౧. దుక్ఖసచ్చనిద్దేసో

జాతినిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౦. తత్థ …పే… అయం మాతికాతి నిద్దేసవారఆదిమ్హి వుత్తే జాతిఆదినిద్దేసే తేసం జాతిఆదీనం నిద్దేసవసేన దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స కథనత్థాయ, తేసు వా జాతిఆదీసు తేసఞ్చ దుక్ఖట్ఠే వేదితబ్బే జాతిఆదీనం నిద్దేసవసేన దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స కథనత్థాయ దుక్ఖదుక్ఖన్తిఆదికా దుక్ఖమాతికా వేదితబ్బాతి అత్థో. అథ వా తత్థాతి తస్మిం నిద్దేసవారే. ‘‘జాతిపి దుక్ఖా…పే… సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి అయం దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స కథనత్థాయ మాతికాతి యథాదస్సితస్స జాతిఆదినిద్దేసస్స మాతికాభావం దీపేతి. తం దీపేత్వా పున యస్మిం పదద్వయే ఠత్వా దుక్ఖం అరియసచ్చం కథేతబ్బం, తస్స నిద్ధారణత్థం సబ్బం దుక్ఖం సఙ్కడ్ఢేన్తో ఆహ ‘‘ఇదఞ్హి దుక్ఖం నామా’’తిఆది.

సభావతోతి దుక్ఖవేదయితసభావతో. నామతోతి తేనేవ సభావేన లద్ధనామతో. తేన న అఞ్ఞేన పరియాయేన ఇదం దుక్ఖం నామ, అథ ఖో దుక్ఖత్తాయేవాతి సభావేన నామం విసేసేతి. అథ వా నామతోతి ఉదయబ్బయవన్తతాయ లద్ధనామతో. యథా అఞ్ఞే ఉదయబ్బయవన్తో ధమ్మా న సభావతో దుక్ఖా, న ఏవం ఇదం, అథ ఖో సభావతో దుక్ఖా, భూతమేవేదం దుక్ఖన్తి పురిమేన దుక్ఖ-సద్దేన పచ్ఛిమం విసేసేతి. విపరిణామవన్తతాయ సుఖం అనిట్ఠమేవ హోతీతి దుక్ఖం నామ జాతం. తేనేవాహ ‘‘దుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో’’తి. కణ్ణసూలాదీహి అభిభూతస్స నిత్థుననాదీహి దుక్ఖాభిభూతతాయ విఞ్ఞాయమానాయపి కిం తవ రుజ్జతీతి పుచ్ఛిత్వావ కణ్ణసూలాదిదుక్ఖం జానితబ్బం హోతీతి పటిచ్ఛన్నదుక్ఖతా తస్స వుత్తా. ఉపక్కమస్స చ పాకటభావతోతి కారణావసేన దుక్ఖవిసేసస్స పాకటభావం దస్సేతి.

సభావం ముఞ్చిత్వా పకారన్తరేన దుక్ఖన్తి వుచ్చమానం పరియాయదుక్ఖం. కథేతబ్బత్తా పటిఞ్ఞాతం యథా కథేతబ్బం, తంపకారదస్సనత్థం ‘‘అరియసచ్చఞ్చ నామేత’’న్తిఆదిమాహ. సఙ్ఖేపో సామఞ్ఞం, సామఞ్ఞఞ్చ విసేసే అన్తోకరిత్వా పవత్తతీతి తత్థ ఉభయథాపి కథేతుం వట్టతి. విత్థారో పన విసేసో జాతిఆదికో, విసేసో చ విసేసన్తరనివత్తకోతి జాతిఆదీసు జరాదీనం సఙ్ఖిపనం న సక్కా కాతున్తి తత్థ విత్థారేనేవ కథేతబ్బం.

