా విభాగవసేన ‘‘మమం వా భిక్ఖవే’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౫, ౬), ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనేత’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౭), ‘‘అత్థి భిక్ఖవే’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౮) చ పవత్తానం సుత్తానం సుత్తపదేసానం వణ్ణనా వుచ్చమానా తంతంఅనుసన్ధిదస్సనసుఖతాయ సువిఞ్ఞేయ్యా హోతీతి ఆహ ‘‘సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతీ’’తి.

‘‘సుత్తనిక్ఖేపా’’తిఆదీసు నిక్ఖిపనం నిక్ఖేపో, సుత్తస్స నిక్ఖేపో సుత్తస్స కథనం సుత్తనిక్ఖేపో, సుత్తదేసనాతి అత్థో. నిక్ఖిపీయతీతి వా నిక్ఖేపో, సుత్తంయేవ నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో. అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో, సో అస్స అత్థి సుత్తదేసనాకారణభూతోతి అత్తజ్ఝాసయో. అత్తనో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి వా అత్తజ్ఝాసయో. పరజ్ఝాసయోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పుచ్ఛాయ వసో పుచ్ఛావసో, సో ఏతస్స అత్థీతి పుచ్ఛవసికో. అరణీయతో అత్థో, సుత్తదేసనాయ వత్థు. అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తియేవ అట్ఠుప్పత్తి, సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. అథ వా నిక్ఖిపీయతి సుత్తం ఏతేనాతి సుత్తనిక్ఖేపో, అత్తజ్ఝాసయాది ఏవ. ఏతస్మిం పన అత్థవికప్పే అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో, పరేసం అజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛీయతీతి పుచ్ఛా, పుచ్ఛితబ్బో అత్థో. సోతబ్బవసప్పవత్తం ధమ్మప్పటిగ్గాహకానం వచనం పుచ్ఛావసికా, తదేవ నిక్ఖేపసద్దాపేక్ఖాయ పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తం ‘‘పుచ్ఛావసికో’’తి. తథా అట్ఠుప్పత్తియేవ ‘‘అట్ఠుప్పత్తికో’’తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ పరేసం ఇన్ద్రియపరిపాకాదికారణనిరపేక్ఖతా అత్తజ్ఝాసయస్స విసుం నిక్ఖేపభావో యుత్తో. తేనేవాహ ‘‘కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేతీ’’తి. పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం పన పరేసం అజ్ఝాసయపుచ్ఛానం దేసనానిమిత్తభూతానం ఉప్పత్తియం పవత్తితానం కథం అట్ఠుప్పత్తియం అనవరోధో, పుచ్ఛావసికఅట్ఠుప్పత్తికానం వా పరజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తితదేసనత్తా కథం పరజ్ఝాసయే అనవరోధోతి న చోదేతబ్బమేతం. పరేసఞ్హి అభినీహారపరిపుచ్ఛాదివినిముత్తస్సేవ సుత్తదేసనాకారణుప్పాదస్స అట్ఠుప్పత్తిభావేన గహితత్తా పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం విసుం గహణం. తథా హి ధమ్మదాయాదసుత్తాదీనం (మ. ని. ౧.౨౯) ఆమిసుప్పాదాదిదేసనానిమిత్తం ‘‘అట్ఠుప్పత్తీ’’తి వుచ్చతి. పరేసం పుచ్ఛం వినా అజ్ఝాసయమేవ నిమిత్తం కత్వా దేసితో పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసేన దేసితో పుచ్ఛావసికోతి పాకటో యమత్థోతి. అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేసి ధమ్మతన్తిఠపనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. సమ్మప్పధానసుత్తన్తహారకోతి అనుపుబ్బేన నిద్దిట్ఠానం సంయుత్తకే సమ్మప్పధానపటిసంయుత్తానం సుత్తానం ఆవళి, తథా ఇద్ధిపాదహారకాది.విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా సద్ధిన్ద్రియాదయో. అభినీహారన్తి పణిధానం.

వణ్ణావణ్ణేతి ఏత్థ ‘‘అచ్ఛరియం ఆవుసో’’తిఆదినా భిక్ఖుసఙ్ఘేన వుత్తో వణ్ణోపి సఙ్గహితో, తం పన అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా ‘‘అత్థి భిక్ఖవే అఞ్ఞే చ ధమ్మా’’తిఆదినా ఉపరి దేసనం ఆరభిస్సతీతి. ‘‘మమం వా భిక్ఖవే పరే వణ్ణం భాసేయ్యు’’న్తి ఇమిస్సా దేసనాయ బ్రహ్మదత్తేన వుత్తవణ్ణో అట్ఠుప్పత్తీతి కత్వా వుత్తం ‘‘అన్తేవాసీ వణ్ణం. ఇతి ఇమం వణ్ణావణ్ణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా’’తి. వా-సద్దో ఉపమానసముచ్చయసంసయవవస్సగ్గపదపూరణవికప్పాదీసు బహూసు అత్థేసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘పణ్డితో వాపి తేన సో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౬౩) ఉపమానే దిస్సతి, సదిసభావేతి అత్థో. ‘‘తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౨౦౩) సముచ్చయే, ‘‘కే వా ఇమే, కస్స వా’’తిఆదీసు (పారా. ౨౯౬) సంసయే, ‘‘అయం వా ఇమేసం సమణబ్రాహ్మణానం సబ్బబాలో సబ్బమూళ్హో’’తిఆదీసు వవస్సగ్గే, ‘‘న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫౪) పదపూరణే, ‘‘యే హి కేచి భిక్ఖవే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౭౦) వికప్పే, ఇధాయం వికప్పేయేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వా-సద్దో వికప్పనత్థో’’తి. పర-సద్దో అత్థేవ అఞ్ఞత్థే ‘‘అహఞ్చేవ ఖో పన ధమ్మం దేసేయ్యం, పరే చ మే న ఆజానేయ్యు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౬౪, ౬౫; మ. ని. ౧.౨౮౧; మ. ని. ౨.౨౨౩; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౪, ౮) అత్థి అధికే ‘‘ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణ’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. మాతికా ౬౮, ౧.౧౧౧) అత్థి పచ్ఛాభాగే ‘‘పరతో ఆగమిస్సతీ’’తిఆదీసు. అత్థి పచ్చనీకభావే ‘‘ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహ ధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౬౮). ఇధాపి పచ్చనీకభావేతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరేతి పటివిరుద్ధా’’తి.

ఈదిసేసుపీతి ఏత్థ పి-సద్దో సమ్భావనే, తేన రతనత్తయనిమిత్తమ్పి అకుసలచిత్తప్పవత్తి న కాతబ్బా, పగేవ వట్టామిసలోకామిసనిమిత్తన్తి దస్సేతి. సభావధమ్మతో అఞ్ఞస్స కత్తుఅభావజోతనత్థం ఆహనతీతి కత్తుఅత్థే ఆఘాతసద్దం దస్సేతి, తత్థ ఆహనతీతి హింసతి విబాధతి, ఉపతాపేతి చాతి అత్థో. ఆహనతి ఏతేన, ఆహననమత్తం వా ఆఘాతోతి కరణభావత్థాపి సమ్భవన్తియేవ. ఏవం అవయవభేదనేన ఆఘాత-సద్దస్స అత్థం వత్వా ఇదాని తత్థ పరియాయేనపి అత్థం దస్సేన్తో ‘‘కోపస్సేతం అధివచన’’న్తి ఆహ. అయఞ్చ నయో ‘‘అప్పచ్చయో అనభిరద్ధీ’’తిఆదీసుపి యథాసమ్భవం వత్తబ్బో. అప్పతీతా హోన్తి తేనాతి పాకటపరియాయేన అప్పచ్చయ-సద్దస్స అత్థదస్సనం, తంముఖేన పన న పచ్చేతి తేనాతి అప్పచ్చయోతి దట్ఠబ్బం. అభిరాధయతీతి సాధయతి. ద్వీహీతి ఆఘాతఅనభిరద్ధిపదేహి. ఏకేనాతి అప్పచ్చయపదేన. సేసానన్తి సఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధానం, సఞ్ఞావిఞ్ఞాణఅవసిట్ఠసఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్ఖాతానం వా. కరణన్తి ఉప్పాదనం. ఆఘాతాదీనఞ్హి పవత్తియా పచ్చయసమవాయనం ఇధ ‘‘కరణ’’న్తి వుత్తం, తం పన అత్థతో ఉప్పాదనమేవ. అనుప్పాదనఞ్హి సన్ధాయ భగవతా ‘‘న కరణీయా’’తి వుత్తన్తి. పటిక్ఖిత్తమేవ ఏకుప్పాదేకవత్థుకేకారమ్మణేకనిరోధభావతో.

తత్థాతి తస్మిం మనోపదోసే. తుమ్హన్తి ‘‘తుమ్హాక’’న్తి ఇమినా సమానత్థో ఏకో సద్దో ‘‘యథా అమ్హాక’’న్తి ఇమినా సమానత్థో ‘‘అమ్హ’’న్తి అయం సద్దో. యథాహ, ‘‘తస్మా హి అమ్హం దహరా న మియ్యరే’’తి (జా. ౧.౯.౯౩, ౯౯). ‘‘అన్తరాయో’’తి ఇదం మనోపదోసస్స అకరణీయతాయ కారణవచనం. యస్మా తుమ్హాకంయేవ చ భవేయ్య తేన కోపాదినా పఠమజ్ఝానాదీనం అన్తరాయో, తస్మా తే కోపాదిపరియాయేన వుత్తా ఆఘాతాదయో న కరణీయాతి అత్థో. తేన నాహం ‘‘సబ్బఞ్ఞూ’’తి ఇస్సరభావేన తుమ్హే తతో నివారేమి, అథ ఖో ఇమినా నామ కారణేనాతి దస్సేతి. తం పన కారణవచనం యస్మా ఆదీనవవిభావనం హోతి, తస్మా ఆహ ‘‘ఆదీనవం దస్సేన్తో’’తి. ‘‘అపి ను తుమ్హే’’తిఆదినా మనోపదోసో న కాలన్తరభావినోయేవ హితసుఖస్స అన్తరాయకరో, అథ ఖో తఙ్ఖణప్పవత్తిరహస్సపి హితసుఖస్స అన్తరాయకరోతి మనోపదోసే ఆదీనవం దళ్హతరం కత్వా దస్సేతి. యేసం కేసఞ్చి ‘‘పరే’’తిఆదీసు వియ న పటివిరుద్ధానంయేవాతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘కుపితో’’తిఆది.

అన్ధతమన్తి అన్ధభావకరతమం. యన్తి యత్థ. భుమ్మత్థే హి ఏతం పచ్చత్తవచనం. యస్మిం కాలే కోధో సహతే నరం, అన్ధతమం తదా హోతీతి సమ్బన్ధో. యన్తి వా కారణవచనం, యస్మా కోధో ఉప్పజ్జమానో నరం అభిభవతి, తస్మా అన్ధతమం తదా హోతి, యదా కోధోతి అత్థో యంతంసద్దానం ఏకన్తసమ్బన్ధిభావతో. అథ వా యన్తి కిరియాయ పరామసనం. కోధో సహతేతి యదేతం కోధస్స సహనం అభిభవనం, ఏతం అన్ధకారతమభవనన్తి అత్థో. అథ వా యం నరం కోధో సహతే అభిభవతి, తస్స అన్ధతమం తదా హోతి, తతో చ కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతీతి. అన్తరతోతి అబ్భన్తరతో, చిత్తతో వా.

‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ కారణ’’న్తి ఇమినా సబ్బఞ్ఞూ ఏవ అమ్హాకం సత్థా అవిపరీతధమ్మదేసనత్తా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో ఏకన్తనియ్యానికత్తా, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో సంకిలేసరహితత్తాతి ఇమమత్థం దస్సేతి. ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ కారణ’’న్తి ఏతేన చ ‘‘న సబ్బఞ్ఞూ’’తిఆదివచనం అభూతం అతచ్ఛన్తి నిబ్బేఠితం హోతి. దుతియం పదన్తి ‘‘అతచ్ఛ’’న్తి పదం. పఠమస్సాతి ‘‘అభూత’’న్తి పదస్స. చతుత్థఞ్చాతి ‘‘న చ పనేతం అమ్హేసు సంవిజ్జతీ’’తి పదం. తతియస్సాతి ‘‘నత్థి చేతం అమ్హేసూ’’తి పదస్స. అవణ్ణేయేవాతి కారణపతిరూపకం వత్వా దోసపతిట్ఠాపనవసేన నిన్దనే ఏవ. న సబ్బత్థాతి కేవలం అక్కోసనఖుంసనవమ్భనాదీసు న ఏకన్తేన నిబ్బేఠనం కాతబ్బన్తి అత్థో. వుత్తమేవత్థం ‘‘యది హీ’’తిఆదినా పాకటం కత్వా దస్సేతి.

