౨. ఆయతనవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

౧౫౨. విసేసతోతి ఆయతన-సద్దత్థో వియ అసాధారణతో చక్ఖాదిసద్దత్థతోతి అత్థో. అస్సాదేతీతి చక్ఖతి-సద్దో ‘‘మధుం చక్ఖతి బ్యఞ్జనం చక్ఖతీ’’తి రససాయనత్థో అత్థీతి తస్స వసేన అత్థం వదతి. ‘‘చక్ఖుం ఖో, మాగణ్డియ, రూపారామం రూపరతం రూపసమ్ముదిత’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౦౯) వచనతో చక్ఖు రూపం అస్సాదేతి. సతిపి సోతాదీనం సద్దారమ్మణాదిరతిభావే నిరుళ్హత్తా చక్ఖుమ్హియేవ చక్ఖు-సద్దో పవత్తతి పదుమాదీసు పఙ్కజాదిసద్దా వియాతి దట్ఠబ్బం. విభావేతి చాతి సద్దలక్ఖణసిద్ధస్స చక్ఖతి-సద్దస్స వసేన అత్థం వదతి. చక్ఖతీతి హి ఆచిక్ఖతి, అభిబ్యత్తం వదతీతి అత్థో. నయనస్స చ వదన్తస్స వియ సమవిసమవిభావనమేవ ఆచిక్ఖనన్తి కత్వా ఆహ ‘‘విభావేతి చాతి అత్థో’’తి. అనేకత్థత్తా వా ధాతూనం విభావనత్థతా చక్ఖు-సద్దస్స దట్ఠబ్బా. రత్తదుట్ఠాదికాలేసు కకణ్టకరూపం వియ ఉద్దరూపం వియ చ వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం రూపం హదయఙ్గతభావం రూపయతి రూపమివ పకాసం కరోతి, సవిగ్గహమివ కత్వా దస్సేతీతి అత్థో. విత్థారణం వా రూప-సద్దస్స అత్థో, విత్థారణఞ్చ పకాసనమేవాతి ఆహ ‘‘పకాసేతీ’’తి. అనేకత్థత్తా వా ధాతూనం పకాసనత్థోయేవ రూప-సద్దో దట్ఠబ్బో, వణ్ణవాచకస్స రూప-సద్దస్స రూపయతీతి నిబ్బచనం, రూపవాచకస్స రుప్పతీతి అయం విసేసో.

ఉదాహరీయతీతి వుచ్చతీతి-అత్థే వచనమేవ గహితం సియా, న చ వచన-సద్దోయేవ ఏత్థ సద్దో, అథ ఖో సబ్బోపి సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి సప్పతీతి సకేహి పచ్చయేహి సప్పీయతి సోతవిఞ్ఞేయ్యభావం గమీయతీతి అత్థో. సూచయతీతి అత్తనో వత్థుం గన్ధవసేన అపాకటం ‘‘ఇదం సుగన్ధం దుగ్గన్ధ’’న్తి పకాసేతి, పటిచ్ఛన్నం వా పుప్ఫాదివత్థుం ‘‘ఏత్థ పుప్ఫం అత్థి చమ్పకాది, ఫలమత్థి అమ్బాదీ’’తి పేసుఞ్ఞం కరోన్తం వియ హోతీతి అత్థో. రసగ్గహణమూలకత్తా ఆహారజ్ఝోహరణస్స జీవితహేతుమ్హి ఆహారరసే నిన్నతాయ జీవితం అవ్హాయతీతి జివ్హా వుత్తా నిరుత్తిలక్ఖణేన. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయోతి విసేసేన కాయో వుత్తో అనుత్తరియహేతుభావం అనాగచ్ఛన్తేసు కామరాగనిదానకమ్మజనితేసు కామరాగస్స చ విసేసపచ్చయేసు ఘానజివ్హాకాయేసు కాయస్స విసేసతరసాసవపచ్చయత్తా. తేన హి ఫోట్ఠబ్బం అస్సాదేన్తా సత్తా మేథునమ్పి సేవన్తి. ఉప్పత్తిదేసోతి ఉప్పత్తికారణన్తి అత్థో. కాయిన్ద్రియవత్థుకా వా చత్తారో ఖన్ధా బలవకామాసవాదిహేతుభావతో విసేసేన ‘‘సాసవా’’తి వుత్తా, తేసం ఉప్పజ్జనట్ఠానన్తి అత్థో. అత్తనో లక్ఖణం ధారయన్తీతి యే విసేసలక్ఖణేన ఆయతనసద్దపరా వత్తబ్బా, తే చక్ఖాదయో తథా వుత్తాతి అఞ్ఞే మనోగోచరభూతా ధమ్మా సామఞ్ఞలక్ఖణేనేవ ఏకాయతనత్తం ఉపనేత్వా వుత్తా. ఓళారికవత్థారమ్మణమననసఙ్ఖాతేహి విసయవిసయిభావేహి పురిమాని పాకటానీతి తథా అపాకటా చ అఞ్ఞే మనోగోచరా న అత్తనో సభావం న ధారేన్తీతి ఇమస్సత్థస్స దీపనత్థో ధమ్మ-సద్దోతి.