౧౯౧. ‘‘అపరస్స అపరస్సా’’తి దీపనం అపరత్థదీపనం. సామిఅత్థేపి హి అపరత్థ-సద్దో సిజ్ఝతీతి. తేసం తేసన్తి వా సామివసేన వుత్తం అత్థం భుమ్మవసేన వత్తుకామతాయ ఆహ ‘‘అపరత్థదీపన’’న్తి, అపరస్మిం అపరస్మిం దీపనన్తి అత్థో. అపరస్స అపరస్స వా జాతిసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స దీపనం అపరత్థదీపనం. పఞ్చగతివసేన ఏకేకాయపి గతియా ఖత్తియాదిభుమ్మదేవాదిహత్థిఆదిజాతివసేన చాతి గతిజాతివసేన.

తిణాకారో తిణజాతి, సో చ ఉపాదాపఞ్ఞత్తీతి ‘‘పఞ్ఞత్తియ’’న్తి ఆహ. తదుపాదాయాతి తం పఠమం విఞ్ఞాణం ఉపాదాయ అయం జాతి, నాస్స కుతోచి నిగ్గమనం ఉపాదాయ. యస్మా చ ఏవం, తస్మా సావస్స జాతి పఠమవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతాతి అత్థో. అథ వా తదుపాదాయ సజాతోతి వుచ్చతీతి సావస్స జాతి పఠమవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతాతి అత్థో. విఞ్ఞాణముఖేన చ పఞ్చపి ఖన్ధా వుత్తా హోన్తీతి ‘‘పటిసన్ధియ’’న్తి ఆహ. అరియభావకరణత్తా అరియసీలన్తి పాతిమోక్ఖసంవరో వుచ్చతి. జాతిఆదీనిపి లక్ఖణాని ధమ్మానం ఆకారవికారాతి కత్వా సహుప్పాదకా సహవికారకాతి వుత్తా. జాయనట్ఠేనాతిఆది ఆయతనవసేన యోనివసేన చ ద్వీహి ద్వీహి పదేహి సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా జాతిం దస్సేతుం వుత్తం. పురిమనయే పన ఏకేకేనేవ పదేన సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా జాతి దస్సితాతి అయం విసేసో. కేచి పన ‘‘పురిమనయే కత్తునిద్దేసో, పచ్ఛిమనయే భావనిద్దేసో కతో’’తి వదన్తి, ‘‘తేసం తేసం సత్తానం జాతీ’’తి పన కత్తరి సామినిద్దేసస్స కతత్తా ఉభయత్థాపి భావనిద్దేసోవ యుత్తో. సమ్పుణ్ణా జాతి సఞ్జాతి. పాకటా నిబ్బత్తి అభినిబ్బత్తి. ‘‘తేసం తేసం సత్తానం…పే… అభినిబ్బత్తీ’’తి సత్తవసేన పవత్తత్తా సమ్ముతికథా.

తత్ర తత్రాతి ఏకచతువోకారభవేసు ద్విన్నం ద్విన్నం, సేసే రూపధాతుయం పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పజ్జమానానం పఞ్చన్నం, కామధాతుయం వికలావికలిన్ద్రియానం వసేన సత్తన్నం నవన్నం దసన్నం పున దసన్నం ఏకాదసన్నఞ్చ ఆయతనానం వసేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. ఏకభవపరియాపన్నస్స ఖన్ధసన్తానస్స పఠమాభినిబ్బత్తిభూతా పటిసన్ధిక్ఖన్ధాతి ఆహ ‘‘పఠమాభినిబ్బత్తిలక్ఖణా’’తి. తమేవ సన్తానం నియ్యాతేన్తం వియ ‘‘హన్ద గణ్హథా’’తి పటిచ్ఛాపేన్తం వియ పవత్తతీతి నియ్యాతనరసా. సన్తతియా ఏవ ఉమ్ముజ్జనం హుత్వా గయ్హతీతి ఉమ్ముజ్జనపచ్చుపట్ఠానా. దుక్ఖరాసిస్స విచిత్తతా దుక్ఖవిచిత్తతా, దుక్ఖవిసేసా వా తదవయవా, తం పచ్చుపట్ఠాపేతి ఫలతీతి దుక్ఖవిచిత్తతాపచ్చుపట్ఠానా.

