౧. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౨౧౯. చక్ఖుద్వారే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి చక్ఖుద్వారభావే తంద్వారికేహి అత్తనో ఇన్దభావం పరమిస్సరభావం కారయతీతి అత్థో. తఞ్హి తే రూపగ్గహణే అత్తానం అనువత్తేతి, తే చ తం అనువత్తన్తీతి. ఏస నయో ఇతరేసుపి. యేన తంసమఙ్గీపుగ్గలో తంసమ్పయుత్తధమ్మా వా అఞ్ఞాతావినో హోన్తి, సో అఞ్ఞాతావిభావో పరినిట్ఠితకిచ్చజాననం.

కత్థచి ద్వేతి ‘‘ద్విన్నం ఖో, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియానం భావితత్తా బహులీకతత్తా ఖీణాసవో భిక్ఖు అఞ్ఞం బ్యాకరోతి…పే… అరియాయ చ పఞ్ఞాయ అరియాయ చ విముత్తియా. యా హిస్స, భిక్ఖవే, అరియా పఞ్ఞా, తదస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం. యా హిస్స అరియా విముత్తి, తదస్స సమాధిన్ద్రియ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౫౧౬) ద్వే, ‘‘తిణ్ణం ఖో, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియానం భావితత్తా బహులీకతత్తా పిణ్డోలభారద్వాజేన భిక్ఖునా అఞ్ఞా బ్యాకతా…పే… సతిన్ద్రియస్స సమాధిన్ద్రియస్స పఞ్ఞిన్ద్రియస్సా’’తి (సం. ని. ౫.౫౧౯), ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని తీణి? అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. ౫.౪౯౩), ‘‘తీణిమాని…పే… ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. ౫.౪౯౨) చ ఏవమాదీసు తీణి, ‘‘పఞ్చిమాని, బ్రాహ్మణ, ఇన్ద్రియాని నానావిసయాని…పే… చక్ఖున్ద్రియం…పే… కాయిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. ౫.౫౧౨), ‘‘పఞ్చి…పే… సుఖిన్ద్రియం…పే… ఉపేక్ఖిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. ౫.౫౦౧ ఆదయో), ‘‘పఞ్చి…పే… సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. ౫.౪౮౬ ఆదయో) చ ఏవమాదీసు పఞ్చ. తత్థ సుత్తన్తే దుకాదివచనం నిస్సరణుపాయాదిభావతో దుకాదీనం. సబ్బాని పన ఇన్ద్రియాని అభిఞ్ఞేయ్యాని, అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మదేసనా చ అభిధమ్మోతి ఇధ సబ్బాని ఏకతో వుత్తాని.

ఖీణాసవస్స భావభూతో హుత్వా ఉప్పత్తితో ‘‘ఖీణాసవస్సేవ ఉప్పజ్జనతో’’తి వుత్తం.