వాయమన్తీతి అత్తనో కిచ్చం కరోన్తిచ్చేవ అత్థో. ఇమస్మిఞ్చ అత్థే ఆయతన్తి ఏత్థాతి ఆయతనన్తి అధికరణత్థో ఆయతన-సద్దో, దుతియతతియేసు కత్తుఅత్థో. తే చాతి చిత్తచేతసికధమ్మే. తే హి తంతంద్వారారమ్మణేసు ఆయన్తి ఆగచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి ఆయాతి. విత్థారేన్తీతి పుబ్బే అనుప్పన్నత్తా లీనాని అపాకటాని పుబ్బన్తతో ఉద్ధం పసారేన్తి పాకటాని కరోన్తి ఉప్పాదేన్తీతి అత్థో.

రుళ్హీవసేన ఆయతన-సద్దస్సత్థం వత్తుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. తం నిస్సితత్తాతి ఏత్థ మనో మనోవిఞ్ఞాణాదీనం చిత్తచేతసికానం నిస్సయపచ్చయో న హోతీతి తస్స నేసం ద్వారభావో నిస్సయభావోతి దట్ఠబ్బో. అత్థతోతి వచనత్థతో, న వచనీయత్థతో. వచనత్థో హేత్థ వుత్తో ‘‘చక్ఖతీ’’తిఆదినా, న వచనీయత్థో ‘‘యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో’’తిఆదినా (ధ. స. ౫౯౭) వియాతి.

తావత్వతోతి అనూనాధికభావం దస్సేతి. తత్థ ద్వాదసాయతనవినిముత్తస్స కస్సచి ధమ్మస్స అభావా అధికభావతో చోదనా నత్థి, సలక్ఖణధారణం పన సబ్బేసం సామఞ్ఞలక్ఖణన్తి ఊనచోదనా సమ్భవతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చక్ఖాదయోపి హీ’’తిఆది. అసాధారణన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అసాధారణం. సతిపి అసాధారణారమ్మణభావే చక్ఖాదీనం ద్వారభావేన గహితత్తా ధమ్మాయతనే అగ్గహణం దట్ఠబ్బం. ద్వారారమ్మణభావేహి వా అసాధారణతం సన్ధాయ ‘‘అసాధారణ’’న్తి వుత్తం.

యేభుయ్యసహుప్పత్తిఆదీహి ఉప్పత్తిక్కమాదిఅయుత్తి యోజేతబ్బా. అజ్ఝత్తికేసు హీతి ఏతేన అజ్ఝత్తికభావేన విసయిభావేన చ అజ్ఝత్తికానం పఠమం దేసేతబ్బతం దస్సేతి. తేసు హి పఠమం దేసేతబ్బేసు పాకటత్తా పఠమతరం చక్ఖాయతనం దేసితన్తి. తతో ఘానాయతనాదీనీతి ఏత్థ బహూపకారత్తాభావేన చక్ఖుసోతేహి పురిమతరం అదేసేతబ్బాని సహ వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా ఏకేన కమేన దేసేతబ్బానీతి ఘానాదిక్కమేన దేసితానీతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞథాపి హి దేసితేసు న న సక్కా చోదేతుం, న చ సక్కా సోధేతబ్బాని న దేసేతున్తి. గోచరో విసయో ఏతస్సాతి గోచరవిసయో, మనో. కస్స పన గోచరో ఏతస్స విసయోతి? చక్ఖాదీనం పఞ్చన్నమ్పి. విఞ్ఞాణుప్పత్తికారణవవత్థానతోతి ఏతేన చ చక్ఖాదిఅనన్తరం రూపాదివచనస్స కారణమాహ.