పరియాయనిప్పరియాయదుక్ఖేసు యం దుక్ఖం జాతి హోతి, తం దుక్ఖభావోయేవ తస్సా దుక్ఖట్ఠో. యది అక్ఖానేన పాపుణితబ్బం సియా, భగవా ఆచిక్ఖేయ్య. భగవతాపి –

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమో ను ఖో మహన్తతరో? యో చాయం మయా పరిత్తో పాణిమత్తో పాసాణో గహితో, యో చ హిమవా పబ్బతరాజాతి. అప్పమ…పే… గహితో, హిమవన్తం పబ్బతరాజానం ఉపనిధాయ సఙ్ఖమ్పి న ఉపేతి, కలభాగమ్పి న ఉపేతి, ఉపనిధమ్పి న ఉపేతి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యం సో పురిసో తీహి సత్తిసతేహి హఞ్ఞమానో తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి, తం నేరయికస్స దుక్ఖస్స ఉపనిధాయ సఙ్ఖమ్పి…పే… ఉపనిధమ్పి న ఉపేతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౦) –

ఉపమావసేన పకాసితం ఆపాయికదుక్ఖం. సుఖుప్పత్తికారణాని సుచీని ఉప్పలాదీనీతి కత్వా తత్థ నిబ్బత్తినివారణేన జాతియా దుక్ఖవత్థుభావం దస్సేతి ‘‘అథ ఖో’’తిఆదినా. దుక్ఖుప్పత్తికారణే నిబ్బత్తనేన గబ్భపరిహరణూపక్కమేన వినా మాతుకుచ్ఛిసమ్భవమేవ దుక్ఖం గబ్భోక్కన్తిమూలకం అఞ్ఞానపేక్ఖత్తా, ఉపక్కమనిబ్బత్తం పన పరిహరణమూలకం ఓక్కన్తిమత్తానపేక్ఖత్తా. అయమేతేసం విసేసో.

అత్తనో అభిముఖం కడ్ఢనం ఆకడ్ఢనం, పరితో సబ్బతోభాగేన కడ్ఢనం పరికడ్ఢనం. అధో ధుననం ఓధుననం, తిరియం, సబ్బతో వా ధుననం నిధుననం. తచ్ఛేత్వా ఖారపక్ఖిపనం ఖారాపటిచ్ఛకం.

సకలసరీరన్హాపనం న్హాపనం, ఏకదేసధోవనం ధోవనం, సూరియాభిముఖపవత్తనేన ఆతాపనం, పఞ్చగ్గితాపేన పరితాపనం దట్ఠబ్బం. సబ్బోయేవ వా తాపో ద్విధాపి వుత్తో.

కుహిం ను పతిట్ఠం లభేథ, జాతియా వినా న తస్స దుక్ఖస్స పతిట్ఠానం అత్థీతి అత్థో, జాతియా వా వినా సో సత్తో కుహిం ను పతిట్ఠం, కత్థ ను పతిట్ఠన్తో తం దుక్ఖం లభేథాతి అత్థో. తత్థ తిరచ్ఛానేసు కథం దుక్ఖం భవేయ్య తహిం తిరచ్ఛానేసు జాతిం వినా. న చస్సాతి న చే అస్స. నను నేవత్థీతి సమ్బన్ధో కాతబ్బో, నను ఆహాతి వా. యదతోతి యస్మా నేవత్థి, తస్మా ఆహాతి అత్థో.

జరానిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౨. జీరణమేవ జీరణతా, జీరణస్స వా ఆకారో తా-సద్దేన వుత్తో.

యథాపురే అసల్లక్ఖేన్తేతి గారవకరణఉపట్ఠానాదీని అసల్లక్ఖేన్తే తంనిమిత్తం దోమనస్సం ఉప్పజ్జతీతి అత్థో.