౬. ఆనన్దన్తి పమోదన్తి ఏతేన ధమ్మేన తంసమఙ్గినో సత్తాతి ఆనన్ద-సద్దస్స కరణత్థతం దస్సేతి. సోభనం మనో అస్సాతి సుమనో, సోభనం వా మనో సుమనో, తస్స భావో సోమనస్సన్తి తదఞ్ఞధమ్మానమ్పి సమ్పయుత్తానం సోమనస్సభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి రుళ్హీసద్దత్తా యథా ‘‘పఙ్కజ’’న్తి దస్సేన్తో ‘‘చేతసికసుఖస్సేతం అధివచన’’న్తి ఆహ. ఉబ్బిలయతీతి ఉబ్బిలం, భిన్దతి పురిమావత్థాయ విసేసం ఆపజ్జతీతి అత్థో. ఉబ్బిలమేవ ఉబ్బిలావితం, తస్స భావో ఉబ్బిలావితత్తం. యాయ ఉప్పన్నాయ కాయచిత్తం వాతపూరితభస్తా వియ ఉద్ధుమాయనాకారప్పత్తం హోతి, తస్సా గేహస్సితాయ ఓదగ్గియపీతియా ఏతం అధివచనం. తేనేవాహ ‘‘ఉద్ధచ్చావహాయా’’తిఆది. ఇధాపి ‘‘కిఞ్చాపి తేసం భిక్ఖూనం ఉబ్బిలావితమేవ నత్థి, అథ ఖో ఆయతిం కులపుత్తానం ఏదిసేసుపి ఠానేసు అకుసలుప్పత్తిం పటిసేధేన్తో ధమ్మనేత్తిం ఠపేతీ’’తి, ‘‘ద్వీహి పదేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, ఏకేన వేదనాక్ఖన్ధో వుత్తో’’తి ఏత్థ ‘‘తేసం వసేన సేసానమ్పి సమ్పయుత్తధమ్మానం కరణం పటిక్ఖిత్తమేవా’’తి చ అట్ఠకథాయం, ‘‘పి-సద్దో సమ్భావనే’’తిఆదినా ఇధ చ వుత్తనయేన అత్థో యథాసమ్భవం వేదితబ్బో. ‘‘తుమ్హంయేవస్స తేన అన్తరాయో’’తి ఏత్థాపి ‘‘అన్తరాయోతి ఇద’’న్తిఆదినా హేట్ఠా అవణ్ణపక్ఖే వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో.

కస్మా పనేతన్తి చ వక్ఖమానంయేవ అత్థం మనసి కత్వా చోదేతి. ఆచరియో ‘‘సచ్చం వణ్ణిత’’న్తి తమత్థం పటిజానిత్వా ‘‘తం పన నేక్ఖమ్మనిస్సిత’’న్తిఆదినా పరిహరతి. తత్థ ఏతన్తి ఆనన్దాదీనం అకరణీయతావచనం. నను భగవతా వణ్ణితన్తి సమ్బన్ధో. కసిణేనాతి కసిణతాయ సకలభావేన. కేచి పన ‘‘జమ్బుదీపస్సాతి కరణే సామివచన’’న్తి వదన్తి, తేసం మతేన కసిణజమ్బుదీప-సద్దానం సమానాధికరణభావో దట్ఠబ్బో. తస్మాతి యస్మా గేహస్సితపీతిసోమనస్సం ఝానాదీనం అన్తరాయకరం, తస్మా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘సోమనస్సం పాహం దేవానం ఇన్ద దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫౯). ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది యేన సమ్పయుత్తా పీతి అన్తరాయకరీ, తం దస్సనత్థం వుత్తం. తత్థ ‘‘ఇదఞ్హి లోభసహగతం పీతిసోమనస్స’’న్తి వత్తబ్బం సియా, పీతిగ్గహణేన పన సోమనస్సమ్పి గహితమేవ హోతి సోమనస్సరహితాయ పీతియా అభావతోతి పీతియేవ గహితాతి దట్ఠబ్బం. అథ వా సేవితబ్బాసేవితబ్బవిభాగవచనతో సోమనస్సస్స పాకటో అన్తరాయకరభావో, న తథా పీతియాతి పీతియేవ లోభసహగతత్తేన విసేసేత్వా వుత్తా. ‘‘లుద్ధో అత్థ’’న్తిఆదిగాథానం ‘‘కుద్ధో అత్థ’’న్తిఆది గాథాసు వియ అత్థో దట్ఠబ్బో.

‘‘మమం వా భిక్ఖవే పరే వణ్ణం భాసేయ్యుం, ధమ్మస్స వా వణ్ణం భాసేయ్యుం, సఙ్ఘస్స వా వణ్ణం భాసేయ్యుం, తత్ర చే తుమ్హే అస్సథ ఆనన్దినో సుమనా ఉబ్బిలావితా, అపి ను తుమ్హే పరేసం సుభాసితదుబ్భాసితం ఆజానేయ్యాథాతి. నో హేతం భన్తే’’తి అయం తతియవారో, సో దేసనాకాలే నీహరిత్వా దేసేతబ్బపుగ్గలాభావతో దేసనాయ అనాగతోపి తదత్థసమ్భవతో అత్థతో ఆగతోయేవాతి దట్ఠబ్బో యథా తం కథావత్థుపకరణం విత్థారవసేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘అత్థతో ఆగతో యేవా’’తి ఏతేన సంవణ్ణనాకాలే తథా బుజ్ఝనకసత్తానం వసేన సో వారో ఆనేత్వా వత్తబ్బోతి దస్సేతి. ‘‘యథేవ హీ’’తిఆదినా తమేవత్థసమ్భవం విభావేతి. వుత్తనయేనాతి ‘‘తత్ర తుమ్హేహీతి తస్మిం వణ్ణే తుమ్హేహీ’’తిఆదినా, ‘‘దుతియం పదం పఠమస్స పదస్స, చతుత్థఞ్చ తతియస్స వేవచన’’న్తిఆదినా చ వుత్తనయేన.

చూళసీలవణ్ణనా

౭. నివత్తో అమూలకత్తా విస్సజ్జేతబ్బతాభావతో. అనువత్తతియేవ విస్సజ్జేతబ్బతాయ అధికతభావతో. అనుసన్ధిం దస్సేస్సతి ‘‘అత్థి భిక్ఖవే’’తిఆదినా. ఓరన్తి వా అపరభాగో ‘‘ఓరతో భోగం, ఓరం పార’’న్తిఆదీసు వియ. అథ వా హేట్ఠాఅత్థో ఓర-సద్దో ‘‘ఓరం ఆగమనాయ యే పచ్చయా, తే ఓరమ్భాగియాని సంయోజనానీ’’తిఆదీసు వియ. సీలఞ్హి సమాధిపఞ్ఞాయో అపేక్ఖిత్వా అపరభాగో, హేట్ఠాభూతఞ్చ హోతీతి. సీలమత్తకన్తి ఏత్థ మత్త-సద్దో అప్పకత్థో వా ‘‘భేసజ్జమత్తా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౪౭) వియ. విసేసనివత్తిఅత్థో వా ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ధమ్మా (ధ. స. తికమాతికా ౬), మనోమత్తా ధాతు మనోధాతూ’’తి చ ఆదీసు వియ. ‘‘అప్పమత్తకం, ఓరమత్తక’’న్తి పదద్వయేన సామఞ్ఞతో వుత్తోయేవ హి అత్థో సీలమత్తకన్తి విసేసవసేన వుత్తో. అథ వా సీలేనపి తదేకదేసస్సేవ సఙ్గహణత్థం అప్పకత్థవాచకో, విసేసనివత్తిఅత్థో ఏవ వా ‘‘సీలమత్తక’’న్తి ఏత్థ మత్త-సద్దో వుత్తో. తథా హి ఇన్ద్రియసంవరపచ్చయసన్నిస్సితసీలాని ఇధ దేసనం అనారుళ్హాని. న హి తాని పాతిమోక్ఖఆజీవపారిసుద్ధిసీలాని వియ సబ్బపుథుజ్జనేసు పాకటానీతి. ‘‘ఉస్సాహం కత్వా’’తి ఏతేన ‘‘వదమానో’’తి ఏత్థ సత్తిఅత్థం మాన-సద్దం దస్సేతి.

అలఙ్కరణం విభూసనం అలఙ్కారో, కుణ్డలాదిపసాధనం వా. ఊనట్ఠానపూరణం మణ్డనం. మణ్డనేతి మణ్డనహేతు. అథ వా మణ్డతీతి మణ్డనో, మణ్డనజాతికో పురిసో. బహువచనత్థే చ ఇదం ఏకవచనం, మణ్డనసీలేసూతి అత్థో. పరిపూరకారీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా, తేన సకలమ్పి సీలథోమన సుత్తం దస్సేతి. చన్దనన్తి చన్దనసహచరణతో చన్దనగన్ధో, తథా తగరాదీసుపి. సతఞ్చ గన్ధోతి ఏత్థ గన్ధో వియాతి గన్ధోతి వుత్తో సీలనిబన్ధనో థుతిఘోసో. సీలఞ్హి కిత్తియా నిమిత్తం. యథాహ ‘‘సీలవతో సీలసమ్పన్నస్స కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౦; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫). పవాయతీతి పకాసతి. గన్ధావ గన్ధజాతా.

‘‘అప్పకం బహుక’’న్తి ఇదం పారాపారం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపనిధాయ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఉపరిగుణే ఉపనిధాయా’’తి. సీలఞ్హీతి ఏత్థ హి-సద్దో హేతుఅత్థో, తేన ఇదం దస్సేతి ‘‘యస్మా సీలం కిఞ్చాపి పతిట్ఠాభావేన సమాధిస్స బహుకారం, పభావాదిగుణవిసేసే పనస్స ఉపనిధాయ కలమ్పి న ఉపేతి, తథా సమాధి చ పఞ్ఞాయా’’తి. తేనేవాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. ఇదాని ‘‘కథ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా సమాధిస్స ఆనుభావం విత్థారతో విభావేతి. ‘‘అభి…పే… మూలే’’తి ఇదం యమకపాటిహారియస్స సుపాకటభావదస్సనత్థం, అఞ్ఞేహి బోధిమూలఞాతిసమాగమాదీసు కతపాటిహారియేహి విసేసనత్థఞ్చ వుత్తం. యమకపాటిహారియకరణత్థాయ హి భగవతో చిత్తే ఉప్పన్నే తదనుచ్ఛవికం ఠానం ఇచ్ఛితబ్బన్తి రతనమణ్డపాది సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఆణాయ విస్సకమ్మునా నిమ్మితన్తి వదన్తి, భగవతావ నిమ్మితన్తి అపరే. ‘‘యో కోచి ఏవరూపం పాటిహారియం కాతుం సమత్థో అత్థి చే, ఆగచ్ఛతూ’’తి చోదనాసదిసత్తా వుత్తం ‘‘అత్తాదానపరిదీపన’’న్తి. తత్థ అత్తాదానం అనుయోగో, తిత్థియానం తథా కాతుం అసమత్థత్తా, ‘‘కరిస్సామా’’తి పుబ్బే ఉట్ఠితత్తా తిత్థియపరిమద్దనం.

ఉపరిమకాయతోతిఆది పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౧౧౬).

తత్థాయం పాళిసేసో –

‘‘హేట్ఠిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఉపరిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తతి. పురత్థిమకాయతో అగ్గి, పచ్ఛిమకాయతో ఉదకం. పచ్ఛిమకాయతో అగ్గి, పురత్థిమకాయతో ఉదకం. దక్ఖిణఅక్ఖితో అగ్గి, వామఅక్ఖితో ఉదకం. వామఅక్ఖితో అగ్గి, దక్ఖిణఅక్ఖితో ఉదకం. దక్ఖిణకణ్ణసోతతో అగ్గి, వామకణ్ణసోతతో ఉదకం. వామకణ్ణసోతతో అగ్గి, దక్ఖిణకణ్ణసోతతో ఉదకం. దక్ఖిణనాసికాసోతతో అగ్గి, వామనాసికాసోతతో ఉదకం. వామనాసికాసోతతో అగ్గి, దక్ఖిణనాసికాసోతతో ఉదకం. దక్ఖిణఅంసకూటతో అగ్గి, వామఅంసకూటతో ఉదకం. వామఅంసకూటతో అగ్గి, దక్ఖిణఅంసకూటతో ఉదకం. దక్ఖిణహత్థతో అగ్గి, వామహత్థతో ఉదకం. వామహత్థతో అగ్గి, దక్ఖిణహత్థతో ఉదకం. దక్ఖిణపస్సతో అగ్గి, వామపస్సతో ఉదకం. వామపస్సతో అగ్గి, దక్ఖిణపస్సతో ఉదకం. దక్ఖిణపాదతో అగ్గి, వామపాదతో ఉదకం. వామపాదతో అగ్గి, దక్ఖిణపాదతో ఉదకం. అఙ్గులఙ్గులేహి అగ్గి, అఙ్గులన్తరికాహి ఉదకం. అఙ్గులన్తరికాహి అగ్గి, అఙ్గులఙ్గులేహి ఉదకం. ఏకేకలోమతో అగ్గి, ఏకేకలోమతో ఉదకం. లోమకూపతో లోమకూపతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, లోమకూపతో లోమకూపతో ఉదకధారా పవత్తతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౬).

అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏకేకలోమకూపతో’’తి ఆగతం.

‘‘ఛన్నం వణ్ణానన్తి ఆదినయప్పవత్త’’న్తి ఏత్థాపి నీలానం పీతకానం లోహితకానం ఓదాతానం మఞ్జిట్ఠానం పభస్సరానన్తి అయం పాళిసేసో. ‘‘సువణ్ణవణ్ణా రస్మియో’’తి ఇదం తాసం యేభుయ్యతాయ వుత్తం. విత్థారేతబ్బన్తి ఏత్థాపి ‘‘సత్థా తిట్ఠతి, నిమ్మితో చఙ్కమతి వా నిసీదతి వా సేయ్యం వా కప్పేతీ’’తిఆదినా చతూసు ఇరియాపథేసు ఏకేకమూలకా సత్థువసేన చత్తారో, నిమ్మితవసేన చత్తారోతి సబ్బేవ అట్ఠ వారే విత్థారేతబ్బం.