పచ్చయభేదో కమ్మాదిభేదో. నిరయాదికో అపదాదిగతినానాకరణఞ్చ గతిభేదో. హత్థిఅస్సాదికో ఖత్తియాదికో చ నికాయభేదో. తంతంసత్తసన్తానభేదో పుగ్గలభేదో. యా చ చక్ఖాదీనం వత్థూనం అనన్తభేదతా వుత్తా, సోయేవ హదయవత్థుస్స చ భేదో హోతి. తతో మనాయతనస్స అనన్తప్పభేదతా యోజేతబ్బా దుక్ఖాపటిపదాదితో ఆరమ్మణాధిపతిఆదిభేదతో చ. ఇమస్మిం సుత్తన్తభాజనీయే విపస్సనా వుత్తాతి విపస్సనుపగమనఞ్చ విఞ్ఞాణం గహేత్వా ఏకాసీతిభేదతా మనాయతనస్స వుత్తా నిద్దేసవసేన. నీలం నీలస్సేవ సభాగం, అఞ్ఞం విసభాగం, ఏవం కుసలసముట్ఠానాదిభేదేసు యోజేతబ్బం. తేభూమకధమ్మారమ్మణవసేనాతి పుబ్బే వుత్తం చక్ఖాదివజ్జం ధమ్మారమ్మణం సన్ధాయ వుత్తం.

సపరిప్ఫన్దకిరియావసేన ఈహనం ఈహా. చిన్తనవసేన బ్యాపారకరణం బ్యాపారో. తత్థ బ్యాపారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న హి చక్ఖు రూపాదీనం ఏవం హోతీ’’తి. ఈహం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న చ తానీ’’తిఆది. ఉభయమ్పి పన ఈహా చ హోతి బ్యాపారో చాతి ఉప్పటిపాటివచనం. ధమ్మతావాతి సభావోవ, కారణసమత్థతా వా. ఈహాబ్యాపారరహితానం ద్వారాదిభావో ధమ్మతా. ఇమస్మిఞ్చ అత్థే యన్తి ఏతస్స యస్మాతి అత్థో. పురిమస్మిం సమ్భవనవిసేసనం యం-సద్దో. ‘‘సుఞ్ఞో గామోతి ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౩౮) వచనతో సుఞ్ఞగామో వియ దట్ఠబ్బాని. అన్నపానసమోహితన్తి గహితే సుఞ్ఞగామే యఞ్ఞదేవ భాజనం పరామసీయతి, తం తం రిత్తకంయేవ పరామసీయతి, ఏవం ధువాదిభావేన గహితాని ఉపపరిక్ఖియమానాని రిత్తకానేవ ఏతాని దిస్సన్తీతి. చక్ఖాదిద్వారేసు అభిజ్ఝాదోమనస్సుప్పాదకభావేన రూపాదీని చక్ఖాదీనం అభిఘాతకానీతి వుత్తాని. అహిసుసుమారపక్ఖికుక్కురసిఙ్గాలమక్కటా ఛ పాణకా. విసమబిలాకాసగామసుసానవనాని తేసం గోచరా. తత్థ విసమాదిఅజ్ఝాసయేహి చక్ఖాదీహి విసమభావబిలాకాసగామసుసానసన్నిస్సితసదిసుపాదిన్నధమ్మవనభావేహి అభిరమితత్తా రూపాదీనమ్పి విసమాదిసదిసతా యోజేతబ్బా.