సతాదీనన్తి సతిసుతవీరియపఞ్ఞాదీనం విప్పవాసనిమిత్తం అత్తనా అపసాదేతబ్బేహిపి అత్తనో పుత్తదారేహి అపసాదనీయతో. అవసవత్తఙ్గపచ్చఙ్గతాయ సుచిఅసుచిఆదివిచారణవిరహేన చ బాలకుమారకకాలో వియ జిణ్ణకాలో హోతీతి ఆహ ‘‘భియ్యో బాలత్తప్పత్తియా’’తి.

మరణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౩. ‘‘కాలస్స అన్తకస్స కిరియా’’తి యా లోకే వుచ్చతి, సా చుతి, మరణన్తి అత్థో. చవనకాలోయేవ వా అనతిక్కమనీయత్తా విసేసేన కాలోతి వుత్తో, తస్స కిరియా చుతిక్ఖన్ధానం భేదప్పత్తియేవ. మచ్చు మరణన్తి ఏత్థాపి సమాసం అకత్వా యో మచ్చు వుచ్చతి భేదో, యఞ్చ మరణం పాణచాగో, ఇదం వుచ్చతి మరణన్తి విసుం సమ్బన్ధో న న యుజ్జతి.

యస్స ఖన్ధభేదస్స పవత్తత్తా ‘‘తిస్సో మతో, ఫుస్సో మతో’’తి వోహారో హోతి, సో ఖన్ధప్పబన్ధస్స అనుపచ్ఛిన్నతాయ ‘‘సమ్ముతిమరణ’’న్తి వుత్తో, పబన్ధసముచ్ఛేదో చ ‘‘సముచ్ఛేదమరణ’’న్తి. మరణమ్పి దుక్ఖన్తి ఇమస్మిం పనత్థే దుక్ఖసచ్చకథా వట్టకథాతి కత్వా ‘‘సమ్ముతిమరణం అధిప్పేత’’న్తి ఆహ. తస్సేవ నామన్తి తబ్భావతో తదేకదేసభావతో చ మరణ-సద్దబహుత్తే అసమ్మోహత్థం వుత్తం. చుతిలక్ఖణన్తి ‘‘చవనతా’’తి నిదస్సితచవనలక్ఖణమేవ వదతి. సమ్పత్తిభవఖన్ధేహి వియోజేతీతి వియోగరసం, వియోగకిరియాభూతతాయ వా ‘‘వియోగరస’’న్తి వుత్తం. సత్తస్స పురిమభవతో విప్పవాసో హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి విప్పవాసపచ్చుపట్ఠానం.

మరణన్తికాతి మరణస్స ఆసన్నా. యది మరణం న భవిస్సతి, యథావుత్తం కాయికం చేతసికఞ్చ దుక్ఖం న భవిస్సతీతి ఆహ ‘‘ద్విన్నమ్పి దుక్ఖానం వత్థుభావేనా’’తి.

పాపకమ్మాదినిమిత్తన్తి పాపకమ్మనిమిత్తం పాపగతినిమిత్తఞ్చాతి అత్థో, కమ్మమ్పి వా ఏత్థ ‘‘నిమిత్త’’న్తి వుత్తం ఉపపత్తినిమిత్తభావేన ఉపట్ఠానతో. తదుపట్ఠానేపి హి ‘‘అకతం వత మే కల్యాణ’’న్తిఆదినా అనప్పకం దోమనస్సం ఉప్పజ్జతీతి. భద్దస్సాతి కల్యాణకమ్మస్సాతి అత్థో. అవిసేసతోతి ‘‘సబ్బేస’’న్తి ఏతేన యోజేతబ్బం. సబ్బేసన్తి చ యేసం కాయికం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తేయేవ సబ్బే గహితా ‘‘వితుజ్జమానమమ్మాన’’న్తి విసేసితత్తా. సన్ధీనం బన్ధనాని సన్ధిబన్ధనాని, తేసం ఛేదనేన నిబ్బత్తం దుక్ఖం ‘‘సన్ధిబన్ధనచ్ఛేదన’’న్తి వుత్తం. ఆది-సద్దో వా కారణత్థో, సన్ధిబన్ధనచ్ఛేదనమూలకన్తి అత్థో.