మధుపాయాసన్తి మధుసిత్తం పాయాసం. అత్తా మిత్తో మజ్ఝత్తో వేరీతి చతూసు సీమసమ్భేదవసేన చతురఙ్గసమన్నాగతం మేత్తాకమ్మట్ఠానం. ‘‘చతురఙ్గసమన్నాగత’’న్తి ఇదం పన ‘‘వీరియాధిట్ఠాన’’న్తి ఏతేనాపి యోజేతబ్బం. తత్థ ‘‘కామం తచో చ న్హారు చా’’తిఆదిపాళి (మ. ని. ౨.౧౮౪; సం. ని. ౨.౨౨; అ. ని. ౨.౫; అ. ని. ౮.౧౩; మహాని. ౧౯౬) వసేన చతురఙ్గసమన్నాగతతా వేదితబ్బా. ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౫౭; సం. ని. ౨.౪) జరామరణముఖేన పచ్చయాకారే ఞాణం ఓతారేత్వా. ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానన్తి ఏత్థాపి ‘‘సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణ’’న్తి పదం విభత్తివిపరిణామం కత్వా యోజేతబ్బం. తమ్పి హి సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణమేవాతి వదన్తి. ఛత్తింసకోటిసతసహస్సముఖేన మహావజిరఞాణగబ్భం గణ్హాపేన్తో విపస్సనంవడ్ఢేత్వా. ద్వత్తింసదోణగణ్హనప్పమాణం కుణ్డం కోలమ్బో. దరిభాగో కన్దరో. చక్కవాళపాదేసు మహాసముద్దో చక్కవాళమహాసముద్దో.

‘‘దువే పుథుజ్జనా’’తిఆది పుథుజ్జనే లబ్భమానవిభాగదస్సనత్థం వుత్తం, న మూలపరియాయవణ్ణనాదీసు వియ పుథుజ్జనవిసేసనిద్ధారణత్థం. సబ్బోపి హి పుథుజ్జనో భగవతో ఉపరి గుణే విభావేతుం న సక్కోతి, తిట్ఠతు పుథుజ్జనో, సావకపచ్చేకబుద్ధానమ్పి అవిసయా బుద్ధగుణా. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సోతాపన్నా’’తిఆది (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౮). వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో. అత్థపరిపుచ్ఛనం పరిపుచ్ఛా. అట్ఠకథావసేన అత్థస్స సవనం సవనం. బ్యఞ్జనత్థానం సునిక్ఖేపసుదస్సనేన ధమ్మస్స పరిహరణం ధారణం. ఏవం సుతధాతపరిచితానం మనసానుపేక్ఖనం పచ్చవేక్ఖణం. బహూనం నానప్పకారానం కిలేసానం సక్కాయదిట్ఠియా చ అవిహతత్తా తా జనేన్తి, తాహి వా జనితాతి పుథుజ్జనా. అవిఘాతమేవ వా జన-సద్దో వదతి. పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి ఏత్థ పుథూ జనా సత్థుపటిఞ్ఞా ఏతేసన్తి పుథుజ్జనాతి వచనత్థో. పుథు…పే… అవుట్ఠితాతి ఏత్థ జనేతబ్బా, జాయన్తి వా ఏత్థాతి జనా, గతియో. పుథూ జనా ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. ఇతో పరే జాయన్తి ఏతేహీతి జనా, అభిసఙ్ఖారాదయో. తే ఏతేసం పుథూ విజ్జన్తీతి పుథుజ్జనా. అభిసఙ్ఖరణాది అత్థో ఏవ వా జన-సద్దో దట్ఠబ్బో. కామరాగభవరాగదిట్ఠిఅవిజ్జా ఓఘా. రాగగ్గిఆదయో సన్తాపా. తేయేవ, సబ్బేపి వా కిలేసా పరిళాహా. పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తాతి ఏత్థ జాయతీతి జనో, రాగో గేధోతి ఏవం ఆదికో. పుథు జనో ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా, పుథూసు వా జనా జాతా రత్తాతి ఏవం రాగాదిఅత్థో ఏవ వా జన-సద్దో దట్ఠబ్బో. పలిబుద్ధాతి సమ్బుద్ధా, ఉపద్దుతా వా. ‘‘పుథూనం గణనపథమతీతాన’’న్తిఆదినా పుథూ జనా పుథుజ్జనాతి దస్సేతి.

యేహి గుణవిసేసేహి నిమిత్తభూతేహి భగవతి తథాగత-సద్దో పవత్తో, తందస్సనత్థం ‘‘అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో’’తిఆదిమాహ. గుణనేమిత్తకానేవ హి భగవతో సబ్బాని నామాని. యథాహ –

‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యాని నామాని, సగుణేన మహేసినో;

గుణేన నామముద్ధేయ్యం, అపి నామసహస్సతో’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౧౩; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౭౬);

తథా ఆగతోతి ఏత్థ ఆకారనియమనవసేన ఓపమ్మసమ్పటిపాదనత్థో తథా-సద్దో. సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసావట్ఠానతో పటిపదాగమనత్థో ఆగత-సద్దో, న ఞాణగమనత్థో ‘‘తథలక్ఖణం ఆగతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౭౮; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౦; ఉదా. అట్ఠ. ౧౮; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౩౭; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౩; ఇతివు. అట్ఠ. ౩౮; మహాని. అట్ఠ. ౧౪) వియ, నాపి కాయగమనాదిఅత్థో ‘‘ఆగతో ఖో మహాసమణో, మాగధానం గిరిబ్బజ’’న్తిఆదీసు (మహావ. ౬౨) వియ. తత్థ యదాకారనియమనవసేన ఓపమ్మసమ్పటిపాదనత్థో తథా-సద్దో, తం కరుణాపధానత్తా మహాకరుణాముఖేన పురిమబుద్ధానం ఆగమనపటిపదం ఉదాహరణవసేన సామఞ్ఞతో దస్సేన్తో యంతంసద్దానం ఏకన్తసమ్బన్ధభావతో ‘‘యథా సబ్బలోక…పే… ఆగతా’’తి ఆహ. తం పన పటిపదం మహాపదానసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౨.౪) సమ్బహులనిద్దేసేన సుపాకటానం ఆసన్నానఞ్చ విపస్సీఆదీనం ఛన్నం సమ్మాసమ్బుద్ధానం వసేన నిదస్సేన్తో ‘‘యథా విపస్సీ భగవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యేన అభినీహారేనాతి మనుస్సత్తలిఙ్గసమ్పత్తిహేతుసత్థారదస్సనపబ్బజ్జాఅభిఞ్ఞాదిగుణసమ్పత్తిఅధికారఛన్దానం వసేన అట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన కాయప్పణిధానమహాపణిధానేన. సబ్బేసఞ్హి బుద్ధానం కాయప్పణిధానం ఇమినావ అభినీహారేన సమిజ్ఝతీతి. ఏవం మహాభినీహారవసేన ‘‘తథాగతో’’తి పదస్స అత్థం దస్సేత్వా ఇదాని పారమీపూరణవసేన దస్సేతుం ‘‘యథా విపస్సీ భగవా…పే… కస్సపో భగవా దానపారమిం పూరేత్వా’’తిఆదిమాహ.

ఏత్థ చ సుత్తన్తికానం మహాబోధియానపటిపదాయ కోసల్లజననత్థం పారమీసు అయం విత్థారకథా – కా పనేతా పారమియో? కేనట్ఠేన పారమియో? కతివిధా చేతా? కో తాసం కమో? కాని లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని? కో పచ్చయో? కో సంకిలేసో? కిం వోదానం? కో పటిపక్ఖో? కా పటిపత్తి? కో విభాగో? కో సఙ్గహో? కో సమ్పాదనూపాయో? కిత్తకేన కాలేన సమ్పాదనం? కో ఆనిసంసో? కిం చేతాసం ఫలన్తి?

తత్రిదం విస్సజ్జనం – కా పనేతా పారమియోతి. తణ్హామానాదీహి అనుపహతా కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితా దానాదయో గుణా పారమియో.

కేనట్ఠేన పారమియోతి దానసీలాదిగుణవిసేసయోగేన సత్తుత్తమతాయ పరమా మహాసత్తా బోధిసత్తా, తేసం భావో, కమ్మం వా పారమీ, దానాదికిరియా. అథ వా పరతీతి పరమో, దానాదిగుణానం పూరకో పాలకో చ బోధిసత్తో. పరమస్స అయం, పరమస్స వా భావో, కమ్మం వా పారమీ, దానాదికిరియావ. అథ వా పరం సత్తం అత్తని మవతి బన్ధతి గుణవిసేసయోగేన, పరం వా అధికతరం మజ్జతి సుజ్ఝతి సంకిలేసమలతో, పరం వా సేట్ఠం నిబ్బానం విసేసేన మయతి గచ్ఛతి, పరం వా లోకం పమాణభూతేన ఞాణవిసేసేన ఇధలోకం వియ మునాతి పరిచ్ఛిన్దతి, పరం వా అతివియ సీలాదిగుణగణం అత్తనో సన్తానే మినోతి పక్ఖిపతి, పరం వా అత్తభూతతో ధమ్మకాయతో అఞ్ఞం, పటిపక్ఖం వా తదనత్థకరం కిలేసచోరగణం మినాతి హింసతీతి పరమో, మహాసత్తో. ‘‘పరమస్స అయ’’న్తిఆది వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. పారే వా నిబ్బానే మజ్జతి సుజ్ఝతి సత్తే చ సోధేతి, తత్థ వా సత్తే మవతి బన్ధతి యోజేతి, తం వా మయతి గచ్ఛతి గమేతి చ, మునాతి వా తం యాథావతో, తత్థ వా సత్తే మినోతి పక్ఖిపతి, కిలేసారిం వా సత్తానం తత్థ మినాతి హింసతీతి పారమీ, మహాపురిసో. తస్స భావో, కమ్మం వా పారమితా, దానాదికిరియావ. ఇమినా నయేన పారమీనం సద్దత్థో వేదితబ్బో.

కతివిధాతి సఙ్ఖేపతో దసవిధా, తా పన పాళియం సరూపతో ఆగతాయేవ. యథాహ –

‘‘విచినన్తో తదా దక్ఖిం, పఠమం దానపారమి’’న్తిఆది (బు. వం. ౧౧౬).

యథా చాహ –

‘‘కతి ను ఖో భన్తే బుద్ధకారకా ధమ్మా? దస ఖో సారిపుత్త బుద్ధకారకా ధమ్మా. కతమే దస? దానం ఖో సారిపుత్త బుద్ధకారకో ధమ్మో, సీలం నేక్ఖమ్మం పఞ్ఞా వీరియం ఖన్తి సచ్చమధిట్ఠానం మేత్తా ఉపేక్ఖా బుద్ధకారకో ధమ్మో, ఇమే ఖో సారిపుత్త దస బుద్ధకారకా ధమ్మాతి. ఇదమవోచ భగవా, ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘దానం సీలఞ్చ నేక్ఖమ్మం, పఞ్ఞా వీరియేన పఞ్చమం;

ఖన్తి సచ్చం అధిట్ఠానం, మేత్తుపేక్ఖాతి తే దసా’తి’’.

కేచి పన ‘‘ఛబ్బిధా’’తి వదన్తి, తం ఏతాసం సఙ్గహవసేన వుత్తం. సో పన సఙ్గహో పరతో ఆవిభవిస్సతి.

కో తాసం కమోతి ఏత్థ కమో నామ దేసనాక్కమో, సో చ పఠమసమాదానహేతుకో, సమాదానం పవిచయహేతుకం, ఇతి యథా ఆదిమ్హి పవిచితా సమాదిన్నా చ, తథా దేసితా. తత్థ చ దానం సీలస్స బహూపకారం సుకరఞ్చాతి తం ఆదిమ్హి వుత్తం. దానం సీలపరిగ్గహితం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసన్తి దానానన్తరం సీలం వుత్తం. సీలం నేక్ఖమ్మపరిగ్గహితం, నేక్ఖమ్మం పఞ్ఞాపరిగ్గహితం, పఞ్ఞా వీరియపరిగ్గహితా, వీరియం ఖన్తిపరిగ్గహితం, ఖన్తి సచ్చపరిగ్గహితా, సచ్చం అధిట్ఠానపరిగ్గహితం, అధిట్ఠానం మేత్తాపరిగ్గహితం, మేత్తా ఉపేక్ఖాపరిగ్గహితా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసాతి మేత్తానన్తరం ఉపేక్ఖా వుత్తా. ఉపేక్ఖా పన కరుణాపరిగ్గహితా, కరుణా చ ఉపేక్ఖాపరిగ్గహితాతి వేదితబ్బా. కథం పన మహాకారుణికా బోధిసత్తా సత్తేసు ఉపేక్ఖకా హోన్తీతి? ఉపేక్ఖితబ్బయుత్తేసు కఞ్చి కాలం ఉపేక్ఖకా హోన్తి, న పన సబ్బత్థ, సబ్బదా చాతి కేచి. అపరే పన న సత్తేసు ఉపేక్ఖకా, సత్తకతేసు పన విప్పకారేసు ఉపేక్ఖకా హోన్తీతి.

అపరో నయో – పచురజనేసుపి పవత్తియా సబ్బసత్తసాధారణత్తా, అప్పఫలత్తా, సుకరత్తా చ ఆదిమ్హి దానం వుత్తం. సీలేనదాయకపటిగ్గాహకసుద్ధితో, పరానుగ్గహం వత్వా పరపీళానివత్తివచనతో, కిరియధమ్మం వత్వా అకిరియధమ్మవచనతో, భోగసమ్పత్తిహేతుం వత్వా భవసమ్పత్తిహేతువచనతో చ దానస్స అనన్తరం సీలం వుత్తం. నేక్ఖమ్మేన సీలసమ్పత్తిసిద్ధితో, కాయవచీసుచరితం వత్వా మనోసుచరితవచనతో, విసుద్ధసీలస్స సుఖేనేవ ఝానసమిజ్ఝనతో, కమ్మాపరాధప్పహానేన పయోగసుద్ధిం వత్వా కిలేసాపరాధప్పహానేన ఆసయసుద్ధివచనతో, వీతిక్కమప్పహానేన చిత్తస్స పరియుట్ఠానప్పహానవచనతో చ సీలస్స అనన్తరం నేక్ఖమ్మం వుత్తం. పఞ్ఞాయ నేక్ఖమ్మస్స సిద్ధిపరిసుద్ధితో, ఝానాభావే పఞ్ఞాభావవచనతో. సమాధిపదట్ఠానా హి పఞ్ఞా, పఞ్ఞాపచ్చుపట్ఠానో చ సమాధి. సమథనిమిత్తం వత్వా ఉపేక్ఖానిమిత్తవచనతో, పరహితజ్ఝానేన పరహితకరణూపాయకోసల్లవచనతో చ నేక్ఖమ్మస్స అనన్తరం పఞ్ఞా వుత్తా. వీరియారమ్భేన పఞ్ఞాకిచ్చసిద్ధితో, సత్తసుఞ్ఞతాధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తిం వత్వా సత్తహితాయ ఆరమ్భస్స అచ్ఛరియతావచనతో, ఉపేక్ఖానిమిత్తం వత్వా పగ్గహనిమిత్తవచనతో, నిసమ్మకారితం వత్వా ఉట్ఠానవచనతో చ. నిసమ్మకారినో హి ఉట్ఠానం ఫలవిసేసమావహతీతి పఞ్ఞాయ అనన్తరం వీరియం వుత్తం.