హుత్వా అభావట్ఠేనాతి ఇదం ఇతరేసం చతున్నం ఆకారానం సఙ్గహకత్తా విసుం వుత్తం. హుత్వా అభావాకారో ఏవ హి ఉప్పాదవయత్తాకారాదయోతి. తత్థ హుత్వాతి ఏతేన పురిమన్తవివిత్తతాపుబ్బకం మజ్ఝే విజ్జమానతం దస్సేతి, తం వత్వా అభావవచనేన మజ్ఝే విజ్జమానతాపుబ్బకం, అపరన్తే అవిజ్జమానతం, ఉభయేనపి సదా అభావో అనిచ్చలక్ఖణన్తి దస్సేతి. సభావవిజహనం విపరిణామో, జరాభఙ్గేహి వా పరివత్తనం, సన్తానవికారాపత్తి వా. సదా అభావేపి చిరట్ఠానం సియాతి తంనివారణత్థం ‘‘తావకాలికతో’’తి ఆహ. ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తరహితం నిచ్చం, న ఇతరథాతి నిచ్చపటిక్ఖేపతో అనిచ్చం, నిచ్చపటిపక్ఖతోతి అధిప్పాయో.

జాతిధమ్మతాదీహి అనిట్ఠతా పటిపీళనం. పటిపీళనట్ఠేనాతి చ యస్స తం పవత్తతి, తం పుగ్గలం పటిపీళనతో, సయం వా జరాదీహి పటిపీళనత్తాతి అత్థో. పరిత్తట్ఠితికస్సపి అత్తనో విజ్జమానక్ఖణే ఉప్పాదాదీహి అభిణ్హం సమ్పటిపీళనత్తా ‘‘అభిణ్హసమ్పటిపీళనతో’’తి పురిమం సామఞ్ఞలక్ఖణం విసేసేత్వా వదతి, పుగ్గలస్స పీళనతో దుక్ఖమం. సుఖపటిపక్ఖభావతో దుక్ఖం సుఖం పటిక్ఖిపతి నివారేతి, దుక్ఖవచనం వా అత్థతో సుఖం పటిక్ఖిపతీతి ఆహ ‘‘సుఖపటిక్ఖేపతో’’తి.

నత్థి ఏతస్స వసవత్తనకో, నాపి ఇదం వసవత్తనకన్తి అవసవత్తనకం, అత్తనో పరస్మిం పరస్స చ అత్తని వసవత్తనభావో వా వసవత్తనకం, తం ఏతస్స నత్థీతి అవసవత్తనకం, అవసవత్తనకస్స అవసవత్తనకో వా అత్థో సభావో అవసవత్తనకట్ఠో, ఇదఞ్చ సామఞ్ఞలక్ఖణం. తేనాతి పరస్స అత్తని వసవత్తనాకారేన సుఞ్ఞం. ఇమస్మిఞ్చ అత్థే సుఞ్ఞతోతి ఏతస్సేవ విసేసనం ‘‘అస్సామికతో’’తి. అథ వా ‘‘యస్మా వా ఏతం…పే… మా పాపుణాతూ’’తి ఏవం చిన్తయమానస్స కస్సచి తీసు ఠానేసు వసవత్తనభావో నత్థి, సుఞ్ఞం తం తేన అత్తనోయేవ వసవత్తనాకారేనాతి అత్థో. న ఇదం కస్సచి కామకారియం, నాపి ఏతస్స కిఞ్చి కామకారియం అత్థీతి అకామకారియం. ఏతేన అవసవత్తనత్థం విసేసేత్వా దస్సేతి.

విభవగతి వినాసగమనం. సన్తతియం భవన్తరుప్పత్తియేవ భవసఙ్కన్తిగమనం. సన్తతియా యథాపవత్తాకారవిజహనం పకతిభావవిజహనం. ‘‘చక్ఖు అనిచ్చ’’న్తి వుత్తే చక్ఖుఅనిచ్చ-సద్దానం ఏకత్థత్తా అనిచ్చానం సేసధమ్మానమ్పి చక్ఖుభావో ఆపజ్జతీతి ఏతిస్సా చోదనాయ నివారణత్థం విసేససామఞ్ఞలక్ఖణవాచకానఞ్చ సద్దానం ఏకదేససముదాయబోధనవిసేసం దీపేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ.

