౧౫. పటిసమ్భిదావిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయం

౧. సఙ్గహవారవణ్ణనా

౭౧౮. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ధమ్మాదీసు కతో అతిదేసో సఙ్ఖేపతో తేసం దస్సనం హోతీతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపేన దస్సేత్వా’’తి. తేసం నిరుత్తిపటిభానానం విసయా తబ్బిసయా, తేసం, నిరుత్తిపటిభానవిసయభూతానన్తి అత్థో. పచ్చయుప్పన్నాదిభేదేహీతి పచ్చయుప్పన్ననిబ్బానభాసితత్థాదిభేదేహి.

దుక్ఖహేతుఫలజాతాదిధమ్మజరామరణాని దుక్ఖాదీని. సచ్చహేతుధమ్మపచ్చయాకారవారేసు దుక్ఖసముదయాదిపరియాయేన ఆగతో ఫలనిబ్బత్తకో హేతు, సచ్చపచ్చయాకారవారేసు అరియమగ్గో, పరియత్తివారే భాసితం, అభిధమ్మభాజనీయే కుసలం, అకుసలన్తి ఏవం పాళియం వుత్తానంయేవ వసేన పఞ్చ ధమ్మా వేదితబ్బాతి ఇమమత్థమాహ ‘‘తథా ధమ్మా చా’’తి ఇమినా.

నిబ్బత్తకహేతుఆదీనన్తి నిబ్బత్తకసమ్పాపకఞాపకానం. పురిమోతి పవత్తనత్థో. తస్మిన్తి మగ్గే. పచ్ఛిమోతి పాపనత్థో దట్ఠబ్బో.

అవిపరీతనిరుత్తీతి బుద్ధాదీహి ఆచిణ్ణా తస్స తస్స అత్థస్స వాచకభావే నిరుళ్హా యాథావనిరుత్తి. యస్మా విఞ్ఞత్తివికారసహితో సద్దో పఞ్ఞత్తీతి అత్తనో అధిప్పాయో, తస్మా పరమతతో తం దస్సేన్తో ‘‘అవచనభూతాయా’’తి విసేసేత్వా ‘‘కేచి వణ్ణయన్తీ’’తి ఆహ. ఏవం సతీతి ఏవం నిరుత్తియా పఞ్ఞత్తిభావే సతి. పఞ్ఞత్తి అభిలపితబ్బాతి ఆపజ్జతీతి వుత్తే, హోతు, కో దోసో తస్సా వచనీయభావతోతి కదాచి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కన్తో ఆహ ‘‘న చ వచనతో…పే… ఉచ్చారేతబ్బం అత్థీ’’తి. తేసం అత్థధమ్మానం. న వచనన్తి అవచనం అవచనసభావం. ఏవంపకారన్తి ఏవంవిధం ఏవం నియతలిఙ్గవిసేసజోతనాకారం.