వీరియేన తితిక్ఖాసిద్ధితో. వీరియవా హి ఆరద్ధవీరియత్తా సత్తసఙ్ఖారేహి ఉపనీతం దుక్ఖం అభిభుయ్య విహరతి వీరియస్స తితిక్ఖాలఙ్కారభావతో. వీరియవతో హి తితిక్ఖా సోభతి. పగ్గహనిమిత్తం వత్వా సమథనిమిత్తవచనతో, అచ్చారమ్భేన ఉద్ధచ్చదోసప్పహానవచనతో. ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా హి ఉద్ధచ్చదోసో పహీయతి. వీరియవతో సాతచ్చకరణవచనతో. ఖన్తిబహులో హి అనుద్ధతో సాతచ్చకారీ హోతి. అప్పమాదవతో పరహితకిరియారమ్భే పచ్చుపకారతణ్హాభావవచనతో. యాథావతో ధమ్మనిజ్ఝానే హి సతి తణ్హా న హోతి. పరహితారమ్భే పరమేపి పరకతదుక్ఖసహనభావవచనతో చ వీరియస్స అనన్తరం ఖన్తి వుత్తా. సచ్చేన ఖన్తియా చిరాధిట్ఠానతో, అపకారినో అపకారఖన్తిం వత్వా తదుపకారకరణే అవిసంవాదవచనతో, ఖన్తియా అపవాదవాచావికమ్పనేన భూతవాదితాయ అవిజహనవచనతో, సత్తసుఞ్ఞతాధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తిం వత్వా తదుపబ్రూహితఞాణసచ్చవచనతో చ ఖన్తియా అనన్తరం సచ్చం వుత్తం. అధిట్ఠానేన సచ్చసిద్ధితో. అచలాధిట్ఠానస్స హి విరతి సిజ్ఝతి. అవిసంవాదితం వత్వా తత్థ అచలభావవచనతో. సచ్చసన్ధో హి దానాదీసు పటిఞ్ఞానురూపం నిచ్చలోవ పవత్తతి. ఞాణసచ్చం వత్వా సమ్భారేసు పవత్తినిట్ఠాపనవచనతో. యథాభూతఞాణవా హి బోధిసమ్భారేసు అధితిట్ఠతి, తే చ నిట్ఠాపేతి పటిపక్ఖేహి అకమ్పియభావతోతి సచ్చస్స అనన్తరం అధిట్ఠానం వుత్తం. మేత్తాయ పరహితకరణసమాదానాధిట్ఠానసిద్ధితో, అధిట్ఠానం వత్వా హితూపసంహారవచనతో. బోధిసమ్భారే హి అధితిట్ఠమానో మేత్తావిహారీ హోతి. అచలాధిట్ఠానస్స సమాదానావికోపనతో, సమాదానసమ్భవతో చ అధిట్ఠానస్స అనన్తరం మేత్తా వుత్తా. ఉపేక్ఖాయ మేత్తావిసుద్ధితో, సత్తేసు హితూపసంహారం వత్వా తదపరాధేసు ఉదాసీనతావచనతో, మేత్తాభావనం వత్వా తన్నిస్సన్దభావనావచనతో, ‘‘హితకామసత్తేపి ఉపేక్ఖకో’’తి అచ్ఛరియగుణభావవచనతో చ మేత్తాయ అనన్తరం ఉపేక్ఖా వుత్తాతి ఏవమేతాసం కమో వేదితబ్బో.

కాని లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీతి? ఏత్థ అవిసేసేన తావ సబ్బాపి పారమియో పరానుగ్గహలక్ఖణా, పరేసం ఉపకారకరణరసా, అవికమ్పనరసా వా, హితేసితాపచ్చుపట్ఠానా, బుద్ధత్తపచ్చుపట్ఠానా వా, మహాకరుణాపదట్ఠానా, కరుణూపాయకోసల్లపదట్ఠానా వా.

విసేసేన పన యస్మా కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితా అత్తుపకరణపరిచ్చాగచేతనా దానపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితం కాయవచీసుచరితం అత్థతో అకత్తబ్బవిరతి, కత్తబ్బకరణచేతనాదయో చ సీలపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితో ఆదీనవదస్సనపుబ్బఙ్గమో కామభవేహి నిక్ఖమనచిత్తుప్పాదో నేక్ఖమ్మపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితో ధమ్మానం సామఞ్ఞవిసేసలక్ఖణావబోధో పఞ్ఞాపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితో కాయచిత్తేహి పరహితారమ్భో వీరియపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితం సత్తసఙ్ఖారాపరాధసహనం అదోసప్పధానో తదాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో ఖన్తిపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితం విరతిచేతనాదిభేదం అవిసంవాదనం సచ్చపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితం అచలసమాదానాధిట్ఠానం తదాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో అధిట్ఠానపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితో లోకస్స హితూపసంహారో అత్థతో అబ్యాపాదో మేత్తాపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితా అనునయపటిఘవిద్ధంసినీ ఇట్ఠానిట్ఠేసు సత్తసఙ్ఖారేసు సమప్పవత్తి ఉపేక్ఖాపారమితా.

తస్మా పరిచ్చాగలక్ఖణం దానం, దేయ్యధమ్మే లోభవిద్ధంసనరసం, అనాసత్తిపచ్చుపట్ఠానం, భవవిభవసమ్పత్తిపచ్చుపట్ఠానం వా, పరిచ్చజితబ్బవత్థుపదట్ఠానం. సీలనలక్ఖణం సీలం, సమాధానలక్ఖణం, పతిట్ఠానలక్ఖణఞ్చాతి వుత్తం హోతి. దుస్సీల్యవిద్ధంసనరసం, అనవజ్జరసం వా, సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, హిరోత్తప్పపదట్ఠానం. కామతో భవతో చ నిక్ఖమనలక్ఖణం నేక్ఖమ్మం, తదాదీనవవిభావనరసం, తతో ఏవ విముఖభావపచ్చుపట్ఠానం, సంవేగపదట్ఠానం. యథాసభావపటివేధలక్ఖణా పఞ్ఞా, అక్ఖలితపటివేధలక్ఖణా వా కుసలిస్సాసఖిత్తఉసుపటివేధో వియ, విసయోభాసనరసా పదీపో వియ, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా అరఞ్ఞగతసుదేసకో వియ, సమాధిపదట్ఠానా, చతుసచ్చపదట్ఠానా వా. ఉస్సాహలక్ఖణం వీరియం, ఉపత్థమ్భనరసం, అసంసీదనపచ్చుపట్ఠానం, వీరియారమ్భవత్థు (అ. ని. ౮.౮౦) పదట్ఠానం, సంవేగపదట్ఠానం వా. ఖమనలక్ఖణా ఖన్తి, ఇట్ఠానిట్ఠసహనరసా, అధివాసనపచ్చుపట్ఠానా, అవిరోధపచ్చుపట్ఠానా వా, యథాభూతదస్సనపదట్ఠానా. అవిసంవాదనలక్ఖణం సచ్చం, యాథావవిభావనరసం [యథాసభావవిభావనరసం (చరియా. అట్ఠ. పకిణ్ణకకథాయ)], సాధుతాపచ్చుపట్ఠానం, సోరచ్చపదట్ఠానం. బోధిసమ్భారేసు అధిట్ఠానలక్ఖణం అధిట్ఠానం, తేసం పటిపక్ఖాభిభవనరసం, తత్థ అచలతాపచ్చుపట్ఠానం, బోధిసమ్భారపదట్ఠానం. హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా మేత్తా, హితూపసంహారరసా, ఆఘాతవినయనరసా వా, సోమ్మభావపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా. మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తిలక్ఖణా ఉపేక్ఖా, సమభావదస్సనరసా, పటిఘానునయవూపసమపచ్చుపట్ఠానా, కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణపదట్ఠానా. ఏత్థ చ కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితతా దానాదీనం పరిచ్చాగాదిలక్ఖణస్స విసేసనభావేన వత్తబ్బా, యతో తాని పారమీసఙ్ఖ్యం లభన్తీతి.

కో పచ్చయోతి అభినీహారో పచ్చయో. యో హి అయం ‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తీ’’తిఆది (బు. వం. ౨.౫౯) అట్ఠధమ్మసమోధానసమ్పాదితో ‘‘తిణ్ణో తారేయ్యం, ముత్తో మోచేయ్యం, బుద్ధో బోధేయ్యం, సుద్ధో సోధేయ్యం, దన్తో దమేయ్యం, సన్తో సమేయ్యం, అస్సత్థో అస్సాసేయ్యం, పరినిబ్బుతో పరినిబ్బాపేయ్య’’న్తిఆదినా (చరియా. అట్ఠ. పకిణ్ణకకథాయ) పవత్తో అభినీహారో, సో అవిసేసేన సబ్బపారమీనం పచ్చయో. తప్పవత్తియా హి ఉద్ధం పారమీనం పవిచయుపట్ఠానసమాదానాధిట్ఠాననిప్ఫత్తియో మహాపురిసానం సమ్భవన్తి.

యథా చ అభినీహారో, ఏవం మహాకరుణా, ఉపాయకోసల్లఞ్చ. తత్థ ఉపాయకోసల్లం నామ దానాదీనం బోధిసమ్భారభావస్స నిమిత్తభూతా పఞ్ఞా, యాహి కరుణూపాయకోసల్లతాహి మహాపురిసానం అత్తసుఖనిరపేక్ఖతా, నిరన్తరం పరహితకరణపసుతతా, సుదుక్కరేహిపి మహాబోధిసత్తచరితేహి విసాదాభావో, పసాదసమ్బుద్ధిదస్సనసవనానుస్సరణావత్థాసుపి సత్తానం హితసుఖపటిలాభహేతుభావో చ సమ్పజ్జతి. తథా హి పఞ్ఞాయ బుద్ధభావసిద్ధి, కరుణాయ బుద్ధకమ్మసిద్ధి. పఞ్ఞాయ సయం తరతి, కరుణాయ పరే తారేతి. పఞ్ఞాయ పరదుక్ఖం పరిజానాతి, కరుణాయ పరదుక్ఖపటికారం ఆరభతి. పఞ్ఞాయ చ దుక్ఖే నిబ్బిన్దతి, కరుణాయ దుక్ఖం సమ్పటిచ్ఛతి. తథా పఞ్ఞాయ పరినిబ్బానాభిముఖో హోతి, కరుణాయ తం న పాపుణాతి. తథా కరుణాయ సంసారాభిముఖో హోతి, పఞ్ఞాయ తత్ర నాభిరమతి. పఞ్ఞాయ చ సబ్బత్థ విరజ్జతి, కరుణానుగతత్తా న చ న సబ్బేసం అనుగ్గహాయ పవత్తో, కరుణాయ సబ్బేపి అనుకమ్పతి, పఞ్ఞానుగతత్తా న చ న సబ్బత్థ విరత్తచిత్తో. పఞ్ఞాయ చ అహంకారమమంకారాభావో, కరుణాయ ఆలసియదీనతాభావో. తథా పఞ్ఞాకరుణాహి యథాక్కమం అత్తపరనాథతా, ధీరవీరభావో, అనత్తన్తపఅపరన్తపతా, అత్తహితపరహితనిప్ఫత్తి, నిబ్భయాభింసనకభావో, ధమ్మాధిపతిలోకాధిపతితా, కతఞ్ఞుపుబ్బకారిభావో, మోహతణ్హావిగమో, విజ్జాచరణసిద్ధి, బలవేసారజ్జనిప్ఫత్తీతి సబ్బస్సాపి పారమితాఫలస్స విసేసేన ఉపాయభావతో పఞ్ఞాకరుణా పారమీనం పచ్చయో. ఇదఞ్చ ద్వయం పారమీనం వియ పణిధానస్సాపి పచ్చయో.

తథా ఉస్సాహఉమ్మఙ్గఅవత్థానహితచరియా చ పారమీనం పచ్చయోతి వేదితబ్బా, యా బుద్ధభావస్స ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ ‘‘బుద్ధభూమియో’’తి పవుచ్చన్తి. యథాహ –

‘‘కతి పన భన్తే బుద్ధభూమియో? చతస్సో ఖో సారిపుత్త బుద్ధభూమియో. కతమా చతస్సో? ఉస్సాహో చ హోతి వీరియం, ఉమఙ్గో చ హోతి పఞ్ఞాభావనా, అవత్థానఞ్చ హోతి అధిట్ఠానం, మేత్తాభావనా చ హోతి హితచరియా. ఇమా ఖో సారిపుత్త చతస్సో బుద్ధభూమియో’’తి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.ఖగ్గవిసాణసుత్తవణ్ణనాయమ్పి).