కిం దస్సితన్తి విపస్సనాచారం కథేన్తేన కిం లక్ఖణం దస్సితన్తి అధిప్పాయో. ‘‘కతమా చానన్ద, అనత్తసఞ్ఞా? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘చక్ఖు అనత్తా’తి…పే… ‘ధమ్మా అనత్తా’తి. ఇతి ఇమేసు ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు అనత్తానుపస్సీ విహరతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౦) అవిసేసేసు ఆయతనేసు అనత్తానుపస్సనా వుత్తాతి కారణభూతానం చక్ఖాదీనం, ఫలభూతానఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం కారణఫలమత్తతాయ అనత్తతాయ అనత్తలక్ఖణవిభావనత్థాయ ఆయతనదేసనాతి ఆహ ‘‘ద్వాదసన్నం…పే… అనత్తలక్ఖణ’’న్తి. యదిపి అనిచ్చదుక్ఖలక్ఖణాని ఏత్థ దస్సితాని, తేహి చ అనత్తలక్ఖణమేవ విసేసేన దస్సితన్తి అధిప్పాయో. వేతి చాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో సమాపనత్థో. ఇచ్చస్సాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో యథాసమాపితస్స ఆరోపేతబ్బదోసస్స నిదస్సనత్థో. ఏవన్తి ‘‘చక్ఖు అత్తా’’తి ఏవం వాదే సతీతి అత్థో. ఇచ్చస్సాతి వా ఇతి-సద్దో ‘‘ఇతి వదన్తస్సా’’తి పరవాదిస్స దోసలక్ఖణాకారనిదస్సనత్థో. ఏవన్తి దోసగమనప్పకారనిదస్సనత్థో. రూపే అత్తని ‘‘ఏవం మే రూపం హోతూ’’తి అత్తనియే వియ సామినిద్దేసాపత్తీతి చే? న, ‘‘మమ అత్తా’’తి గహితత్తా. ‘‘మమ అత్తా’’తి హి గహితం రూపం వసవత్తితాయ ‘‘ఏవం మే హోతూ’’తి ఇచ్ఛియమానఞ్చ తథేవ భవేయ్య, ఇచ్ఛతోపి హి తస్స రూపసఙ్ఖాతో అత్తా అవసవత్తి చాతి. ఆబాధాయాతి ఏవం దుక్ఖేన. పఞ్ఞాపనన్తి పరేసం ఞాపనం. అనత్తలక్ఖణపఞ్ఞాపనస్స అఞ్ఞేసం అవిసయత్తా అనత్తలక్ఖణదీపకానం అనిచ్చదుక్ఖలక్ఖణానఞ్చ పఞ్ఞాపనస్స అవిసయతా దస్సితా హోతి.

