౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౧౫౫. పచ్చయయుగళవసేనాతి అజ్ఝత్తికబాహిరపచ్చయద్వయవసేన. అజ్ఝత్తికబాహిరవసేన అబ్బోకారతోతి అజ్ఝత్తికవసేన చేవ బాహిరవసేన చ అసఙ్కరతో.

౧౬౭. విసఙ్ఖారనిన్నస్సాతి నిబ్బానపోణస్స. వినిముత్తసఙ్ఖారస్సాతి సముచ్ఛేదపటిపస్సద్ధివిముత్తీహి సముఖేన, తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన చ సుట్ఠు వినిముత్తసఙ్ఖారస్స పరమస్సాసభావేన, గతిభావేన చ పతిట్ఠానభూతే. ‘‘నిబ్బానం అరహతో గతీ’’తి (పటి. ౩౩౯) హి వుత్తం. ఠితిభావేనాతి చ పాఠో. తంసచ్ఛికరణాభావేతి తస్స నిబ్బానస్స సచ్ఛికరణాభావే. నీతోతి పాపితో, పకాసితోతి అత్థో.

చుణ్ణితన్తి భేదితం. త్వమేవ కిం న జానాసీతి కిం త్వం న జానాసియేవాతి అత్థో. ‘‘కిం త్వం ఏకం నానం జానాసి, కిం త్వం న జానాసి ఏవా’’తి ఏవం విక్ఖేపం కరోన్తం పరవాదిం ‘‘నను ఞాతే’’తిఆదినా సకవాదీ నిబన్ధతి. విభజిత్వాతి ‘‘రాగాదీనం ఖీణన్తే ఉప్పన్నత్తా’’తి భావత్థం విభజిత్వా. రాగాదీనం ఖయా న హోన్తీతి యోజనా. ససభావతా చ నిబ్బానస్స ఆపన్నా హోతీతి సమ్బన్ధో.

నిబ్బానారమ్మణకరణేన కారణభూతేన. హేతుఅత్థే హి ఇదం కరణవచనం. కిలేసక్ఖయమత్తతం వా నిబ్బానస్స ఇచ్ఛతో కిలేసక్ఖయేన భవితబ్బన్తి యోజనా.

ఏవం కిలేసక్ఖయమత్తే నిబ్బానే ఖేపేతబ్బా కిలేసా బహువిధా నానప్పకారా, మగ్గో చ ఓధిసో కిలేసే ఖేపేతి. స్వాయం ‘‘కతమం కిలేసక్ఖయం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా కతమే కిలేసే ఖేపేతీ’’తి పురిమపుచ్ఛాద్వయమేవ వదతి. తదేవాతి యం ‘‘అవిజ్జాతణ్హానం కిఞ్చి ఏకదేసమత్తమ్పీ’’తి వుత్తం, తదేవ.

ఏత్థ చ యాయం ‘‘కిలేసక్ఖయోవ నిబ్బాన’’న్తి నిబ్బానస్స అభావతాచోదనా, తత్రాయం ఆగమతో యుత్తితో చస్స భావాభావవిభావనా. తఞ్హి భగవతా –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖత’’న్తి (ఉదా. ౭౩; ఇతివు. ౪౩).

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, తదాయతనం, యత్థ నేవ పథవీ న ఆపో న తేజో న వాయో’’తి (ఉదా. ౭౧) –

చ ఆదినా, తథా –

‘‘గమ్భీరో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో అతక్కావచరో నిపుణో పణ్డితవేదనీయో’’తి (మ. ని. ౨.౩౩౭; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭-౮) –

‘‘అసఙ్ఖతఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి అసఙ్ఖతగామినిఞ్చ పటిపదం, అనతం, అనాసవం, సచ్చం, పారం, నిపుణం, సుదుద్దసం, అజజ్జరం, ధువం, అపలోకితం, అనిదస్సనం, నిప్పపఞ్చం, సన్తం, అమతం, పణీతం, సివం, ఖేమం, తణ్హాక్ఖయం, అచ్ఛరియం, అబ్భుతం, అనీతికం, అనీతికధమ్మం, నిబ్బానం, అబ్యాబజ్ఝం, విరాగం, సుద్ధిం, ముత్తిం, అనాలయం, దీపం, లేణం, తాణం, సరణం, పరాయణఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి పరాయణగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౭౭) –

ఏవమాదీహి చ సుత్తపదేహి ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా, అసఙ్ఖతా ధమ్మా (ధ. స. దుకమాతికా ౭), సబ్బఞ్చ రూపం అసఙ్ఖతా చ ధాతూ’’తిఆదీహి (ధ. స. ౧౧౯౨, ౧౧౯౮, ౧౨౦౦) అభిధమ్మపదేసేహి చ పరమత్థభావేనేవ దేసితం. న హి సభావవిరహితస్స అభావమత్తస్స గమ్భీరాసఙ్ఖతాదిభావో అబ్యాకతధమ్మాదిభావో చ యుత్తో, వుత్తో చ సో. తస్మా న అభావమత్తం నిబ్బానం.