తథా నేక్ఖమ్మపవివేకఅలోభాదోసామోహనిస్సరణప్పభేదా ఛ అజ్ఝాసయా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా కామే దోసదస్సావినో, పవివేక…పే… సఙ్గణికాయ, అలోభ…పే… లోభే, అదోస…పే… దోసే, అమోహ…పే… మోహే, నిస్సరణజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా సబ్బభవేసు దోసదస్సావినో’’తి (విసుద్ధి. అట్ఠ. ౧.౪౯ వాక్యఖన్ధేపి).

తస్మా ఏతే బోధిసత్తానం ఛ అజ్ఝాసయా దానాదీనం పచ్చయాతి వేదితబ్బా. న హి లోభాదీసు ఆదీనవదస్సనేన, అలోభాదిఅధికభావేన చ వినా దానాదిపారమియో సమ్భవన్తి. అలోభాదీనఞ్హి అధికభావేన పరిచ్చాగాదినిన్నచిత్తతా అలోభజ్ఝాసయాదితాతి. యథా చేతే, ఏవం దానజ్ఝాసయతాదయోపి. యథాహ –

‘‘కతి పన భన్తే బోధాయ చరన్తానం బోధిసత్తానం అజ్ఝాసయా? దస ఖో సారిపుత్త బోధాయ చరన్తానం బోధిసత్తానం అజ్ఝాసయా. కతమే దస? దానజ్ఝాసయా సారిపుత్త బోధిసత్తా మచ్ఛేరే దోసదస్సావినో, సీల…పే… ఉపేక్ఖజ్ఝాసయా సారిపుత్త బోధిసత్తా సుఖదుక్ఖేసు దోసదస్సావినో’’తి.

ఏతేసు హి మచ్ఛేరఅసంవరకామవిచికిచ్ఛాకోసజ్జఅక్ఖన్తివిసంవాదఅనధిట్ఠానబ్యాపాద- సుఖదుక్ఖసఙ్ఖాతేసు ఆదీనవదస్సనపుబ్బఙ్గమా దానాదినిన్నచిత్తతాసఙ్ఖాతా దానజ్ఝాసయతాదయో దానాదిపారమీనం నిబ్బత్తియా కారణన్తి. తథా అపరిచ్చాగపరిచ్చాగాదీసు యథాక్కమం ఆదీనవానిసంసపచ్చవేక్ఖణా దానాదిపారమీనం పచ్చయో.

తత్థాయం పచ్చవేక్ఖణావిధి – ఖేత్తవత్థుహిరఞ్ఞసువణ్ణగోమహింసదాసిదాసపుత్తదారాదిపరిగ్గహబ్యాసత్తచిత్తానం సత్తానం ఖేత్తాదీనం వత్థుకామభావేన బహుపత్థనీయభావతో, రాజచోరాదిసాధారణభావతో, వివాదాధిట్ఠానతో, సపత్తకరణతో, నిస్సారతో, పటిలాభపరిపాలనేసు పరవిహేఠనహేతుతో, వినాసనిమిత్తఞ్చ సోకాదిఅనేకవిహితబ్యసనావహతో, తదాసత్తినిదానఞ్చ మచ్ఛేరమలపరియుట్ఠితచిత్తానం అపాయూపపత్తిసమ్భవతోతి ఏవం వివిధవిపులానత్థావహా ఏతే అత్థా నామ, తేసం పరిచ్చాగోయేవేకో సోత్థిభావోతి పరిచ్చాగే అప్పమాదో కరణీయో.

అపిచ ‘‘యాచకో యాచమానో అత్తనో గుయ్హస్స ఆచిక్ఖనతో మయ్హం విస్సాసికో’’తి చ ‘‘పహాయ గమనీయం అత్తనో సన్తకం గహేత్వా పరలోకం యాహీతి మయ్హం ఉపదేసకో’’తి చ ‘‘ఆదిత్తే వియ అగారే మరణగ్గినా ఆదిత్తే లోకే తతో మయ్హం సన్తకస్స అపవాహకసహాయో’’తి చ ‘‘అపవాహితస్స చస్స నిజ్ఝాయనిక్ఖేపట్ఠానభూతో’’తి చ ‘‘దానసఙ్ఖాతే కల్యాణకమ్మస్మిం సహాయభావతో, సబ్బసమ్పత్తీనం అగ్గభూతాయ పరమదుల్లభాయ బుద్ధభూమియా సమ్పత్తిహేతుభావతో చ పరమో కల్యాణమిత్తో’’తి చ పచ్చవేక్ఖితబ్బం.

తథా ‘‘ఉళారే కమ్మని అనేనాహం సమ్భావితో, తస్మా సా సమ్భావనా అవితథా కాతబ్బా’’తి చ ‘‘ఏకన్తభేదితాయ జీవితస్స అయాచితేనపి మయా దాతబ్బం, పగేవ యాచితేనా’’తి చ ‘‘ఉళారజ్ఝాసయేహి గవేసిత్వాపి దాతబ్బో, సయమేవాగతో మమ పుఞ్ఞేనా’’తి చ ‘‘యాచకస్స దానాపదేసేన మయ్హమేవాయమనుగ్గహో’’తి చ ‘‘అహం వియ అయం సబ్బోపి లోకో మయా అనుగ్గహేతబ్బో’’తి చ ‘‘అసతి యాచకే కథం మయ్హం దానపారమీ పూరేయ్యా’’తి చ ‘‘యాచకానమేవత్థాయ మయా సబ్బో పరిగ్గహేతబ్బో’’తి చ ‘‘అయాచిత్వా మమ సన్తకం యాచకా సయమేవ కదా గణ్హేయ్యు’’న్తి చ ‘‘కథమహం యాచకానం పియో చస్సం మనాపో’’తి చ ‘‘కథం వా తే మయ్హం పియా చస్సు మనాపా’’తి చ ‘‘కథం వాహం దదమానో, దత్వాపి చ అత్తమనో అస్సం పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో’’తి చ ‘‘కథం వా మే యాచకా భవేయ్యుం, ఉళారో చ దానజ్ఝాసయో’’తి చ ‘‘కథం వాహమయాచితోయేవ యాచకానం హదయమఞ్ఞాయ దదేయ్య’’న్తి చ ‘‘సతి ధనే యాచకే చ అపరిచ్చాగో మహతీ మయ్హం వఞ్చనా’’తి చ ‘‘కథం వాహం అత్తనో అఙ్గాని జీవితం వాపి యాచకానం పరిచ్చజేయ్య’’న్తి చ పచ్చవేక్ఖితబ్బం.

అపిచ ‘‘అత్థో నామాయం నిరపేక్ఖం దాయకం అనుగచ్ఛతి యథా తం నిరపేక్ఖం ఖేపకం కిటకో’’తి అత్థే నిరపేక్ఖతాయ చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం. యాచమానో పన యది పియపుగ్గలో హోతి, ‘‘పియో మం యాచతీ’’తి సోమనస్సం ఉప్పాదేతబ్బం. అథ ఉదాసీనపుగ్గలో హోతి, ‘‘అయం మం యాచమానో అద్ధా ఇమినా పరిచ్చాగేన మిత్తో హోతీ’’తి సోమనస్సం ఉప్పాదేతబ్బం. దదన్తోపి హి యాచకానం పియో హోతీతి. అథ పన వేరీపుగ్గలో యాచతి, ‘‘పచ్చత్థికో మం యాచతి, అయం మం యాచమానో అద్ధా ఇమినా పరిచ్చాగేన వేరీపి పియో మిత్తో హోతీ’’తి విసేసతో సోమనస్సం ఉప్పాదేతబ్బం. ఏవం పియపుగ్గలే వియ మజ్ఝత్తవేరీపుగ్గలేసుపి మేత్తాపుబ్బఙ్గమం కరుణం ఉపట్ఠపేత్వావ దాతబ్బం.

సచే పనస్స చిరకాలపరిభావితత్తా లోభస్స దేయ్యధమ్మవిసయా లోభధమ్మా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేన బోధిసత్తపటిఞ్ఞేన ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం ‘‘నను తయా సప్పురిస సమ్బోధాయ అభినీహారం కరోన్తేన సబ్బసత్తానం ఉపకారత్థాయ అయం కాయో నిస్సట్ఠో, తప్పరిచ్చాగమయఞ్చ పుఞ్ఞం, తత్థ నామ తే బాహిరేపి వత్థుస్మిం అతిసఙ్గప్పవత్తి హత్థిసినానసదిసీ హోతి, తస్మా తయా న కత్థచి సఙ్గో ఉప్పాదేతబ్బో. సేయ్యథాపి నామ మహతో భేసజ్జరుక్ఖస్స తిట్ఠతో మూలం మూలత్థికా హరన్తి, పపటికం, తచం, ఖన్ధం, విటపం, సారం, సాఖం, పలాసం, పుప్ఫం, ఫలం ఫలత్థికా హరన్తి, న తస్స రుక్ఖస్స ‘మయ్హం సన్తకం ఏతే హరన్తీ’’తి వితక్కసముదాచారో హోతి, ఏవమేవ సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపజ్జన్తేన మయా మహాదుక్ఖే అకతఞ్ఞుకే నిచ్చాసుచిమ్హి కాయే పరేసం ఉపకారాయ వినియుజ్జమానే అణుమత్తోపి మిచ్ఛావితక్కో న ఉప్పాదేతబ్బో, కో వా ఏత్థ విసేసో అజ్ఝత్తికబాహిరేసు మహాభూతేసు ఏకన్తభేదనవికిరణవిద్ధంసనధమ్మేసు, కేవలం పన సమ్మోహవిజమ్భితమేతం, యదిదం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి అభినివేసో. తస్మా బాహిరేసు వియ అజ్ఝత్తికేసుపి కరచరణనయనాదీసు, మంసాదీసు చ అనపేక్ఖేన హుత్వా ‘తంతదత్థికా హరన్తూ’తి నిస్సట్ఠచిత్తేన భవితబ్బ’’న్తి. ఏవం పటిసఞ్చిక్ఖతో చస్స బోధాయ పహితత్తస్స కాయజీవితేసు నిరపేక్ఖస్స అప్పకసిరేనేవ కాయవచీమనోకమ్మాని సువిసుద్ధాని హోన్తి. సో విసుద్ధకాయవచీమనోకమ్మన్తో విసుద్ధాజీవో ఞాయపటిపత్తియం ఠితో, ఆయాపాయుపాయకోసల్లసమన్నాగమేన భియ్యోసో మత్తాయ దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగేన, అభయదానసద్ధమ్మదానేహి చ సబ్బసత్తే అనుగ్గణ్హితుం సమత్థో హోతీతి. అయం తావ దానపారమియం పచ్చవేక్ఖణానయో.

సీలపారమియం పన ఏవం పచ్చవేక్ఖితబ్బం – ఇదఞ్హి సీలం నామ గఙ్గోదకాదీహి విసోధేతుం అసక్కుణేయ్యస్స దోసమలస్స విక్ఖాలనజలం, హరిచన్దనాదీహి వినేతుం అసక్కుణేయ్యరాగాదిపరిళాహవినయనం, హారమకుటకుణ్డలాదీహి పచురజనాలఙ్కారేహి అసాధారణో సాధూనం అలఙ్కారవిసేసో, సబ్బదిసావాయనతో అకిత్తిమో, సబ్బకాలానురూపో చ సురభిగన్ధో, ఖత్తియమహాసాలాదీహి దేవతాహి చ వన్దనీయాదిభావావహనతో పరమో వసీకరణమన్తో, చాతుమహారాజికాది దేవలోకారోహనసోపానపన్తి, ఝానాభిఞ్ఞానం అధిగముపాయో, నిబ్బానమహానగరస్స సమ్పాపకమగ్గో, సావకబోధిపచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధీనం పతిట్ఠానభూమి, యం యం వా పనిచ్ఛితం పత్థితం, తస్స తస్స సమిజ్ఝనూపాయభావతో చిన్తామణికప్పరుక్ఖాదికే చ అతిసేతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘ఇజ్ఝతి భిక్ఖవే సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తా’’తి (అ. ని. ౮.౩౫). అపరమ్పి వుత్తం ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే భిక్ఖవే భిక్ఖు సబ్రహ్మచారీనం పియో చ అస్సం మనాపో చ గరు చ భావనీయో చాతి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౬౧), తథా ‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో ఆనన్ద కుసలాని సీలానీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧; ౧౧.౧), ‘‘పఞ్చిమే గహపతయో ఆనిసంసా సీలవతో సీలసమ్పదాయా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౦; ఉదా. ౭౬; మహావ. ౧౮౫) సుత్తానఞ్చ వసేన సీలస్స గుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా, తథా అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తాదీనం (అ. ని. ౭.౭౨) వసేన సీలవిరహే ఆదీనవా.