ఏవం పన దుప్పఞ్ఞాపనతా ఏతేసం దురూపట్ఠానతాయ హోతీతి తేసం అనుపట్ఠహనకారణం పుచ్ఛన్తో ఆహ ‘‘ఇమాని పనా’’తిఆది. ఠానాదీసు నిరన్తరం పవత్తమానస్స హేట్ఠా వుత్తస్స అభిణ్హసమ్పటిపీళనస్స. ధాతుమత్తతాయ చక్ఖాదీనం సమూహతో వినిబ్భుజ్జనం నానాధాతువినిబ్భోగో. ఘనేనాతి చత్తారిపి ఘనాని ఘనభావేన ఏకత్తం ఉపనేత్వా వదతి. పఞ్ఞాయేవ సన్తతివికోపనాతి దట్ఠబ్బం. యాథావసరసతోతి అవిపరీతసభావతో. సభావో హి రసియమానో అవిరద్ధపటివేధేన అస్సాదియమానో ‘‘రసో’’తి వుచ్చతి. అనిచ్చాదీహి అనిచ్చలక్ఖణాదీనం అఞ్ఞత్థ వచనం రుప్పనాదివసేన పవత్తరూపాదిగ్గహణతో విసిట్ఠస్స అనిచ్చాదిగ్గహణస్స సబ్భావా. న హి నామరూపపరిచ్ఛేదమత్తేన కిచ్చసిద్ధి హోతి, అనిచ్చాదయో చ రూపాదీనం ఆకారా దట్ఠబ్బా. తే పనాకారా పరమత్థతో అవిజ్జమానా రూపాదీనం ఆకారమత్తాయేవాతి కత్వా అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦) లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ ఖన్ధారమ్మణతా వుత్తాతి అధిప్పాయమత్తే ఠాతుం యుత్తం, నాతిధావితుం. ‘‘అనిచ్చ’’న్తి చ గణ్హన్తో ‘‘దుక్ఖం అనత్తా’’తి న గణ్హాతి, తథా దుక్ఖాదిగ్గహణే ఇతరస్సాగహణం. అనిచ్చాదిగ్గహణాని చ నిచ్చసఞ్ఞాదినివత్తనకాని సద్ధాసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియాధికాని తివిధవిమోక్ఖముఖభూతాని. తస్మా ఏతేసం ఆకారానం పరిగ్గయ్హమానానం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసో చ అత్థీతి తీణి లక్ఖణాని వుత్తాని.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౧౬౭. నామరూపపరిచ్ఛేదకథా అభిధమ్మకథాతి సుత్తన్తే వియ పచ్చయయుగళవసేన అకథేత్వా అజ్ఝత్తికబాహిరవసేన అభిఞ్ఞేయ్యాని ఆయతనాని అబ్బోకారతో అభిధమ్మభాజనీయే కథితాని. ఆగమ్మాతి సబ్బసఙ్ఖారేహి నిబ్బిన్దస్స విసఙ్ఖారనిన్నస్స గోత్రభునా వివట్టితమానసస్స మగ్గేన సచ్ఛికరణేనాతి అత్థో. సచ్ఛికిరియమానఞ్హి తం అధిగన్త్వా ఆరమ్మణపచ్చయభూతఞ్చ పటిచ్చ అధిపతిపచ్చయభూతే చ తమ్హి పరమస్సాసభావేన వినిముత్తసఙ్ఖారస్స చ గతిభావేన పతిట్ఠానభూతే పతిట్ఠాయ ఖయసఙ్ఖాతో మగ్గో రాగాదయో ఖేపేతీతి తంసచ్ఛికరణాభావే రాగాదీనం అనుప్పత్తినిరోధగమనాభావా ‘‘తం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీయన్తీ’’తి వుత్తం. సుత్తతో ముఞ్చిత్వాతి సుత్తపదాని ముఞ్చిత్వా. అఞ్ఞో సుత్తస్స అత్థో ‘‘మాతరం పితరం హన్త్వా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౯౪-౨౯౫) వియ ఆహరితబ్బో, నత్థి సుత్తపదేహేవ నీతో అత్థోతి అత్థో.

ఏకం నానన్తి చుణ్ణితం ఖుద్దకం వా కరణం, చుణ్ణీకరణన్తి అబహుమానేన వదతి. న త్వం ఏకం నానం జానాసీతి కిం ఏత్తకం త్వమేవ న జానాసీతి అత్థో. నను ఞాతేతి ‘‘యదిపి పుబ్బే న ఞాతం, అధునాపి ఞాతే నను సాధు హోతీ’’తి అత్తనో జాననం పటిచ్ఛాదేత్వా విక్ఖేపం కరోన్తం నిబన్ధతి. విభజిత్వాతి అక్ఖరత్థమత్తే అట్ఠత్వా లీనం అత్థం విభజిత్వా ఉద్ధరిత్వా నీహరిత్వా కథితన్తి అత్థో. రాగాదీనం ఖయో నామ అభావమత్తో, న చ అభావస్స బహుభావో అత్థి అత్తనో అభావత్తాతి వదన్తస్స వచనపచ్ఛిన్దనత్థం పుచ్ఛతి ‘‘రాగక్ఖయో నామ రాగస్సేవ ఖయో’’తిఆది. యది హి రాగక్ఖయో దోసాదీనం ఖయో న హోతి, దోసక్ఖయాదయో చ రాగాదీనం ఖయా, అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠా భిన్నా ఆపన్నా హోన్తీతి బహునిబ్బానతా ఆపన్నా ఏవ హోతి, అఞ్ఞమఞ్ఞవిసేసో చ నామ నిస్సభావస్స నత్థీతి ససభావతా చ నిబ్బానస్స. నవ తణ్హామూలకా ‘‘తణ్హం పటిచ్చ పరియేసనా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౦౩; ౩.౩౫౯; అ. ని. ౯.౨౩; విభ. ౯౬౩) ఆదయో, తేసు పరియేసనాదయో చ పరియేసనాదికరకిలేసా దట్ఠబ్బా. దియడ్ఢకిలేససహస్సం నిదానకథాయం వుత్తం.