అనయబ్యసనాపాదనం వియాతి అనయబ్యసనాపత్తి వియాతి అత్థో. వాళాదీహి కతే హి అనయబ్యసనాపాదనే అన్తోగధా అనయబ్యసనాపత్తి ఏత్థ నిదస్సనన్తి.

సోకనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౪. సుఖకారణం హితం, తస్స ఫలం సుఖం. ఞాతిక్ఖయోతి భోగాదీహి ఞాతీనం పరిహాని మరణఞ్చ. అయం పన విసేసోతి భోగబ్యసనాదిపదత్థవిసేసం రోగబ్యసనాదీసు సమాసవిసేసఞ్చ సన్ధాయాహ. ఞాతిభోగా పఞ్ఞత్తిమత్తా తబ్బినాసావాతి ఇమినా అధిప్పాయేన అపరినిప్ఫన్నతం సన్ధాయ ‘‘అనిప్ఫన్నానీ’’తి ఆహ. అపరినిప్ఫన్నతంయేవ హి సన్ధాయ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౪౪౭ ఆదయో) చ ‘‘దస రూపాని అనిప్ఫన్నానీ’’తి వుత్తం. రూపకణ్డవణ్ణనాయఞ్హి (ధ. స. అట్ఠ. ౯౭౫ పకిణ్ణకకథా) ని ‘‘అపరినిప్ఫన్నానీ’’తి వుత్తాని. ఖన్ధవిభఙ్గే చ నిప్ఫాదేతబ్బస్స నిరోధసమాపత్తిఆదికస్స నిప్ఫన్నతా వుత్తాతి అసభావధమ్మస్స చ నిప్ఫన్నతా, నిబ్బానస్సేవ అనిప్ఫన్నతాతి.

ధమ్మ-సద్దో హేతుఅత్థోతి ఆహ ‘‘దుక్ఖస్స ఉప్పత్తిహేతునా’’తి. ఝామన్తి దడ్ఢం. పుబ్బే వుత్తలక్ఖణాదికా దోమనస్సవేదనా సోకోతి తస్స పున లక్ఖణాదయో న వత్తబ్బా సియుం, తథాపి దోమనస్సవిసేసత్తా సోకస్స చ విసిట్ఠా లక్ఖణాదయో వత్తబ్బాతి ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆదిమాహ. విసారరహితం అన్తో ఏవ సఙ్కుచితం చిన్తనం, సుక్ఖనం వా అన్తోనిజ్ఝానం. పరినిజ్ఝాయనం దహనం. ఞాతిబ్యసనాదిఅనురూపం సోచనం అనుసోచనం, తం తం వా గుణం దోసఞ్చ అనుగన్త్వా సోచనం తప్పనం అనుసోచనం.

జవనక్ఖణేతి మనోద్వారజవనక్ఖణే. తథా హి తం దస్సేన్తో ‘‘ఏత్తకా మే’’తిఆదిమాహ. కాయవిఞ్ఞాణాదివీథియమ్పి పన జవనక్ఖణే దోమనస్సస్స పచ్చయో హోతి ఏవ. తేనేవ ‘‘జవనక్ఖణే చా’’తి ఆహ. అఞ్ఞథా కాయికచేతసికదుక్ఖానం కాయవత్థుకమనోద్వారప్పవత్తానమేవ పచ్చయోతి గణ్హేయ్య తత్థ విసేసేన కాయికచేతసికసద్దప్పవత్తితో.