పీతిసోమనస్సనిమిత్తతో, అత్తానువాదపరానువాదదణ్డదుగ్గతిభయాభావతో, విఞ్ఞూహి పాసంసభావతో, అవిప్పటిసారహేతుతో, సోత్థిట్ఠానతో, అభిజనసాపతేయ్యాధిపతేయ్యాయురూపట్ఠానబన్ధుమిత్తసమ్పత్తీనం అతిసయనతో చ సీలం పచ్చవేక్ఖితబ్బం. సీలవతో హి అత్తనో సీలసమ్పదాహేతు మహన్తం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి ‘‘కతం వత మయా కుసలం, కతం కల్యాణం, కతం భీరుత్తాణ’’న్తి. తథా సీలవతో అత్తా న ఉపవదతి, న పరే విఞ్ఞూ, దణ్డదుగ్గతిభయానం సమ్భవోయేవ నత్థి, ‘‘సీలవా పురిసపుగ్గలో కల్యాణధమ్మో’’తి విఞ్ఞూనం పాసంసో హోతి. తథా సీలవతో య్వాయం ‘‘కతం వత మయా పాపం, కతం లుద్దం, కతం కిబ్బిస’’న్తి దుస్సీలస్స విప్పటిసారో ఉప్పజ్జతి, సో న హోతి. సీలఞ్చ నామేతం అప్పమాదాధిట్ఠానతో, భోగబ్యసనాదిపరిహారముఖేన మహతో అత్థస్స సాధనతో, మఙ్గలభావతో చ పరమం సోత్థిట్ఠానం, నిహీనజచ్చోపి సీలవా ఖత్తియమహాసాలాదీనం పూజనీయో హోతీతి కులసమ్పత్తిం అతిసేతి సీలసమ్పదా, ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి మహారాజ, ఇధ తే అస్స పురిసో దాసో కమ్మకరో’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౧౮౩) వచనఞ్చేత్థ సాధకం. చోరాదీహి అసాధారణతో, పరలోకానుగమనతో, మహప్ఫలభావతో, సమథాదిగుణాధిట్ఠానతో చ బాహిరధనం అతిసేతి సీలం, పరమస్స చిత్తిస్సరియస్స అధిట్ఠానభావతో ఖత్తియాదీనం ఇస్సరియం అతిసేతి సీలం. సీలనిమిత్తఞ్హి తంతంసత్తనికాయేసు సత్తానం ఇస్సరియం వస్ససతదీఘప్పమాణతో జీవితతో ఏకాహమ్పి సీలవతో జీవితస్స విసిట్ఠతావచనతో, సతి చ జీవితే సిక్ఖానిక్ఖేపస్స మరణతావచనతో సీలం జీవితతో విసిట్ఠతరం. వేరీనమ్పి మనుఞ్ఞభావావహనతో, జరారోగవిపత్తీహి అనభిభవనీయతో చ రూపసమ్పత్తిం అతిసేతి సీలం. పాసాదహమ్మియాదిట్ఠానవిసేసే, రాజయువరాజసేనాపతిఆదిట్ఠానవిసేసే చ అతిసేతి సీలం సుఖవిసేసాధిట్ఠానభావతో. సభావసినిద్ధే సన్తికావచరేపి బన్ధుజనే మిత్తజనే చ అతిసేతి ఏకన్తహితసమ్పాదనతో, పరలోకానుగమనతో చ. ‘‘న తం మాతా పితా కయిరా’’తిఆది (ధ. ప. ౪౩) వచనఞ్చేత్థ సాధకం. తథా హత్థిఅస్సరథాదిభేదేహి, మన్తాగదసోత్థానప్పయోగేహి చ దురారక్ఖం అత్తానం ఆరక్ఖభావేన సీలమేవ విసిట్ఠతరం అత్తాధీనతో, అపరాధీనతో, మహావిసయతో చ. తేనేవాహ ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తిఆది (జా. ౧.౯.౧౦౨). ఏవమనేకగుణసమన్నాగతం సీలన్తి పచ్చవేక్ఖన్తస్స అపరిపుణ్ణా చేవ సీలసమ్పదా పారిపూరిం గచ్ఛతి అపరిసుద్ధా చ పారిసుద్ధిం.

సచే పనస్స దీఘరత్తం పరిచయేన సీలపటిపక్ఖా ధమ్మా దోసాదయో అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేన బోధిసత్తపటిఞ్ఞేన ఏవం పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం ‘‘నను తయా సమ్బోధాయ పణిధానం కతం, సీలవికలేన చ న సక్కా లోకియాపి సమ్పత్తియో పాపుణితుం, పగేవ లోకుత్తరా, సబ్బసమ్పత్తీనం పన అగ్గభూతాయ సమ్మాసమ్బోధియా అధిట్ఠానభూతేన సీలేన పరముక్కంసగతేన భవితబ్బం. తస్మా ‘కికీవ అణ్డ’న్తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౧౯; దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭) వుత్తనయేన సమ్మా సీలం పరిరక్ఖన్తేన సుట్ఠు తయా పేసలేన భవితబ్బం. అపి చ తయా ధమ్మదేసనాయ యానత్తయే సత్తానం అవతారణపరిపాచనాని కాతబ్బాని, సీలవికలస్స చ వచనం న పచ్చేతబ్బం హోతి అసప్పాయాహారవిచారస్స వియ వేజ్జస్స తికిచ్ఛనం, తస్మా కథాహం సద్ధేయ్యో హుత్వా సత్తానం అవతారణపరిపాచనాని కరేయ్య’’న్తి సభావపరిసుద్ధసీలేన భవితబ్బం. కిఞ్చ ‘‘ఝానాదిగుణవిసేసయోగేన మే సత్తానం ఉపకారకరణసమత్థతా, పఞ్ఞాపారమీఆదిపరిపూరణఞ్చ, ఝానాదయో చ గుణా సీలపారిసుద్ధిం వినా న సమ్భవన్తీ’’తి సమ్మదేవ సీలం పరిసోధేతబ్బం.

తథా ‘‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజోపథో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౯౧; మ. ని. ౧.౨౯౧; సం. ని. ౨.౧౫౪; మ. ని. ౨.౧౦) ఘరావాసే ‘‘అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩౪; పాచి. ౪౧౭; మహాని. ౩, ౬;), ‘‘మాతాపి పుత్తేన వివదతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౬౮, ౧౭౮) చ కామేసు ‘‘సేయ్యథాపి పురిసో ఇణం ఆదాయ కమ్మన్తే పయోజేయ్యా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౮) కామచ్ఛన్దాదీసు ఆదీనవదస్సనపుబ్బఙ్గమా వుత్తవిపరియాయేన ‘‘అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧.౯౧; సం. ని. ౧.౧౫౪) పబ్బజ్జాదీసు ఆనిసంసపటిసఙ్ఖావసేన నేక్ఖమ్మపారమియం పచ్చవేక్ఖణా వేదితబ్బా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో, విత్థారో పన దుక్ఖక్ఖన్ధ (మ. ని. ౧.౧౬౩) వీమంససుత్తాది (మ. ని. ౧.౪౮౭) వసేన దుక్ఖక్ఖన్ధఆసివిసోపమసుత్తాదివసేన (చరియా. అట్ఠ. పకిణ్ణకకథాయం) వేదితబ్బో.

తథా ‘‘పఞ్ఞాయ వినా దానాదయో ధమ్మా న విసుజ్ఝన్తి, యథాసకం బ్యాపారసమత్థా చ న హోన్తీ’’తి పఞ్ఞాగుణా మనసి కాతబ్బా. యథేవ హి జీవితేన వినా సరీరయన్తం న సోభతి, న చ అత్తనో కిరియాసు పటిపత్తిసమత్థం హోతి, యథా చ చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని విఞ్ఞాణేన వినా యథాసకం విసయేసు కిచ్చం కాతుం నప్పహోన్తి, ఏవం సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని పఞ్ఞాయ వినా సకిచ్చపటిపత్తియం అసమత్థానీతి పరిచ్చాగాదిపటిపత్తియం పఞ్ఞా పధానకారణం. ఉమ్మీలితపఞ్ఞాచక్ఖుకా హి మహాసత్తా అత్తనో అఙ్గపచ్చఙ్గానిపి దత్వా అనత్తుక్కంసకా, అపరవమ్భకా చ హోన్తి, భేసజ్జరుక్ఖా వియ వికప్పరహితా కాలత్తయేపి సోమనస్సజాతా. పఞ్ఞావసేన ఉపాయకోసల్లయోగతో పరిచ్చాగో పరహితప్పవత్తియా దానపారమిభావం ఉపేతి. అత్తత్థఞ్హి దానం వుడ్ఢిసదిసం హోతి.

తథా పఞ్ఞాయ అభావేన తణ్హాదిసంకిలేసావియోగతో సీలస్స విసుద్ధియేవ న సమ్భవతి, కుతో సబ్బఞ్ఞుగుణాధిట్ఠానభావో. పఞ్ఞవా ఏవ చ ఘరావాసే కామగుణేసు సంసారే చ ఆదీనవం, పబ్బజ్జాయ ఝానసమాపత్తియం నిబ్బానే చ ఆనిసంసం సుట్ఠు సల్లక్ఖేన్తో పబ్బజిత్వా ఝానసమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా నిబ్బాననిన్నో, పరే చ తత్థ పతిట్ఠపేతీతి.

వీరియఞ్చ పఞ్ఞారహితం యదిచ్ఛితమత్థం న సాధేతి దురారమ్భభావతో. వరమేవ హి అనారమ్భో దురారమ్భతో, పఞ్ఞాసహితేన పన వీరియేన న కిఞ్చి దురధిగమం ఉపాయపటిపత్తితో. తథా పఞ్ఞవా ఏవ పరాపకారాదిఅధివాసకజాతియో హోతి, న దుప్పఞ్ఞో. పఞ్ఞావిరహితస్స చ పరేహి ఉపనీతా అపకారా ఖన్తియా పటిపక్ఖమేవ అనుబ్రూహేన్తి, పఞ్ఞవతో పన తే ఖన్తిసమ్పత్తియా పరిబ్రూహనవసేన అస్సా థిరభావాయ సంవత్తన్తి. పఞ్ఞవా ఏవ తీణి సచ్చాని తేసం కారణాని పటిపక్ఖే చ యథాభూతం జానిత్వా పరేసం అవిసంవాదకో హోతి. తథా పఞ్ఞాబలేన అత్తానం ఉపత్థమ్భేత్వా ధితిసమ్పదాయ సబ్బపారమీసు అచలసమాదానాధిట్ఠానో హోతి, పఞ్ఞవా ఏవ చ పియమజ్ఝత్తవేరీవిభాగం అకత్వా సబ్బత్థ హితూపసంహారకుసలో హోతి. తథా పఞ్ఞావసేన లాభాదిలోకధమ్మసన్నిపాతే నిబ్బికారతాయ మజ్ఝత్తో హోతి. ఏవం సబ్బాసం పారమీనం పఞ్ఞావ పారిసుద్ధిహేతూతి పఞ్ఞాగుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా.

అపిచ పఞ్ఞాయ వినా న దస్సనసమ్పత్తి, అన్తరేన చ దిట్ఠిసమ్పదం న సీలసమ్పదా, సీలదిట్ఠిసమ్పదారహితస్స న సమాధిసమ్పదా, అసమాహితేన చ న సక్కా అత్తహితమత్తమ్పి సాధేతుం, పగేవ ఉక్కంసగతం పరహితన్తి పరహితాయ పటిపన్నేన ‘‘నను తయా సక్కచ్చం పఞ్ఞాపారిసుద్ధియం ఆయోగో కరణీయో’’తి బోధిసత్తేన అత్తా ఓవదితబ్బో. పఞ్ఞానుభావేన హి మహాసత్తో చతురధిట్ఠానాధిట్ఠితో చతూహి సఙ్గహవత్థూహి (దీ. ని. ౩.౨౧౦, ౩౧౩; అ. ని. ౧౦.౩౨) లోకం అనుగ్గణ్హన్తో సత్తే నియ్యానికమగ్గే అవతారేతి, ఇన్ద్రియాని చ నేసం పరిపాచేతి. తథా పఞ్ఞాబలేన ఖన్ధాయతనాదీసు పవిచయబహులో పవత్తినివత్తియో యాథావతో పరిజానన్తో దానాదయో గుణే విసేసనిబ్బేధభాగియభావం నయన్తో బోధిసత్తసిక్ఖాయ పరిపూరకారీ హోతీతి ఏవమాదినా అనేకాకారవోకారే పఞ్ఞాగుణే వవత్థపేత్వా పఞ్ఞాపారమీ అనుబ్రూహేతబ్బా.

తథా దిస్సమానపారానిపి లోకియాని కమ్మాని నిహీనవీరియేన పాపుణితుం అసక్కుణేయ్యాని, అగణితఖేదేన పన ఆరద్ధవీరియేన దురధిగమం నామ నత్థి. నిహీనవీరియో హి ‘‘సంసారమహోఘతో సబ్బసత్తే సన్తారేస్సామీ’’తి ఆరభితుమేవ న సక్కుణోతి. మజ్ఝిమో ఆరభిత్వా అన్తరావోసానమాపజ్జతి. ఉక్కట్ఠవీరియో పన అత్తసుఖనిరపేక్ఖో ఆరమ్భపారం అధిగచ్ఛతీతి వీరియసమ్పత్తి పచ్చవేక్ఖితబ్బా. అపిచ ‘‘యస్స అత్తనోయేవ సంసారపఙ్కతో సముద్ధరణత్థమారమ్భో, తస్సాపి వీరియస్స సిథిలభావేన మనోరథానం మత్థకప్పత్తి న సక్కా సమ్భావేతుం, పగేవ సదేవకస్స లోకస్స సముద్ధరణత్థం కతాభినీహారేనా’’తి చ ‘‘రాగాదీనం దోసగణానం మత్తమహాగజానం వియ దున్నివారయభావతో, తన్నిదానానఞ్చ కమ్మసమాదానానం ఉక్ఖిత్తాసికవధకసదిసభావతో, తన్నిమిత్తానఞ్చ దుగ్గతీనం సబ్బదా వివటముఖభావతో, తత్థ నియోజకానఞ్చ పాపమిత్తానం సదా సన్నిహితభావతో, తదోవాదకారితాయ చ బాలస్స పుథుజ్జనభావస్స సతి సమ్భవే యుత్తం సయమేవ సంసారదుక్ఖతో నిస్సరితు’’న్తి చ ‘‘మిచ్ఛావితక్కా వీరియానుభావేన దూరీ భవన్తీ’’తి చ ‘‘యది పన సమ్బోధి అత్తాధీనేన వీరియేన సక్కా సమధిగన్తుం, కిమేత్థ దుక్కర’’న్తి చ ఏవమాదినా నయేన వీరియస్స గుణాపచ్చవేక్ఖితబ్బా.

