౪. చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౭౯౩. పరితస్సనం పరిత్తాసో, చిత్తుత్రాసో చాతి ‘‘న పరితస్సతీ’’తి పదస్స ‘‘న పత్థేతి న ఉత్తసతీ’’తి అత్థమాహ.

౭౯౬. అరియసచ్చేసు ధమ్మసద్దో ‘‘దిట్ఠధమ్మో’’తిఆదీసు వియ. అరియమగ్గో, తస్స చ ఫలం ధమ్మో యథానుసిట్ఠం పటిపన్నే అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి. తత్థ పఞ్ఞాతి తస్మిం అరియమగ్గఫలే నిస్సయభూతే పఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘తంసహగతా’’తి. అవిదితం విదితం వియ నేతి ఞాపేతీతి నయో, అనుమానం, తస్స నయనం పవత్తనం, తం పన విసుంయేవేకం ఞాణుప్పాదనన్తి ఆసఙ్కాయ నివత్తనత్థమాహ ‘‘న అఞ్ఞ…పే… విసేసో’’తి. అత్తనో హి అధిగమానుసారేన పరాధిగతానం కాలత్తయే మగ్గాదీనం పవత్తిఆకారానుమానం నయనయనం. అనుమిననాకారమేవ హిస్స సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఞాణస్సేవ పవత్తివిసేసో’’తి. కారణఞ్చ నయనయనస్స సచ్చేసు పచ్చక్ఖపవత్తనతో. ‘‘తథా’’తి ఇమినా యథా మగ్గఞాణతో అఞ్ఞాపి ‘‘ఇమినా ధమ్మేనా’’తి వత్తుం యుత్తం, తథా పకారన్తరేనపి ‘‘ఇమినా ధమ్మేన ఞాణేనా’’తి ఏత్థ అత్థో యుజ్జతీతి ఇమమత్థం ఉపసంహరతి. తేనాతి తస్మా ఞాణేన ఞాతతో సమ్పయోగేహి నయనయనతో. ఞాణవిసయభావేనాతి పటివేధఞాణస్స విసయభావేన. ఞాతేన పటివిద్ధేన చతుసచ్చధమ్మేన, ఞాణసమ్పయోగేన వా ఞాతేన జానిత్వా ఠితేన మగ్గఫలధమ్మేన.

సబ్బేన సబ్బన్తి సబ్బప్పకారేన సబ్బం, అనవసేసన్తి అత్థో. అద్ధత్తయపరియాపన్నఞ్హి సబ్బం తేభూమకసఙ్ఖారగతం సమ్మసీయతి. నయనతోతి నయగ్గాహతో. అనురూపత్థవాచకో వా కారణసద్దో ‘‘కారణం వదతీ’’తిఆదీసు వియ.

అన్వయఞాణస్సపి పరియోగాహేత్వా పవత్తనతో సవిసేసో విసయావబోధోతి వుత్తం ‘‘ధమ్మే ఞాణ…పే… అభావా’’తి. విసయోభాసనమత్తజాననసామఞ్ఞేనాతి అసతిపి అభిసమేచ్చ గహణే విసయవిభావనసఙ్ఖాతఅవబోధసామఞ్ఞమత్తేన. ‘‘ఞాణ’’న్తి సమ్మతేసూతి ‘‘ఞాణ’’న్తి వోహరితేసు లద్ధఞాణవోహారేసు. సమ్ముతివసేనాతి ధమ్మఞాణాది వియ సముఖేన విసయే అప్పవత్తిత్వా పఞ్ఞత్తిముఖేన పవత్తం. అవసేసన్తి సమ్ముతిఞాణమేవాహ. ఇతరఞాణత్తయవిసభాగన్తి ధమ్మఞాణాదిఞాణత్తయవిధురం.

౭౯౭. కామభవధమ్మేతి కామభవసఙ్ఖాతే ధమ్మే.

౭౯౮. సాతి పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా. వీతరాగభావనావత్థస్సాతి ‘‘వీతరాగో హోతీ’’తి ఏవం వుత్తస్స. తన్తి ఛట్ఠాభిఞ్ఞం. మగ్గఞాణఞ్హి కిచ్చతో మగ్గసచ్చమ్పి పటివిజ్ఝతి. ఇతరాతి హేట్ఠిమమగ్గపఞ్ఞా. తదుపనిస్సయత్తాతి తస్సా ఛట్ఠాభిఞ్ఞాయ, తస్స వా పటివిజ్ఝనస్స ఉపనిస్సయత్తా పటివిజ్ఝతి నామ. యథానురూపన్తి దిట్ఠాసవాదీనం యథానురూపం. ఆసవక్ఖయేతి ఆసవక్ఖయపరియాయే కారణూపచారేన. తంనిబ్బత్తనతోతి తస్స ఆసవక్ఖయసఙ్ఖాతస్స ఫలస్స నిబ్బత్తనతో. ఇదఞ్చ ‘‘ఆసవానం ఖయే ఞాణం ఛట్ఠాభిఞ్ఞా’’తి సుత్తే ఆగతత్తా వుత్తం.

౮౦౧. అభివిసిట్ఠేన వా ఞాణేన పాకటం కరోన్తస్సాతి అధిగమవసేన పకాసం విభూతం కరోన్తస్స.

౮౦౨. వసితాపఞ్చకరహితం వసిభావం అపాపితం పటిలద్ధమత్తం. పటిపదారమ్మణసహగతా పఞ్ఞా పటిపదారమ్మణసమ్బన్ధినీతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాయ పటిపదారమ్మణుద్దేసేనా’’తి.

చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.