అపి చాయం అభావవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో – యది కిలేసాభావో నిబ్బానం, స్వాయమభావో ఏకో వా సియా అనేకో వా? యది ఏకో, ఏకేనేవ మగ్గేన కతో సచ్ఛికతో చ హోతీతి ఉపరిమానం మగ్గానం నిరత్థకతా ఆపజ్జతి. న హి ఏకం అనేకేహి కమ్మప్పవత్తేహి సాధేతబ్బం దిట్ఠం. అథ సియా ఏకోవ సో కిలేసాభావో, న పన మగ్గేహి కాతబ్బో, అథ ఖో సచ్ఛికాతబ్బోతి. ఏవం సతి సుట్ఠుతరం మగ్గస్స నిరత్థకతా ఆపజ్జతి కిలేసానం అప్పహానతో. అకరోన్తో చ మగ్గో కిలేసాభావం తస్స సచ్ఛికిరియాయ కమత్థం సాధేయ్య, అథ మగ్గానం సంయోజనత్తయప్పహానాదిపటినియతకిచ్చతాయ పహాయకవిభాగేన కిలేసాభావభేదో, ఏవం సతి వినా సభావభేదం బహుభావో నత్థీతి బహుభావతాపదేసేనస్స ససభావతా ఆపన్నా. అథాపి సియా ‘‘యేసం అభావో, తేసం బహుభావేన బహుభావోపచారో’’తి, ఏవం సతి యేసం అభావో, తేసం సభావతాయ ససభావోపచారోపి సియా. తథా తేసం కిలేససఙ్ఖతాదితాయ కిలేససఙ్ఖతాదిభావా చ సియుం, న చేతం యుత్తన్తి న తేసం బహుభావోపచారో యుత్తో. ఏకభావోపి చస్స అసభావతాయ ఏవ వత్తుం న సక్కాతి చే? న, అభావసామఞ్ఞతో, అభావసామఞ్ఞేన అభేదసమఞ్ఞాయ ఏకత్తనిద్దేసో. సతి చ ఏకత్తే పుబ్బే వుత్తదోసానతివత్తి.

బహుభావే చ ససభావతా సిద్ధా. యదిపి సియా యథా బహుభావో ససభావతం, ఏవం సామఞ్ఞేన ససభావతా బహుభావం న బ్యభిచరేయ్యాతి ససభావపక్ఖేపి నిబ్బానస్స బహుభావో ఆపజ్జతీతి? తం న, కస్మా? తథా సామఞ్ఞాభేదతో. న హి ఏవం వత్తుం లబ్భా యథా ఖరభావో ససభావతం న బ్యభిచరతి, ఏవం ససభావతాపి ఖరభావం న బ్యభిచరేయ్యాతి. ఏవఞ్హి సతి తదఞ్ఞసబ్బధమ్మాభావప్పసఙ్గో సియా, తస్మా బహుభావో ససభావతాపేక్ఖో, న ససభావతా బహుభావాపేక్ఖాతి న ససభావస్స నిబ్బానస్స బహుభావాపత్తి. ‘‘ఏకఞ్హి సచ్చం న దుతీయమత్థి (సు. ని. ౮౯౦; మహాని. ౧౧౯), ఏకా నిట్ఠా న పుథునిట్ఠా’’తిఆదివచనతో.

అపి చేత్థ కిలేసాభావో నామ రాగాదీనం సముచ్ఛేదో అచ్చన్తప్పహానం అనుప్పాదనిరోధో. తస్స చ ఏకత్తే ఏకేనేవ మగ్గేన సాధేతబ్బతా కిచ్చవిసేసాభావతోతి దస్సనాదిమగ్గవిభాగో న సియా. ఇచ్ఛితో చ సో ఓధిసోవ కిలేసానం పహాతబ్బత్తా. సో చ మగ్గవిభాగో సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం నాతితిక్ఖతిక్ఖతిక్ఖతరతిక్ఖతమభావేన ఏకస్మిమ్పి సముచ్ఛేదప్పహానయోగ్యభావే సచ్ఛికిరియావిసేసేన హోతీతి నిబ్బానస్స ససభావతాయయేవ యుత్తో. అభావో పన కిలేసానం మగ్గేన కాతబ్బో సియా ‘‘మా మగ్గస్స నిరత్థకతా అహోసీ’’తి, న సచ్ఛికాతబ్బో. కో హి తస్స సభావో, యో తేన సచ్ఛికరియేయ్య. సో చ కిలేసాభావో ఏకేనేవ మగ్గేన సాధేతబ్బో సియా, న చతూహి ‘‘మా చతుభావనిబ్బానతాపత్తి, నిబ్బానవిసేసాపత్తి చ అహోసీ’’తి. తతో దస్సనాదిమగ్గవిభాగో న సియాతి సబ్బం ఆవత్తతి.