పరతోతి పరభాగే అనన్తరమనోద్వారే. సద్దగ్గహణానుసారేన గహితాయ నామనిరుత్తియం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పవత్తతీతి వదన్తి. యది ఏవం కస్మా పాళియం ‘‘నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘నిరుత్తి…పే… సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. పచ్ఛా జాననన్తి సద్దగ్గహణుత్తరకాలం నామనిరుత్తియా జాననం. ఏవన్తి ఏవం సద్దగ్గహణతో పచ్ఛా నామనిరుత్తిం ఆరబ్భ పవత్తం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి గయ్హమానే. ఏవం నిరుత్తియా నామపఞ్ఞత్తిపక్ఖే పాళియా, అట్ఠకథాయ చ విరోధం దస్సేత్వా సద్దపక్ఖే తదభావం దస్సేన్తో ‘‘యథా పనా’’తిఆదిమాహ. తంతంసద్దవిభావకన్తి యథా తస్స తస్స సద్దప్పభేదనిచ్ఛయస్స పచ్చయభూతం దిబ్బసోతఞాణం సద్దారమ్మణమేవ తం తం సద్దం విభూతం కరోతి, ఏవం నిరుత్తిప్పభేదనిచ్ఛయస్స పచ్చయభూతం నిరుత్తిసద్దారమ్మణమేవ నిరుత్తిపటిసమ్భిదాఞాణం తం విభూతం కరోతీతి తస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణతా వుత్తా. సద్దం పన విభావేన్తం ఏకన్తతో సద్దూపనిబన్ధం పఞ్ఞత్తిమ్పి విభావేతియేవ, యతో సభావాసభావవిసేసవిభావనం సమ్పజ్జతి. అఞ్ఞథా హి సద్దమత్తగ్గహణే విసేసావబోధో ఏవ న సియాతి పోరాణా పఞ్ఞత్తివిభావనమ్పి తస్స ఇచ్ఛన్తి. తంవిభావకన్తి నిరుత్తిసద్దవిభావకం. న పాళివిరోధో హోతీతి యదిపి అభిధమ్మభాజనీయే ‘‘యాయ నిరుత్తియా తేసం ధమ్మానం పఞ్ఞత్తి హోతీ’’తి (విభ. ౭౨౭) వుత్తం, తమ్పి సభావనిరుత్తిసద్దేన ధమ్మానం పబోధనమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న తబ్బినిముత్తం పఞ్ఞత్తిన్తి ‘‘నిరుత్తిసద్దారమ్మణా నిరుత్తిపటిసమ్భిదా’’తి వుచ్చమానే పాళియా విరోధో న హోతీతి అత్థో. ‘‘పచ్చవేక్ఖన్తస్సా’’తి వుత్తత్తా సద్దం గహేత్వా పచ్ఛా గహితాయ పఞ్ఞత్తియా పచ్చవేక్ఖణేన భవితబ్బన్తి ఆసఙ్కేయ్యాతి తదాసఙ్కానివత్తనత్థమాహ ‘‘తం సభావనిరుత్తిం సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా’’తిఆది. సభావనిరుత్తిం విభావేన్తంయేవాతి సభావనిరుత్తివిసయస్స సమ్మోహస్స పగేవ విద్ధంసితత్తా అత్థసాధనవసేన అభిఞ్ఞాఞాణం వియ తం విభావేన్తమేవ పవత్తతి. తేనాహ ‘‘నిరుత్తిం భిన్దన్తం పటివిజ్ఝన్తమేవ ఉప్పజ్జతీ’’తి. పభేదగమనఞ్చేత్థ అనవసేసతో నిరుత్తివిభాగజాననం. తథా సేసేసు. సక్కటనామాదీతి సక్కటవసేన వుత్తనామాఖ్యాతాది. నిపాతపదం నామాదిపదాని వియ అత్థం న వదతి, అథ ఖో బ్యఞ్జేతి జోతేతీతి ‘‘బ్యఞ్జన’’న్తి వుత్తం నిపాతపదం.

బోధి ఞాణం మణ్డభూతం ఏత్థాతి బోధిమణ్డో, మహాబోధిట్ఠానం. తేనాహ ‘‘పఠమాభిసమ్బుద్ధట్ఠానే’’తి. అఞ్ఞేన పకారేనాతి ఉగ్గహాదిప్పకారేన.

అఞ్ఞథా హోన్తీతి పురిసయుగే పురిసయుగే ఏకదేసేన పరివత్తన్తా కాలన్తరే అఞ్ఞాకారా భవన్తి. వినస్సన్తీతి తంతంభాసానం మనుస్సానం వినాసేన న పఞ్ఞాయన్తి, మనుస్సానం దురుగ్గహణాదినా కత్థచి కదాచి పరివత్తన్తీపి బ్రహ్మలోకాదీసు యథాసభావేనేవ అవట్ఠానతో న సబ్బత్థ, సబ్బదా, సబ్బథా చ పరివత్తతి. తేనాహ ‘‘కప్పవినాసేపి తిట్ఠతియేవా’’తి. ఏతస్స నిరుత్తిపటిసమ్భిదాఞాణస్స.