తథా ‘‘ఖన్తి నామాయం నిరవసేసగుణపటిపక్ఖస్స కోధస్స విధమనతో గుణసమ్పాదనే సాధూనమప్పటిహతమాయుధం, పరాభిభవనే సమత్థానం అలఙ్కారో, సమణబ్రాహ్మణానం బలసమ్పదా, కోధగ్గివినయనీ ఉదకధారా, కల్యాణస్స కిత్తిసద్దస్స సఞ్జాతిదేసో, పాపపుగ్గలానం వచీవిసవూపసమకరో మన్తాగదో, సంవరే ఠితానం పరమా ధీరపకతి, గమ్భీరాసయతాయ సాగరో, దోసమహాసాగరస్స వేలా, అపాయద్వారస్స పిధానకవాటం, దేవబ్రహ్మలోకానం ఆరోహణసోపానం, సబ్బగుణానం అధివాసనభూమి, ఉత్తమా కాయవచీమనోవిసుద్ధీ’’తి మనసి కాతబ్బం. అపి చ ‘‘ఏతే సత్తా ఖన్తిసమ్పత్తియా అభావతో ఇధ చేవ తపన్తి, పరలోకే చ తపనీయధమ్మానుయోగతో’’తి చ ‘‘యదిపి పరాపకారనిమిత్తం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తస్స పన దుక్ఖస్స ఖేత్తభూతో అత్తభావో, బీజభూతఞ్చ కమ్మం మయావ అభిసఙ్ఖత’’న్తి చ ‘‘తస్స దుక్ఖస్స ఆణణ్యకారణమేత’’న్తి చ ‘‘అపకారకే అసతి కథం మయ్హం ఖన్తిసమ్పదా సమ్భవతీ’’తి చ ‘‘యదిపాయం ఏతరహి అపకారకో, అయం నామ పుబ్బే అనేన మయ్హం ఉపకారో కతో’’తి చ ‘‘అపకారో ఏవ వా ఖన్తినిమిత్తతాయ ఉపకారో’’తి చ ‘‘సబ్బేపిమే సత్తా మయ్హం పుత్తసదిసా, పుత్తకతాపరాధేసు చ కో కుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ ‘‘యేన కోధభూతావేసేన అయం మయ్హం అపరజ్ఝతి, సో కోధభూతావేసో మయా వినేతబ్బో’’తి చ ‘‘యేన అపకారేన ఇదం మయ్హం దుక్ఖం ఉప్పన్నం, తస్స అహమ్పి నిమిత్త’’న్తి చ ‘‘యేహి ధమ్మేహి అపరాధో కతో, యత్థ చ కతో, సబ్బేపి తే తస్మింయేవ ఖణే నిరుద్ధా, కస్సిదాని కేన కోధో కాతబ్బో’’తి చ ‘‘అనత్తతాయ సబ్బధమ్మానం కో కస్స అపరజ్ఝతీ’’తి చ పచ్చవేక్ఖన్తేన ఖన్తిసమ్పదా బ్రూహేతబ్బా.

యది పనస్స దీఘరత్తం పరిచయేన పరాపకారనిమిత్తకో కోధో చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠేయ్య, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం ‘‘ఖన్తి నామేసా పరాపకారస్స పటిపక్ఖపటిపత్తీనం పచ్చుపకారకారణ’’న్తి చ ‘‘అపకారో చ మయ్హం దుక్ఖుప్పాదనేన దుక్ఖుపనిసాయ సద్ధాయ, సబ్బలోకే అనభిరతిసఞ్ఞాయ చ పచ్చయో’’తి చ ‘‘ఇన్ద్రియపకతిరేసా, యదిదం ఇట్ఠానిట్ఠవిసయసమాయోగో, తత్థ అనిట్ఠవిసయసమాయోగో మయ్హం న సియాతి తం కుతేత్థ లబ్భా’’తి చ ‘‘కోధవసికో సత్తో కోధేన ఉమ్మత్తో విక్ఖిత్తచిత్తో, తత్థ కిం పచ్చపకారేనా’’తి చ ‘‘సబ్బే పిమే సత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఓరసపుత్తా వియ పరిపాలితా, తస్మా న తత్థ మయా చిత్తకోపోపి కాతబ్బో’’తి చ ‘‘అపరాధకే చ సతి గుణే గుణవతి మయా న కోపో కాతబ్బో’’తి చ ‘‘అసతి గుణే విసేసేన కరుణాయితబ్బో’’తి చ ‘‘కోపేన చ మయ్హం గుణయసా నిహీయన్తీ’’తి చ ‘‘కుజ్ఝనేన మయ్హం దుబ్బణ్ణదుక్ఖసేయ్యాదయో సపత్తకన్తా ఆగచ్ఛన్తీ’’తి చ ‘‘కోధో చ నామాయం సబ్బాహితకారకో సబ్బహితవినాసకో బలవా పచ్చత్థికో’’తి చ ‘‘సతి చ ఖన్తియా న కోచి పచ్చత్థికో’’తి చ ‘‘అపరాధకేన అపరాధనిమిత్తం యం ఆయతిం లద్ధబ్బం దుక్ఖం, సతి చ ఖన్తియా మయ్హం తదభావో’’తి చ ‘‘చిన్తనేన కుజ్ఝన్తేన చ మయా పచ్చత్థికోయేవ అనువత్తితో హోతీ’’తి చ ‘‘కోధే చ మయా ఖన్తియా అభిభూతే తస్స దాసభూతో పచ్చత్థికో సమ్మదేవ అభిభూతో హోతీ’’తి చ ‘‘కోధనిమిత్తం ఖన్తిగుణపరిచ్చాగో మయ్హం న యుత్తో’’తి చ ‘‘సతి చ కోధే గుణవిరోధిని (గుణవిరోధపచ్చనీధమ్మే చరియా. అట్ఠ. పకిణ్ణకకథాయం) కిం మే సీలాదిధమ్మా పారిపూరిం గచ్ఛేయ్యుం, అసతి చ తేసు కథాహం సత్తానం ఉపకారబహులో పటిఞ్ఞానురూపం ఉత్తమం సమ్పత్తిం పాపుణిస్సామీ’’తి చ ‘‘ఖన్తియా చ సతి బహిద్ధా విక్ఖేపాభావతో సమాహితస్స సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చతో దుక్ఖతో సబ్బే ధమ్మా అనత్తతో నిబ్బానఞ్చ అసఙ్ఖతామతసన్తపణీతాదిభావతో నిజ్ఝానం ఖమన్తి ‘బుద్ధధమ్మా చ అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యపభావా’తి’’, తతో చ ‘‘అనులోమియం ఖన్తియం ఠితో ‘కేవలా ఇమే చ అత్తత్తనియభావరహితా ధమ్మమత్తా యథాసకం పచ్చయేహి ఉప్పజ్జన్తి వయన్తి, న కుతోచి ఆగచ్ఛన్తి, న కుహిఞ్చి గచ్ఛన్తి, న చ కత్థచి పతిట్ఠితా, న చేత్థ కోచి కస్సచి బ్యాపారో’తి అహంకారమమంకారానధిట్ఠానతా నిజ్ఝానం ఖమతి, యేన బోధిసత్తో బోధియా నియతో అనావత్తిధమ్మో హోతీ’’తి ఏవమాదినా ఖన్తిపారమియం పచ్చవేక్ఖణా వేదితబ్బా.

తథా ‘‘సచ్చేన వినా సీలాదీనం అసమ్భవతో, పటిఞ్ఞానురూపం పటిపత్తియా అభావతో చ సచ్చధమ్మాతిక్కమే చ సబ్బపాపధమ్మానం సమోసరణతో, అసచ్చసన్ధస్స అప్పచ్చయికభావతో, ఆయతిఞ్చ అనాదేయ్యవచనతావహనతో, సమ్పన్నసచ్చస్స చ సబ్బగుణాధిట్ఠానభావతో, సచ్చాధిట్ఠానేన సబ్బబోధిసమ్భారానం పారిసుద్ధిపారిపూరిసమన్వాయతో, సభావధమ్మావిసంవాదనేన సబ్బబోధిసమ్భారకిచ్చకరణతో, బోధిసత్తపటిపత్తియా చ పరినిప్ఫత్తితో’’తిఆదినా సచ్చపారమియా సమ్పత్తియో పచ్చవేక్ఖితబ్బా.

తథా ‘‘దానాదీసు దళ్హసమాదానం, తమ్పటిపక్ఖసన్నిపాతే చ నేసం అచలావత్థానం, తత్థ చ థిరభావం వినా న దానాదిసమ్భారా సమ్బోధినిమిత్తా సమ్భవన్తీ’’తిఆదినా అధిట్ఠానే గుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా.

తథా ‘‘అత్తహితమత్తే అవతిట్ఠన్తేనాపి సత్తేసు హితచిత్తతం వినా న సక్కా ఇధలోకపరలోకసమ్పత్తియో పాపుణితుం, పగేవ సబ్బసత్తే నిబ్బానసమ్పత్తియం పతిట్ఠాపేతుకామేనా’’తి చ ‘‘పచ్ఛా సబ్బసత్తానం లోకుత్తరసమ్పత్తిం ఆకఙ్ఖన్తేన ఇదాని లోకియసమ్పత్తిం ఆకఙ్ఖా యుత్తరూపా’’తి చ ‘‘ఇదాని ఆసయమత్తేన పరేసం హితసుఖూపసంహారం కాతుం అసక్కోన్తో కదా పయోగేన తం సాధేస్సామీ’’తి చ ‘‘ఇదాని మయా హితసుఖూపసంహారేన సంవద్ధితా పచ్ఛా ధమ్మసంవిభాగసహాయా మయ్హం భవిస్సన్తీ’’తి చ ‘‘ఏతేహి వినా న మయ్హం బోధిసమ్భారా సమ్భవన్తి, తస్మా సబ్బబుద్ధగుణవిభూతినిప్ఫత్తికారణత్తా మయ్హం ఏతే పరమం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తరం కుసలాయతనం ఉత్తమం గారవట్ఠాన’’న్తి చ ‘‘సవిసేసం సత్తేసు సబ్బేసు హితజ్ఝాసయతా పచ్చుపట్ఠపేతబ్బా, కిఞ్చ కరుణాధిట్ఠానతోపి సబ్బసత్తేసు మేత్తా అనుబ్రూహేతబ్బా. విమరియాదీకతేన హి చేతసా సత్తేసు హితసుఖూపసంహారనిరతస్స తేసం అహితదుక్ఖాపనయనకామతా బలవతీ ఉప్పజ్జతి దళ్హమూలా, కరుణా చ సబ్బేసం బుద్ధకారకధమ్మానమాది చరణం పతిట్ఠా మూలం ముఖం పముఖ’’న్తి ఏవమాదినా మేత్తాయ గుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా.

తథా ‘‘ఉపేక్ఖాయ అభావే సత్తేహి కతా విప్పకారా చిత్తస్స వికారం ఉప్పాదేయ్యుం, సతి చ చిత్తవికారే దానాదిసమ్భారానం సమ్భవోయేవ నత్థీ’’తి చ ‘‘మేత్తాసినేహేన సినేహితే చిత్తే ఉపేక్ఖాయ వినా సమ్భారానం పారిసుద్ధి న హోతీ’’తి చ ‘‘అనుపేక్ఖకో సమ్భారేసు పుఞ్ఞసమ్భారం తబ్బిపాకఞ్చ సత్తహితత్థం పరిణామేతుం న సక్కోతీ’’తి చ ‘‘ఉపేక్ఖాయ అభావే దేయ్యపటిగ్గాహకేసు విభాగం అకత్వా పరిచ్చజితుం న సక్కోతీ’’తి చ ‘‘ఉపేక్ఖారహితేన జీవితపరిక్ఖారానం జీవితస్స చ అన్తరాయం అమనసికరిత్వా సంవరవిసోధనం కాతుం న సక్కా’’తి చ ‘‘ఉపేక్ఖావసేన అరతిరతిసహస్సేవ నేక్ఖమ్మబలసిద్ధితో, ఉపపత్తితో ఇక్ఖనవసేనేవ సబ్బసమ్భారకిచ్చనిప్ఫత్తితో, అచ్చారద్ధస్స వీరియస్స అనుపేక్ఖనే పధానకిచ్చాకరణతో, ఉపేక్ఖతోయేవ తితిక్ఖానిజ్ఝానసమ్భవతో, ఉపేక్ఖావసేన సత్తసఙ్ఖారానం అవిసంవాదనతో, లోకధమ్మానం అజ్ఝుపేక్ఖనేన సమాదిన్నధమ్మేసు అచలాధిట్ఠానసిద్ధితో, పరాపకారాదీసు అనాభోగవసేనేవ మేత్తావిహారనిప్ఫత్తితోతి సబ్బబోధిసమ్భారానం సమాదానాధిట్ఠానపారిపూరినిప్ఫత్తియో ఉపేక్ఖానుభావేన సమ్పజ్జన్తీ’’తి ఏవం ఆదినా నయేన ఉపేక్ఖాపారమీ పచ్చవేక్ఖితబ్బా. ఏవం అపరిచ్చాగపరిచ్చాగాదీసు యథాక్కమం ఆదీనవానిసంసపచ్చవేక్ఖణా దానాదిపారమీనం పచ్చయోతి వేదితబ్బా.