యది చ అభావో భావస్స సియాతి తస్స భావధమ్మతా ఇచ్ఛితా, ఏవం సతి యథా సఙ్ఖతధమ్మస్స తస్స జరామరణాదీనం వియ సఙ్ఖతధమ్మతాపి ఆపన్నా, ఏవం బహూనం కిలేసానం ధమ్మస్స తస్స బహుభావాదిప్పసఙ్గోపి దున్నివారోతి అతంసభావస్స అసఙ్ఖతస్సేకస్స ససభావస్స నిబ్బానభావో వేదితబ్బో.

యది ఏవం కస్మా ‘‘రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’’తి (సం. ని. ౪.౩౧౫, ౩౩౦) వుత్తన్తి? ఖయేన అధిగన్తబ్బత్తా. ఖయో హి అరియమగ్గో. యథాహ ‘‘ఖయే ఞాణం, అనుప్పాదే ఞాణ’’న్తి (ధ. స. దుకమాతికా ౧౪౨). తేన రాగాదిక్ఖయపరియాయేన అరియమగ్గేన అధిగన్తబ్బతో ‘‘పరమత్థం గమ్భీరం నిపుణం దుద్దసం దురనుబోధం నిబ్బానం రాగాదిక్ఖయో’’తి వుత్తం. రాగాదిప్పహానముఖేన వా తథా పత్తబ్బతో, యథా అఞ్ఞత్థాపి వుత్తం ‘‘మదనిమ్మద్దనో పిపాసవినయో’’తిఆది (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦).

అపిచ యథా పరిఞ్ఞేయ్యతాయ సఉత్తరానం కామానం రూపానఞ్చ పటిపక్ఖభూతం తబ్బిధురసభావం నిస్సరణం పఞ్ఞాయతి, ఏవం ససభావానం సబ్బేసమ్పి సఙ్ఖతధమ్మానం పటిపక్ఖభూతేన తబ్బిధురసభావేన నిస్సరణేన భవితబ్బం. యఞ్చ తన్నిస్సరణం, సా అసఙ్ఖతా ధాతు. కిఞ్చ భియ్యో – సఙ్ఖతధమ్మారమ్మణం విపస్సనాఞాణం అపి అనులోమఞాణం కిలేసే తదఙ్గవసేన పజహతి, న సముచ్ఛేదవసేన పజహితుం సక్కోతి. తథా సమ్ముతిసచ్చారమ్మణం పఠమజ్ఝానాదీసు ఞాణం విక్ఖమ్భనవసేనేవ కిలేసే పజహతి, న సముచ్ఛేదవసేన. ఇతి సఙ్ఖతధమ్మారమ్మణస్స, సమ్ముతిసచ్చారమ్మణస్స చ ఞాణస్స కిలేసానం సముచ్ఛేదప్పహానే అసమత్థభావతో తేసం సముచ్ఛేదప్పహానకరస్స అరియమగ్గఞాణస్స తదుభయవిపరీతసభావేన ఆరమ్మణేన భవితబ్బం, సా అసఙ్ఖతా ధాతు. తథా ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖత’’న్తి (ఉదా. ౭౩; ఇతివు. ౪౩) ఇదం నిబ్బానస్స పరమత్థతో అత్థిభావజోతకం వచనం అవిపరీతత్థం భగవతా భాసితత్తా. యఞ్హి భగవతా భాసితం, తం అవిపరీతత్థం యథా తం ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి (ధ. ప. ౨౭౭-౨౭౯; థేరగా. ౬౭౬-౬౭౮; నేత్తి. ౫), తథా నిబ్బాన-సద్దో కత్థచి విసయే యథాభూతపరమత్థవిసయో ఉపచారవుత్తిసబ్భావతో సేయ్యథాపి సీహ-సద్దో. అథ వా అత్థేవ పరమత్థతో అసఙ్ఖతా ధాతు ఇతరతబ్బిపరీతవిముత్తిసభావత్తా సేయ్యథాపి ‘‘పథవీధాతు వేదనా చా’’తి ఏవమాదీహి నయేహి యుత్తితోపి అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా పరమత్థతో అత్థిభావో వేదితబ్బో.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.