అత్థాదీసు ఞాణన్తి అత్థపటిసమ్భిదాది. అత్థధమ్మనిరుత్తివసేన తీసు. అత్థధమ్మనిరుత్తిపటిభానవసేన చతూసుపి వా. అత్థధమ్మాదినా అత్తనా జోతేతబ్బేన సహ అత్థేనాతి సాత్థకాని. సబ్బో అత్థధమ్మాదికో అత్థో విసయభూతో ఏతస్స ఞాణస్స అత్థీతి సబ్బత్థకం. సబ్బస్మిం అత్థాదికే విసయే ఖిత్తం అత్తనో పచ్చయేహి ఠపితం పవత్తితం. అరహత్తప్పత్తియా విసదా హోన్తి పటిపక్ఖధమ్మానం సబ్బసో విద్ధంసితత్తా. పఞ్చన్నన్తి అధిగమపరియత్తిసవనపరిపుచ్ఛాపుబ్బయోగానం. యథాయోగన్తి యం యం యస్స పుగ్గలస్స విసదతాయ యుజ్జతి, తథా యోజేతబ్బం.

పరిపుచ్ఛాహేతు పవత్తా కథా పరిపుచ్ఛాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘పుచ్ఛాయ…పే… పరిపుచ్ఛాతి వుత్తా’’తి.

తేహీతి మగ్గేహి. పటిలాభో నామ పుబ్బయోగసమ్పత్తియా అత్థాదివిసయస్స సమ్మోహస్స సముచ్ఛిన్దనం, తం పన మగ్గకిచ్చమేవాతి ఆహ ‘‘సో లోకుత్తరో’’తి. అత్థాదీనం పభేదతో సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థాపనా యథారహం పరిత్తకుసలమహాకిరియచిత్తవసేన హోతీతి వుత్తం ‘‘పభేదో కామావచరో’’తి. యథా పుబ్బయోగో అధిగమస్స బలవపచ్చయో సభావహేతుభావతో, న తథా పభేదస్స అసభావహేతుతాయ, పరమ్పరపచ్చయతాయ చాతి అధిప్పాయో. పరియత్తిఆదీనం పభేదస్స బలవపచ్చయతాయ, అధిగమస్స చ తదభావే ఏసేవ నయో. తత్థాతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, తాసు పరియత్తిసవనపరిపుచ్ఛాసు నిమిత్తభూతాసూతి అత్థో. యం వుత్తం హోతీతి ‘‘ఏతేసు పనా’’తిఆదినా అట్ఠకథావచనేన యం అత్థజాతం వుత్తం హోతి. తం దస్సేన్తోతి తం నిద్ధారేత్వా దస్సేన్తో. ‘‘పుబ్బయోగాధిగమా’’తి వత్వా ‘‘ద్వేపీ’’తి వచనం అధిగమసహితోయేవ పుబ్బయోగో పభేదస్స బలవపచ్చయో, న కేవలోతి దస్సనత్థం. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ద్వేపి ఏకతో హుత్వా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౭౧౮). ‘‘ద్వేపి విసదకారణా’’తి వుత్తే పుబ్బయోగస్సాపి విసదకారణత్తం లబ్భతేవాతి ఆహ ‘‘ద్వేపి విసదకారణాతి…పే… వుత్త’’న్తి.

సఙ్గహవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సచ్చవారాదివణ్ణనా

౭౧౯. కాలత్తయేపీతి అతీతాదీసు తీసుపి కాలేసు. హేతుఫలధమ్మా హేతూనం ఫలభూతా ధమ్మా, పచ్చయనిబ్బత్తాతి అత్థో. తేసఞ్చ హేతుధమ్మాతి తేసం హేతుఫలానం పచ్చయనిబ్బత్తానం హేతుభూతా ధమ్మా ‘‘ధమ్మా’’తి వుత్తాతి యోజనా. వినేయ్యవసేనాతి తథావినేతబ్బపుగ్గలజ్ఝాసయవసేన. ఉప్పన్నా సముప్పన్నాతిఆది న వుత్తన్తి ఉప్పన్నా సముప్పన్నా ఉట్ఠితా సముట్ఠితా పచ్చుప్పన్నాతిఆది న వుత్తం ఏకన్తపచ్చుప్పన్నస్సేవ సఙ్గాహకత్తా. తంనిబ్బత్తకాతి తేసం అత్థభావేన వుత్తానం నిప్ఫాదకా. ధమ్మాతి వుత్తా ధమ్మభావేన కథితా.