తథా సపరిక్ఖారా పఞ్చదస చరణధమ్మా పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో. తత్థ చరణధమ్మా నామ సీలసంవరో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, జాగరియానుయోగో, సత్త సద్ధమ్మా, చత్తారి ఝానాని చ. తేసు సీలాదీనం చతున్నం తేరసపి ధుతధమ్మా, అప్పిచ్ఛతాదయో చ పరిక్ఖారో. సద్ధమ్మేసు సద్ధాయ బుద్ధధమ్మసఙ్ఘసీలచాగదేవతూపసమానుస్సతి- లూఖపుగ్గలపరివజ్జనసినిద్ధపుగ్గలసేవనపసాదనీయ- ధమ్మపచ్చవేక్ఖణతదధిముత్తతా పరిక్ఖారో, హిరోత్తప్పానం అకుసలాదీనవపచ్చవేక్ఖణఅపాయాదీనవపచ్చవేక్ఖణకుసలధమ్ముపత్థమ్భన- భావపచ్చవేక్ఖణహిరోత్తప్ప రహితపుగ్గలపరివజ్జనహిరోత్తప్పసమ్పన్నపుగ్గలసేవనతదధిముత్తతా, బాహుసచ్చస్స పుబ్బయోగపరిపుచ్ఛకభావసద్ధమ్మాభియోగఅనవజ్జవిజ్జాట్ఠానాది- పరిచయపరిపక్కిన్ద్రియతాకిలేసదూరీభావఅప్పస్సుతపరివజ్జనబహుస్సుతసేవనతదధిముత్తతా, వీరియస్స అపాయభయపచ్చవేక్ఖణగమనవీథిపచ్చవేక్ఖణధమ్మమహత్తపచ్చవేక్ఖణ- థినమిద్ధవినోదనకుసీతపుగ్గలపరివజ్జనఆరద్ధవీరియపుగ్గల- సేవనసమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణతదధిముత్తతా, సతియా సతిసమ్పజఞ్ఞముట్ఠస్సతిపుగ్గలపరివజ్జనఉపట్ఠితస్సతిపుగ్గలసేవనతదధిముత్తతా, పఞ్ఞాయ పరిపుచ్ఛకభావవత్థువిసదకిరియాఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనదుప్పఞ్ఞ- పుగ్గలపరివజ్జనపఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనగమ్భీరఞాణచరియపచ్చ- వేక్ఖణతదధిముత్తతా, చతున్నం ఝానానం సీలాదిచతుక్కం అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు పుబ్బభాగభావనా, ఆవజ్జనాదివసీభావకరణఞ్చ పరిక్ఖారో. తత్థ సీలాదీహి పయోగసుద్ధియా సత్తానం అభయదానే, ఆసయసుద్ధియా ఆమిసదానే, ఉభయసుద్ధియా చ ధమ్మదానే సమత్థో హోతీతిఆదినా చరణాదీనం దానాదిసమ్భారానం పచ్చయభావో యథారహం నిద్ధారేతబ్బో, అతివిత్థారభయేన న నిద్ధారయిమ్హ. ఏవం సమ్పత్తిచక్కాదయోపి దానాదీనం పచ్చయోతి వేదితబ్బా.

కో సంకిలేసోతి అవిసేసేన తణ్హాదీహి పరామట్ఠభావో పారమీనం సంకిలేసో, విసేసేన దేయ్యపటిగ్గాహకవికప్పా దానపారమియా సంకిలేసో, సత్తకాలవికప్పా సీలపారమియా, కామభవతదుపసమేసు అభిరతిఅనభిరతివికప్పా నేక్ఖమ్మపారమియా, ‘‘అహం మమా’’తి వికప్పా పఞ్ఞాపారమియా, లీనుద్ధచ్చవికప్పా వీరియపారమియా, అత్తపరవికప్పా ఖన్తిపారమియా, అదిట్ఠాదీసు దిట్ఠాదివికప్పా సచ్చపారమియా, బోధిసమ్భారతబ్బిపక్ఖేసు దోసగుణవికప్పా అధిట్ఠానపారమియా, హితాహితవికప్పా మేత్తాపారమియా, ఇట్ఠానిట్ఠవికప్పా ఉపేక్ఖాపారమియా సంకిలేసోతి వేదితబ్బో.

కిం వోదానన్తి తణ్హాదీహి అనుపఘాతో, యథావుత్తవికప్పవిరహో చ ఏతాసం వోదానన్తి వేదితబ్బం. అనుపహతా హి తణ్హామానదిట్ఠికోధూపనాహమక్ఖపలాసఇస్సామచ్ఛరియమాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భ- మదపమాదాదీహి కిలేసేహి దేయ్యపటిగ్గాహకవికప్పాదిరహితా చ దానాదిపారమియో పరిసుద్ధా పభస్సరా భవన్తీతి.

కో పటిపక్ఖోతి అవిసేసేన సబ్బేపి కిలేసా సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా ఏతాసం పటిపక్ఖో, విసేసేన పన పుబ్బే వుత్తా మచ్ఛేరాదయోతి వేదితబ్బా. అపిచ దేయ్యపటిగ్గాహకదానఫలేసు అలోభాదోసామోహగుణయోగతో లోభదోసమోహపటిపక్ఖం దానం, కాయాదిదోసవఙ్కాపగమనతో లోభాదిపటిపక్ఖం సీలం, కామసుఖపరూపఘాతఅత్తకిలమథపరివజ్జనతో దోసత్తయపటిపక్ఖం నేక్ఖమ్మం, లోభాదీనం అన్ధీకరణతో, ఞాణస్స చ అనన్ధీకరణతో లోభాదిపటిపక్ఖా పఞ్ఞా, అలీనానుద్ధతఞాయారమ్భవసేన లోభాదిపటిపక్ఖం వీరియం, ఇట్ఠానిట్ఠసుఞ్ఞతానం ఖమనతో లోభాదిపటిపక్ఖా ఖన్తి, సతిపి పరేసం ఉపకారే అపకారే చ యథాభూతప్పవత్తియా లోభాదిపటిపక్ఖం సచ్చం, లోకధమ్మే అభిభుయ్య యథాసమాదిన్నేసు సమ్భారేసు అచలనతో లోభాదిపటిపక్ఖం అధిట్ఠానం, నీవరణవివేకతో లోభాదిపటిపక్ఖా మేత్తా, ఇట్ఠానిట్ఠేసు అనునయపటిఘవిద్ధంసనతో, సమప్పవత్తితో చ లోభాదిపటిపక్ఖా ఉపేక్ఖాతి దట్ఠబ్బం.

కా పటిపత్తీతి సుఖూపకరణసరీరజీవితపరిచ్చాగేన భయాపనూదనేన ధమ్మోపదేసేన చ బహుధా సత్తానం అనుగ్గహకరణం దానే పటిపత్తి. తత్థాయం విత్థారనయో – ‘‘ఇమినాహం దానేన సత్తానం ఆయువణ్ణసుఖబలపటిభానాదిసమ్పత్తిం రమణీయం అగ్గఫలసమ్పత్తిం నిప్ఫాదేయ్య’’న్తి అన్నదానం దేతి, తథా సత్తానం కమ్మకిలేసపిపాసవూపసమాయ పానం దేతి, తథా సువణ్ణవణ్ణతాయ, హిరోత్తప్పాలఙ్కారస్స చ నిప్ఫత్తియా వత్థాని దేతి, తథా ఇద్ధివిధస్స చేవ నిబ్బానసుఖస్స చ నిప్ఫత్తియా యానం దేతి, తథా సీలగన్ధనిప్ఫత్తియా గన్ధం, బుద్ధగుణసోభానిప్ఫత్తియా మాలావిలేపనం, బోధిమణ్డాసననిప్ఫత్తియా ఆసనం, తథాగతసేయ్యానిప్ఫత్తియా సేయ్యం, సరణభావనిప్ఫత్తియా ఆవసథం, పఞ్చచక్ఖుపటిలాభాయ పదీపేయ్యం దేతి. బ్యామప్పభానిప్ఫత్తియా రూపదానం, బ్రహ్మస్సరనిప్ఫత్తియా సద్దదానం, సబ్బలోకస్స పియభావాయ రసదానం, బుద్ధసుఖుమాలభావాయ ఫోట్ఠబ్బదానం, అజరామరణభావాయ భేసజ్జదానం, కిలేసదాసబ్యవిమోచనత్థం దాసానం భుజిస్సతాదానం, సద్ధమ్మాభిరతియా అనవజ్జఖిడ్డారతిహేతుదానం, సబ్బేపి సత్తే అరియాయ జాతియా అత్తనో పుత్తభావూపనయనాయ పుత్తదానం, సకలస్స లోకస్స పతిభావూపగమనాయ దారదానం, సుభలక్ఖణసమ్పత్తియా సువణ్ణమణిముత్తాపవాళాదిదానం, అనుబ్యఞ్జనసమ్పత్తియా నానావిధవిభూసనదానం, సద్ధమ్మకోసాధిగమాయ విత్తకోసదానం, ధమ్మరాజభావాయ రజ్జదానం, ఝానాదిసమ్పత్తియా ఆరాముయ్యానాదివనదానం, చక్కఙ్కితేహి పాదేహి బోధిమణ్డూపసఙ్కమనాయ చరణదానం, చతురోఘనిత్థరణాయ సత్తానం సద్ధమ్మహత్థదానత్థం హత్థదానం, సద్ధిన్ద్రియాదిపటిలాభాయ కణ్ణనాసాదిదానం, సమన్తచక్ఖుపటిలాభాయ చక్ఖుదానం, ‘‘దస్సనసవనానుస్సరణపారిచరియాదీసు సబ్బకాలం సబ్బసత్తానం హితసుఖావహో, సబ్బలోకేన చ ఉపజీవితబ్బో మే కాయో భవేయ్యా’’తి మంసలోహితాదిదానం, ‘‘సబ్బలోకుత్తమో భవేయ్య’’న్తి ఉత్తమఙ్గదానం దేతి.

ఏవం దదన్తో చ న అనేసనాయ దేతి, న పరోపఘాతేన, న భయేన, న లజ్జాయ, న దక్ఖిణేయ్యరోసనేన, న పణీతే సతి లూఖం, న అత్తుక్కంసనేన, న పరవమ్భనేన, న ఫలాభికఙ్ఖాయ, న యాచకజిగుచ్ఛాయ, న అచిత్తీకారేన దేతి, అథ ఖో సక్కచ్చం దేతి, సహత్థేన దేతి, కాలేన దేతి, చిత్తిం కత్వా దేతి, అవిభాగేన దేతి, తీసు కాలేసు సోమనస్సితో దేతి. తతోయేవ దత్వా న పచ్ఛానుతాపీ హోతి, న పటిగ్గాహకవసేన మానావమానం కరోతి, పటిగ్గాహకానం పియసముదాచారో హోతి వదఞ్ఞూ యాచయోగో సపరివారదాయీ. తఞ్చ దానసమ్పత్తిం సకలలోకహితసుఖాయ పరిణామేతి, అత్తనో చ అకుప్పాయ విముత్తియా, అపరిక్ఖయస్స ఛన్దస్స, అపరిక్ఖయస్స వీరియస్స, అపరిక్ఖయస్స సమాధానస్స, అపరిక్ఖయస్స ఞాణస్స, అపరిక్ఖయాయ సమ్మాసమ్బోధియా పరిణామేతి. ఇమఞ్చ దానపారమిం పటిపజ్జన్తేన మహాసత్తేన జీవితే, భోగేసు చ అనిచ్చసఞ్ఞా పచ్చుపట్ఠపేతబ్బా, సత్తేసు చ మహాకరుణా. ఏవఞ్హి భోగే గహేతబ్బసారం గణ్హన్తో ఆదిత్తస్మా వియ అగారస్మా సబ్బం సాపతేయ్యం, అత్తానఞ్చ బహి నీహరన్తో న కిఞ్చి సేసేతి, నిరవసేసతో నిస్సజ్జతియేవ. అయం తావ దానపారమియా పటిపత్తిక్కమో.

సీలపారమియా పన యస్మా సబ్బఞ్ఞుసీలాలఙ్కారేహి సత్తే అలఙ్కరితుకామేన అత్తనోయేవ తావ సీలం విసోధేతబ్బం, తస్మా సత్తేసు తథా దయాపన్నచిత్తేన భవితబ్బం, యథా సుపినన్తేనపి న ఆఘాతో ఉప్పజ్జేయ్య. పరూపకారనిరతతాయ పరసన్తకో అలగద్దో వియ న పరామసితబ్బో. అబ్రహ్మచరియతోపి ఆరాచారీ, సత్తవిధమేథున సంయోగవిరతో, పగేవ పరదారగమనతో. సచ్చం హితం పియం పరిమితమేవ చ కాలేన ధమ్మిం కథం భాసితా హోతి, అనభిజ్ఝాలు అబ్యాపన్నో అవిపరీతదస్సనో సమ్మాసమ్బుద్ధే నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో. ఇతి చతురాపాయవట్టదుక్ఖపథేహి అకుసలకమ్మపథేహి, అకుసలధమ్మేహి చ ఓరమిత్వా సగ్గమోక్ఖపథేసు కుసలకమ్మపథేసు పతిట్ఠితస్స సుద్ధాసయపయోగతాయ యథాభిపత్థితా సత్తానం హితసుఖూపసఞ్హితా మనోరథా సీఘం అభినిప్ఫజ్జన్తి.

తత్థ హింసానివత్తియా సబ్బసత్తానం అభయదానం దేతి, అప్పకసిరేనేవ మేత్తాభావనం సమ్పాదేతి, ఏకాదస మేత్తానిసంసే అధిగచ్ఛతి, అప్పాబాధో హోతి అప్పాతఙ్కో దీఘాయుకో సుఖబహులో, లక్ఖణవిసేసే పాపుణాతి, దోసవాసనఞ్చ సముచ్ఛిన్దతి. తథా అదిన్నాదాననివత్తియా చోరాదిఅసాధారణే ఉళారే భోగే అధిగచ్ఛతి, అనాసఙ్కనీయో పియో మనాపో విస్ససనీయో, విభవసమ్పత్తీసు అలగ్గచిత్తో పరిచ్చాగసీలో, లోభవాసనఞ్చ సముచ్ఛిన్దతి. అబ్రహ్మచరియనివత్తియా అలోభో హోతి సన్తకాయచిత్తో, సత్తానం పియో హోతి మనాపో అపరిసఙ్కనీయో, కల్యాణో చస్స కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి, అలగ్గచిత్తో హోతి మాతుగామేసు అలుద్ధాసయో, నేక్ఖమ్మబహులో, లక్ఖణవిసేసే అధిగచ్ఛతి, లోభవాసనఞ్చ సముచ్ఛిన్దతి.