లిఙ్గేతి గమేతి ఞాపేతీతి లిఙ్గం, లిఙ్గీయతి వా ఏతేనాతి లిఙ్గం, కిం లిఙ్గేతి, కిఞ్చ వా లిఙ్గీయతీతి? ఇన్దం ఇన్దో వా, ఇన్దస్స లిఙ్గం ఇన్దలిఙ్గం, ఇన్దలిఙ్గస్స అత్థో తంసభావో ఇన్దలిఙ్గట్ఠో, ఇన్దలిఙ్గమేవ వా ఇన్ద్రియ-సద్దస్స అత్థో ఇన్దలిఙ్గట్ఠో. సజ్జితం ఉప్పాదితన్తి సిట్ఠం, ఇన్దేన సిట్ఠం ఇన్దసిట్ఠం. జుట్ఠం సేవితం. కమ్మసఙ్ఖాతస్స ఇన్దస్స లిఙ్గాని, తేన చ సిట్ఠానీతి కమ్మజానేవ యోజేతబ్బాని, న అఞ్ఞాని. తే చ ద్వే అత్థా కమ్మే ఏవ యోజేతబ్బా, ఇతరే చ భగవతి ఏవాతి ‘‘యథాయోగ’’న్తి ఆహ. తేనాతి భగవతో కమ్మస్స చ ఇన్దత్తా. ఏత్థాతి ఏతేసు ఇన్ద్రియేసు. ఉల్లిఙ్గేన్తి పకాసేన్తి ఫలసమ్పత్తివిపత్తీహి కారణసమ్పత్తివిపత్తిఅవబోధతో. ‘‘సో తం నిమిత్తం ఆసేవతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౯.౩౫) గోచరకరణమ్పి ఆసేవనాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘కానిచి గోచరాసేవనాయా’’తి. తత్థ సబ్బేసం గోచరీకాతబ్బత్తేపి ‘‘కానిచీ’’తి వచనం అవిపస్సితబ్బానం బహులీమనసికరణేన అనాసేవనీయత్తా. పచ్చవేక్ఖణామత్తమేవ హి తేసు హోతీతి. ‘‘తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౭౦) భావనా ‘‘ఆసేవనా’’తి వుత్తాతి భావేతబ్బాని సద్ధాదీని సన్ధాయాహ ‘‘కానిచి భావనాసేవనాయా’’తి. ఆధిపచ్చం ఇన్ద్రియపచ్చయభావో, అసతి చ ఇన్ద్రియపచ్చయభావే ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానం అత్తనో పచ్చయవసేన పవత్తమానేహి తంసహితసన్తానే అఞ్ఞాకారేన అనుప్పజ్జమానేహి లిఙ్గాదీహి అనువత్తనీయభావో, ఇమస్మిఞ్చత్థే ఇన్దన్తి పరమిస్సరియం కరోన్తిచ్చేవ ఇన్ద్రియాని. చక్ఖాదీసు దస్సితేన నయేన అఞ్ఞేసఞ్చ తదనువత్తీసు ఆధిపచ్చం యథారహం యోజేతబ్బం.

హేట్ఠాతి అట్ఠసాలినియం. అమోహో ఏవ, న విసుం చత్తారో ధమ్మా, తస్మా అమోహస్స పఞ్ఞిన్ద్రియపదే విభావితాని లక్ఖణాదీని తేసఞ్చ వేదితబ్బానీతి అధిప్పాయో. సేసాని అట్ఠసాలినియం లక్ఖణాదీహి సరూపేనేవ ఆగతాని. నను చ సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియానం తత్థ లక్ఖణాదీని న వుత్తానీతి? కిఞ్చాపి న వుత్తాని, సోమనస్సదోమనస్సిన్ద్రియానం పన వుత్తలక్ఖణాదివసేన విఞ్ఞేయ్యతో ఏతేసమ్పి వుత్తానేవ హోన్తి. కథం? ఇట్ఠఫోట్ఠబ్బానుభవనలక్ఖణం సుఖిన్ద్రియం, ఇట్ఠాకారసమ్భోగరసం, కాయికస్సాదపచ్చుపట్ఠానం, కాయిన్ద్రియపదట్ఠానం. అనిట్ఠఫోట్ఠబ్బానుభవనలక్ఖణం దుక్ఖిన్ద్రియం, అనిట్ఠాకారసమ్భోగరసం, కాయికాబాధపచ్చుపట్ఠానం, కాయిన్ద్రియపదట్ఠానన్తి. ఏత్థ చ ఇట్ఠానిట్ఠాకారానమేవ ఆరమ్మణానం సమ్భోగరసతా వేదితబ్బా, న విపరీతేపి ఇట్ఠాకారేన అనిట్ఠాకారేన చ సమ్భోగరసతాతి.

సత్తానం అరియభూమిపటిలాభో భగవతో దేసనాయ సాధారణం పధానఞ్చ పయోజనన్తి ఆహ ‘‘అజ్ఝత్తధమ్మం పరిఞ్ఞాయా’’తిఆది. అట్ఠకథాయం ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానన్తరం జీవితిన్ద్రియదేసనక్కమో వుత్తో, సో ఇన్ద్రియయమకదేసనాయ సమేతి. ఇధ పన ఇన్ద్రియవిభఙ్గే మనిన్ద్రియానన్తరం జీవితిన్ద్రియం వుత్తం, తం పురిమపచ్ఛిమానం అజ్ఝత్తికబాహిరానం అనుపాలకత్తేన తేసం మజ్ఝే వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యఞ్చ కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖం. యావ చ దువిధత్తభావానుపాలకస్స జీవితిన్ద్రియస్స పవత్తి, తావ దుక్ఖభూతానం ఏతేసం వేదయితానం అనివత్తీతి ఞాపనత్థం. తేన చ చక్ఖాదీనం దుక్ఖానుబన్ధతాయ పరిఞ్ఞేయ్యతం ఞాపేతి. తతో అనన్తరం భావేతబ్బత్తాతి భావనామగ్గసమ్పయుత్తం అఞ్ఞిన్ద్రియం సన్ధాయ వుత్తం. దస్సనానన్తరా హి భావనాతి.