సచ్చవారాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౭౨౫. సామఞ్ఞేన వత్వా విసేసేన అవుత్తత్తాతి ‘‘తేసం విపాకే’’తి యథావుత్తకుసలవిపాకతాదిసామఞ్ఞేన వత్వా సహేతుకాహేతుకాదివిసేసేన అవుత్తత్తా, సరూపేన నిద్ధారేత్వా అవుత్తత్తాతి అత్థో. అవిపాకత్తాతి అవిపాకధమ్మత్తా. యది ఏవన్తి పచ్చయభావతో లబ్భమానోపి ధమ్మభావో అవిపాకధమ్మతాయ కిరియానం యది న వుత్తో, ఏవం సతి. సతిపి పచ్చయుప్పన్నభావే అవిపాకభావతో అత్థభావోపి న వత్తబ్బో. తేనాహ ‘‘విపాకా న హోన్తీతి అత్థభావో చ న వత్తబ్బో’’తి. ఏవఞ్చేతి యది పచ్చయుప్పన్నత్తా కిరియానం అత్థభావో వుత్తో. నప్పటిసిద్ధో ఇచ్ఛితోవాతి అత్థో. యది ఏవం కస్మా న వుత్తోతి ఆహ ‘‘విపాకస్స పనా’’తిఆది. తేసన్తి కుసలాకుసలానం, విపాకకిరియధమ్మానఞ్చ. అత్థధమ్మతాతి వుత్తనయేన లబ్భమానోపి యథాక్కమం అత్థభావో, ధమ్మభావో చ న వుత్తో. పచ్చయభావం సత్తివిసేసం సనిప్ఫాదేతబ్బతన్తి పదత్తయేనాపి విపాకధమ్మతమేవాహ. సా హి విపాకానం హేతుభావతో పచ్చయభావో, తదుప్పాదనసమత్థతాయ సత్తివిసేసో, తేహి సగబ్భా వియ హోతీతి ‘‘సనిప్ఫాదేతబ్బతా’’తి చ వుచ్చతి. తం పస్సన్తీ నిప్ఫాదకవిసేసాపి నిప్ఫాదేతబ్బాపేక్ఖా హోతి ధమ్మపటిసమ్భిదా. తంసమ్బన్ధేనాతి నిప్ఫాదేతబ్బసమ్బన్ధేన. ధమ్మపటిసమ్భిదం వదన్తేన అత్థపటిసమ్భిదాపి వుత్తా.

సభావధమ్మే పఞ్ఞత్తి సభావపఞ్ఞత్తీతి ఆహ ‘‘న సత్తాదిపఞ్ఞత్తియా’’తి. సభావేన, నిరుత్తియేవ వా సభావపఞ్ఞత్తీతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘అవిపరీతపఞ్ఞత్తియా వా’’తి.

౭౪౬. వోహారభూమిం, అధిగమభూమిఞ్చ ఏకజ్ఝం కత్వా ఆహ ‘‘కామావచరా, లోకుత్తరా చ భూమి భూమీ’’తి. చిత్తుప్పాదా వా పవత్తిట్ఠానభావతో భూమి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా

౭౪౭. సబ్బఞాణారమ్మణతాయాతి పటిసమ్భిదాపటిసమ్భిదాఞాణారమ్మణతాయ. ‘‘సుత్తన్తభాజనీయే పన…పే… సియా’’తి ఇదం అభిధమ్మభాజనీయేన విరుజ్ఝతి, తస్స వా సావసేసదేసనతా ఆపజ్జతీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘అభిధమ్మభాజనీయే’’తిఆది. నిరవసేసకథనన్తి అసేసేత్వా కథనం. తేన చిత్తుప్పాదసఙ్గహితే అత్థే అసేసేత్వా దేసనా ఇధ అభిధమ్మభాజనీయస్స భారో, న సబ్బఞేయ్యధమ్మేతి దస్సేతి. యథాదస్సితవిసయవచనవసేనాతి దస్సితప్పకారవిసయస్స కథనవసేన, ధమ్మత్థవసేన దస్సితే తంతంచిత్తుప్పాదే తత్థ ధమ్మనిరుత్తాభిలాపేన ఞాణస్స కథనవసేనాతి అత్థో. అఞ్ఞారమ్మణతం న పటిసేధేతి అతప్పరభావతోతి అధిప్పాయో. న నిరవసేసేన కథనం అచిత్తుప్పాదపరియాపన్నస్స విసయస్స అకథితత్తా. ఏవం పటిభానపటిసమ్భిదావిసయస్సాపి న నిరవసేసేన కథనన్తి సుత్తన్తభాజనీయే అవిసేసవచనేన సబ్బఞాణారమ్మణతంయేవ పటిభానపటిసమ్భిదాయ పతిట్ఠాపేతి. తథా తిస్సో పటిసమ్భిదాతిఆదిపఞ్హపుచ్ఛకపాళియాపి. తిస్సోతి అత్థధమ్మపటిభానపటిసమ్భిదా. నిరుత్తిపటిసమ్భిదా హి ‘‘పరిత్తారమ్మణా’’తేవ వుత్తా.

యదిపి సియా న తస్సా మహగ్గతారమ్మణతాతి సమ్బన్ధో. ‘‘న హి మగ్గో పచ్చయుప్పన్నో న హోతీ’’తి ఇమినా ‘‘అత్థపటిసమ్భిదా న మగ్గారమ్మణా’’తి వచనస్స యథావుత్తత్థసాధకతం విభావేతి. తస్సాతి పటిభానపటిసమ్భిదాయ న మహగ్గతారమ్మణతా సమ్భవతి నను నయం అనుస్సరన్తస్సాతి అధిప్పాయో. ద్వేపీతి ‘‘అత్థపటిసమ్భిదా న మగ్గారమ్మణా, తిస్సో పటిసమ్భిదా సియా పరిత్తారమ్మణా, సియా మహగ్గతారమ్మణా, సియా అప్పమాణారమ్మణా’’తి చ ద్వేపి ఏతా పాళియో. తాసు బలవతరాయ ఠానస్స, ఇతరాయ అధిప్పాయమగ్గనస్స చ ఉపాయదస్సనముఖేన తాసం అఞ్ఞమఞ్ఞం అవిరోధం దస్సేతుం ‘‘కుసలాకుసలానం పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘నిప్పరియాయా తత్థ ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తి ఏతేన తత్థ అత్థపటిసమ్భిదాయ పరియాయభావమాహ. తథా విపాకకిరియానన్తిఆది యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స విసదిసూదాహరణదస్సనం. ఉభయేనపి ‘‘అత్థపటిసమ్భిదా న మగ్గారమ్మణా’’తి (విభ. ౭౪౯) వచనం సుత్తన్తనయానుగతం నిప్పరియాయత్థస్స తత్థ అధిప్పేతత్తాతి దీపేతి. కిఞ్చి పన ఞాణన్తిఆది ‘‘తిస్సో పటిసమ్భిదా’’తిఆదిపాళియా సమత్థకం. యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స పటిభానం దీపనం పటిభానం. తేనాహ ‘‘ఞేయ్యప్పకాసనతో’’తి. ఇతి యా ‘‘తిస్సో పటిసమ్భిదా’’తి పాళి, తస్సా బలవభావవిభావనేన ఇతరాయ అధిప్పాయమగ్గనం కతన్తి వేదితబ్బం. నిప్పరియాయాతి పరియాయరహితా ఉజుకం సరూపేనేవ పవత్తా. నిప్పరియాయ…పే… పవత్తియన్తి ఏకన్తికఅత్థారమ్మణం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, ఞాణారమ్మణం పటిభానపటిసమ్భిదాతి గహేత్వా దేసనాయం.

సో ఏవాతి పరస్స అభిలాపసద్దో ఏవ. అనువత్తమానతా చస్స నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పచ్చుప్పన్నమేవ సద్దం ఆరమ్మణం కరోన్తీ, సద్దం సుత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి జానన్తీతి చ ఆదివచనవసేన వేదితబ్బో.

పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిసమ్భిదావిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.