తుజ్జతీతి ‘‘తుదతీ’’తి వత్తబ్బే బ్యత్తయవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

పరిదేవనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౫. ఆదేవన్తి ఏతేనాతి ఆదేవోతి ఆదేవన-సద్దం కత్వా అస్సువిమోచనాదివికారం ఆపజ్జన్తానం తబ్బికారాపత్తియా సో సద్దో కరణభావేన వుత్తోతి. వీహిపలాపాదయో వియ తుచ్ఛం వచనం పలాపో. గుణదోసే కిత్తేతి బోధేతీతి గుణదోసకిత్తనరసో లాలప్ప-సద్దో. అత్థానత్థే హిరియితబ్బజనే చ అవిచారేత్వా పుగ్గలస్స సమ్భమభావో హుత్వా పరిదేవన-సద్దో ఉపట్ఠాతీతి ‘‘సమ్భమపచ్చుపట్ఠానో’’తి వుత్తో, సోకవత్థుఅవిఘాతేన వా సమ్భమో, న ఉత్తాససమ్భమో, సో చ పరిదేవన-సద్దేన పాకటో హోతీతి పరిదేవో ‘‘సమ్భమపచ్చుపట్ఠానో’’తి వుత్తో.

సోకాభిభూతో పరిదేవననిమిత్తం ముట్ఠిపోథనాదీని కరోతి, పరిదేవననిమిత్తమేవ చ ఞాతిఅబ్భత్థఙ్గమనాదీని చిన్తేతీతి పరిదేవస్స దుక్ఖదోమనస్సానం వత్థుభావో వుత్తో.

భియ్యోతి యేన వినా న హోతి, తతో పరిదేవసముట్ఠాపకదోమనస్సతో, పుబ్బే వుత్తదుక్ఖతో వా భియ్యో, కణ్ఠోట్ఠతాలుఆదిసోసజతోపి వా భియ్యోతి అఞ్ఞఞ్చ కాయికం చేతసికం తంనిదానదుక్ఖం సఙ్గణ్హాతి.

దుక్ఖదోమనస్సనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౬-౭. కాయికం దుక్ఖం కాయికస్స దుక్ఖస్స ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ‘‘దుక్ఖితస్స దుక్ఖం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. ఏతేన దుక్ఖేన అభిభూతత్తా నక్ఖత్తం కీళితుం న లభామీతి బలవదోమనస్సం ఉప్పజ్జతీతి దుక్ఖస్స దోమనస్సవత్థుతా హోతి.

అత్తనో పవత్తిక్ఖణం సన్ధాయ ‘‘పీళేతీ’’తి వుత్తం కాయికదుక్ఖం, తదుపనిస్సయతో వా.

ఆవట్టన్తీతి పరివట్టన్తి. వివట్టన్తీతి పబ్భారే ఖిత్తత్థమ్భో వియ లుధన్తి. మూలచ్ఛిన్నరుక్ఖో వియ ఛిన్నపపాతం పపతన్తి, పరిదయ్హమానచిత్తా పురిమదోమనస్సుపనిస్సయవసేన చిన్తేన్తి, విగతే దోమనస్సే తథాచిన్తనం నత్థీతి.

ఉపాయాసనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౮. సబ్బవిసయప్పటిపత్తినివారణవసేన సమన్తతో సీదనం సంసీదనం, ఉట్ఠేతుమ్పి అసక్కుణేయ్యతాకరణవసేన అతిబలవం, విరూపం వా సీదనం విసీదనం. అఞ్ఞం విసయం అగన్త్వా ఞాతిబ్యసనాదీసు విరూపో ఆసఙ్గో తత్థేవ అవబన్ధతా బ్యాసత్తి. నిత్థుననకరణతో నిత్థుననరసో. విసీదనం విసాదో.