సతిపి పురేజాతాదిపచ్చయభావే ఇన్ద్రియపచ్చయభావేన సాధేతబ్బమేవ కిచ్చం ‘‘కిచ్చ’’న్తి ఆహ తస్స అనఞ్ఞసాధారణత్తా ఇన్ద్రియకథాయ చ పవత్తత్తా. పుబ్బఙ్గమభావేన మనిన్ద్రియస్స వసవత్తాపనం హోతి, నాఞ్ఞేసం. తంసమ్పయుత్తానిపి హి ఇన్ద్రియాని సాధేతబ్బభూతానేవ అత్తనో అత్తనో ఇన్ద్రియకిచ్చం సాధేన్తి చేతసికత్తాతి. ‘‘సబ్బత్థ చ ఇన్ద్రియపచ్చయభావేన సాధేతబ్బ’’న్తి అయం అధికారో అనువత్తతీతి దట్ఠబ్బో. అనుప్పాదనే అనుపత్థమ్భే చ తప్పచ్చయానం తప్పవత్తనే నిమిత్తభావో అనువిధానం. ఛాదేత్వా ఫరిత్వా ఉప్పజ్జమానా సుఖదుక్ఖవేదనా సహజాతే అభిభవిత్వా సయమేవ పాకటా హోతి, సహజాతా చ తబ్బసేన సుఖదుక్ఖభావప్పత్తా వియాతి ఆహ ‘‘యథాసకం ఓళారికాకారానుపాపన’’న్తి. అసన్తస్స అపణీతస్సపి అకుసలతబ్బిపాకాదిసమ్పయుత్తస్స మజ్ఝత్తాకారానుపాపనం యోజేతబ్బం, సమానజాతియం వా సుఖదుక్ఖేహి సన్తపణీతాకారానుపాపనఞ్చ. పసన్నపగ్గహితఉపట్ఠితసమాహితదస్సనాకారానుపాపనం యథాక్కమం సద్ధాదీనం. ఆది-సద్దేన ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనాని గహితాని, మగ్గసమ్పయుత్తస్సేవ చ ఇన్ద్రియస్స కిచ్చం దస్సితం, తేనేవ ఫలసమ్పయుత్తస్స తంతంసంయోజనానంయేవ పటిప్పస్సద్ధిపహానకిచ్చతా దస్సితా హోతీతి. సబ్బకతకిచ్చం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం అఞ్ఞస్స కాతబ్బస్స అభావా అమతాభిముఖమేవ తబ్భావపచ్చయో చ హోతి, న ఇతరాని వియ కిచ్చన్తరపసుతఞ్చ. తేనాహ ‘‘అమతాభిముఖభావపచ్చయతా చా’’తి.

౨౨౦. ఏవం సన్తేపీతి సతిపి సబ్బసఙ్గాహకత్తే వీరియిన్ద్రియపదాదీహి సఙ్గహేతబ్బాని కుసలాకుసలవీరియాదీని, చక్ఖున్ద్రియపదాదీహి సఙ్గహేతబ్బాని కాలపుగ్గలపచ్చయాదిభేదేన భిన్నాని చక్ఖాదీని సఙ్గణ్హన్తిచ్చేవ సబ్బసఙ్గాహకాని, న యస్సా భూమియా యాని న విజ్జన్తి, తేసం సఙ్గాహకత్తాతి అత్థో. తేన చ అవిసేసితత్తా సబ్బేసం సబ్బభూమికత్తగహణప్పసఙ్గే తంనివత్తనేన సబ్బసఙ్గాహకవచనం అవిజ్జమానస్స సఙ్గాహకత్తదీపకం న హోతీతి దస్సేతి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.