ఓళారికతాయ కారేతబ్బోతి అతిసుఖుమస్స నిబ్బానస్స ఓళారికభావదోసాపత్తియా బోధేతబ్బో, నిగ్గహేతబ్బో వా. వత్థున్తి ఉపాదిన్నకఫోట్ఠబ్బం మేథునం. అచ్ఛాదీనమ్పి నిబ్బానప్పత్తి కస్మా వుత్తా, నను ‘‘కిలేసానం అచ్చన్తం అనుప్పత్తినిరోధో నిబ్బాన’’న్తి ఇచ్ఛన్తస్స కిలేసానం వినాసో కఞ్చి కాలం అప్పవత్తి నిబ్బానం న హోతీతి? న, అభావసామఞ్ఞతో. అచ్చన్తాపవత్తి హి కఞ్చి కాలఞ్చ అప్పవత్తి అభావోయేవాతి నత్థి విసేసో. సవిసేసం వా వదన్తస్స అభావతా ఆపజ్జతీతి. తిరచ్ఛానగతేహిపి పాపుణితబ్బత్తా తేసమ్పి పాకటం పిళన్ధనం వియ ఓళారికం థూలం. కేవలం పన కణ్ణే పిళన్ధితుం న సక్కోతి, పిళన్ధనతోపి వా థూలత్తా న సక్కాతి ఉప్పణ్డేన్తో వియ నిగ్గణ్హాతి.

నిబ్బానారమ్మణకరణేన గోత్రభుక్ఖణే కిలేసక్ఖయప్పత్తి పనస్స ఆపన్నాతి మఞ్ఞమానో ఆహ ‘‘త్వం అఖీణేసుయేవా’’తిఆది. నను ఆరమ్మణకరణమత్తేన కిలేసక్ఖయో అనుప్పత్తోతి న సక్కా వత్తుం. చిత్తఞ్హి అతీతానాగతాదిసబ్బం ఆలమ్బేతి, న నిప్ఫన్నమేవాతి గోత్రభుపి మగ్గేన కిలేసానం యా అనుప్పత్తిధమ్మతా కాతబ్బా, తం ఆరబ్భ పవత్తిస్సతీతి? న, అప్పత్తనిబ్బానస్స నిబ్బానారమ్మణఞాణాభావతో. న హి అఞ్ఞధమ్మా వియ నిబ్బానం, తం పన అతిగమ్భీరత్తా అప్పత్తేన ఆలమ్బితుం న సక్కా. తస్మా తేన గోత్రభునా పత్తబ్బేన తికాలికసభావాతిక్కన్తగమ్భీరభావేన భవితబ్బం, కిలేసక్ఖయమత్తతం వా ఇచ్ఛతో గోత్రభుతో పురేతరం నిప్ఫన్నేన కిలేసక్ఖయేన. తేనాహ ‘‘త్వం అఖీణేసుయేవ కిలేసేసు కిలేసక్ఖయం నిబ్బానం పఞ్ఞపేసీ’’తి. అప్పత్తకిలేసక్ఖయారమ్మణకరణే హి సతి గోత్రభుతో పురేతరచిత్తానిపి ఆలమ్బేయ్యున్తి.

మగ్గస్స కిలేసక్ఖయం నిబ్బానన్తి మగ్గస్స ఆరమ్మణభూతం నిబ్బానం కతమన్తి అత్థో. మగ్గోతిఆదినా పురిమపుచ్ఛాద్వయమేవ వివరతి.

న చ కిఞ్చీతి రూపాదీసు నిబ్బానం కిఞ్చి న హోతి, న చ కదాచి హోతి, అతీతాదిభావేన న వత్తబ్బన్తి వదన్తి, తం ఆగమ్మ అవిజ్జాతణ్హానం కిఞ్చి ఏకదేసమత్తమ్పి న హోతి, తదేవ తం ఆగమ్మ కదాచి న చ హోతీతి అత్థో యుత్తో.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా

౧౬౮. న…పే… నవత్తబ్బధమ్మారమ్మణత్తాతి యథా సారమ్మణా పరిత్తాదిభావేన నవత్తబ్బం కిఞ్చి ఆరమ్మణం కరోన్తి, ఏవం కిఞ్చి ఆలమ్బనతో న నవత్తబ్బకోట్ఠాసం భజతీతి అత్థో.

పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆయతనవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.