సయం న దుక్ఖో దోసత్తా సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నధమ్మన్తరత్తా వా. యే పన దోమనస్సమేవ ఉపాయాసోతి వదేయ్యుం, తే ‘‘ఉపాయాసో తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా సమ్పయుత్తో, ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్తో’’తి (ధాతు. ౨౪౯) ఇమాయ పాళియా పటిక్ఖిపితబ్బా. విసాదప్పత్తియా సుఖదుక్ఖకారణం అగణయిత్వా దుక్ఖట్ఠానాదీని కరోన్తానం ఉపాయాసో కాయికదుక్ఖస్స వత్థు హోతి, విసాదనవసేనేవ ఞాతివినాసాదీని చిన్తేన్తానం దోమనస్సస్స. అత్తనో పవత్తిక్ఖణేయేవ ఉపాయాసో దోమనస్ససమ్పయోగతో చిత్తం పరిదహతి, అవిప్ఫారికతాకరణవసేన కాయం విసాదేతి, తదుభయకరణేనేవ తతో పరం తంనిమిత్తం కాయికం చేతసికఞ్చ అధిమత్తం దుక్ఖం జనయతీతి దుక్ఖో వుత్తో.

అప్పియసమ్పయోగనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౯. న అప్పియన్తీతి న గమియన్తి, న పవేసీయన్తీతి అత్థో. అనత్థన్తి బ్యసనం, దుక్ఖం వా. అహితన్తి తస్స హేతుం. దుతియే అత్థవికప్పే అత్థం న కామేన్తీతి అనత్థకామాతిఆది అసమత్థసమాసోపి యోజితో. ‘‘అసూరియపస్సాని ముఖానీ’’తిఆదీసు వియ హి యేన సమాసో, న తస్సాయం పటిసేధకో అ-కారోతి. యస్మిం కిస్మిఞ్చి నిబ్భయే యోగక్ఖేమ-సద్దో నిరుళ్హో దుక్ఖయోగతో ఖేమత్తా.

సఙ్గతిఆదీసు సఙ్ఖారవసేన యం లబ్భతి, తం గహేతబ్బం. న హి సఙ్ఖారానం ఠాననిసజ్జాదయో భోజనాదికిచ్చేసు వా సహకరణం విజ్జతీతి పచ్ఛిమద్వయం తదత్థవసేన లబ్భతీతి న సక్కా వత్తున్తి. యం లబ్భతీతి వా యం అత్థజాతం లబ్భతీతి అత్థో. తేన యథా లబ్భతి సఙ్గతిఆదీసు అత్థో, తథా యోజేతబ్బో. పుగ్గలస్స హి సఙ్గతి గన్త్వా సఙ్ఖారేహి సంయోగో హోతి, ఆగతేహి చ తేహి, పుగ్గలస్స చ అత్తనో ఠానాదీసు సఙ్ఖారేహి సహభావో హోతి, సబ్బకిరియాసు చ మిస్సీభావోతి. అనత్థభావో ఉపద్దవభావో.

అనిట్ఠానం ఆపాథగమనమత్తం తంగహణమత్తఞ్చ అప్పియసమ్పయోగో, న పన పథవిఫస్సాదయో వియ అప్పియసమ్పయోగో నామ ఏకో ధమ్మో అత్థీతి ఆహ ‘‘సో అత్థతో ఏకో ధమ్మో నామ నత్థీ’’తి. అనిట్ఠాని కణ్టకాదీని అమిత్తా చ ఉసుఆదీహి విజ్ఝనాదిదుక్ఖం ఉప్పాదేన్తి.

ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే దుక్ఖం హోతీతి వా ఇధ ఇమస్మిం దుక్ఖసచ్చనిద్దేసే దుక్ఖో వుత్తోతి వా యోజేతబ్బం.

పియవిప్పయోగనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౦. మినన్తీతి నాళియాదీసు ధఞ్ఞం వియ అన్తో పక్ఖిపన్తి, న బహి కరోన్తీతి అత్థో. అమా-సద్దో సహభావదీపకో. ఞాయన్తి వా అజ్ఝత్తికాఇచ్చేవ. ఞాతిబ్యసనాదికో హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి బ్యసనపచ్చుపట్ఠానో. సోకుప్పాదనేనేవ సరీరం సోసేన్తి, కిసం కరోన్తి, అకిసమ్పి నిరోజతాకరణేన మిలాపేన్తి, తతో చ కాయికం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతీతి తదుప్పాదకతా వుత్తా.

సోకసరసమప్పితాతి ఏతేన చేతసికదుక్ఖం దస్సేతి, వితుజ్జన్తీతి ఏతేన కాయికం దుక్ఖం.

ఇచ్ఛానిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౧. యస్మిం కాలే జాతియా న ఆగన్తబ్బం, తం కాలం గహేత్వా ఆహ ‘‘పరినిబ్బుతేసు చ విజ్జమానం జాతియా అనాగమన’’న్తి. యమ్పీతి యేనపీతి అత్థో వుత్తో. యదాపి పన యం-సద్దో ‘‘ఇచ్ఛ’’న్తి ఏతం అపేక్ఖతి, తదాపి అలాభవిసిట్ఠా ఇచ్ఛా వుత్తా హోతి. యదా ‘‘న లభతీ’’తి ఏతం అపేక్ఖతి, తదా ఇచ్ఛావిసిట్ఠో అలాభో వుత్తో హోతి. సో పనత్థతో అఞ్ఞో ధమ్మో నత్థి, తథాపి అలబ్భనేయ్యఇచ్ఛావ వుత్తా హోతి. అపాపుణితబ్బేసు పవత్తత్తా ఏవ ‘‘అప్పత్తిపచ్చుపట్ఠానా’’తి వుత్తా. యత్థ హి సా ఇచ్ఛా పవత్తా, తం వత్థుం అపాపుణన్తీ హుత్వా గయ్హతీతి.

ఛిన్నభిన్నగణేనాతి నిల్లజ్జేన ధుత్తగణేన, కప్పటికగణేన వా.

విఘాతమయన్తి చిత్తవిఘాతమయం దోమనస్సం చిత్తవిఘాతతో ఏవ ఉప్పన్నం ఉబ్బన్ధనజరాతిసారాదికాయికం దుక్ఖఞ్చ. ఇచ్ఛితాలాభన్తి అలబ్భనేయ్యఇచ్ఛమేవ వదతి.

ఉపాదానక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౨. విత్థిణ్ణస్స దుక్ఖస్స ఏత్తకన్తి దస్సనం దుక్ఖస్స సఙ్ఖేపో, తం కాతుం న సక్కా విత్థారస్స అనన్తత్తా. దుక్ఖవిత్థారగతం పన దేసనావిత్థారం పహాయ యత్థ సబ్బో దుక్ఖవిత్థారో సమోధానం గచ్ఛతి, తత్థ దేసనాయ వవత్థానం సఙ్ఖేపో, తం కాతుం సక్కా తాదిసస్స వత్థునో సబ్భావా.

దేసం జానన్తో మగ్గక్ఖాయికపురిసో దేసకో. భగవాపి దుక్ఖస్స దేసకో. ‘‘దుక్ఖన్తదేసకేనా’’తి వా పాఠో, దుక్ఖన్తక్ఖాయికోతి అత్థో.

పావకాదయో యథా ఇన్ధనాదీని బాధేన్తి, ఏవం బాధయమానా. మారణన్తికదుక్ఖాభిఘాతేనాతి ఇమినా అతిపాకటేన జాతిజరాదుక్ఖవిఘాతజసోకాదయో దస్సేతి. తతోతి పరిదేవతో ఉద్ధం. కణ్ఠ సోసాది సన్ధి బన్ధచ్ఛేదనాది జనక ధాతుక్ఖోభ సమాయోగతో కాయస్స ఆబాధనదుక్ఖం దుక్ఖం. యేసు కేసుచీతి తిస్సస్స వా ఫుస్సస్స వా ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సబ్బమ్పి చక్ఖురోగాదిదుక్ఖం సబ్బసత్తగతం ఏవంపకారమేవాతి సఙ్ఖిపిత్వా దస్సేన్తోతి అత్థో.

దుక్ఖసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.