౧౮. ధమ్మహదయవిభఙ్గో
౧. సబ్బసఙ్గాహికవారవణ్ణనా
౯౭౮. ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదినా ఖన్ధాదీనం ధాతుసమ్భవపరియాపన్నపాతుభావ భూమన్తరతీసు ధాతూసుఉప్పాదకదానాదికుసల కమ్మతబ్బిపాకఅభిఞ్ఞేయ్యాదిఆరమ్మణదుకద్వయదిట్ఠాదికుసలత్తికాదితికపఞ్చకరూపలోకియదుకద్వయభేదభిన్నానం నిరవసేసతో సఙ్గహితత్తా దుతియవారాదీనఞ్చ ఏత్థ అనుప్పవేసతో సబ్బసామఞ్ఞేన వుత్తో పఠమో సబ్బసఙ్గాహికవారో నామ, దుతియో ఉప్పత్తానుప్పత్తిదస్సనవారో నామాతి వుత్తం. తత్థ పన ‘‘కామధాతుయా కతి ఖన్ధా కతి ఆయతనానీ’’తిఆదినా (విభ. ౯౯౧) తేసం అత్థితా ఏవ వుత్తా, కిరియావిసేసస్స అప్పయోగో ‘‘అత్థి భవతి సంవిజ్జతీ’’తి సామఞ్ఞకిరియాయ విఞ్ఞేయ్యభావతో, తేనాయం ‘‘సమ్భవాసమ్భవదస్సనవారో’’తి వత్తుం యుత్తో, చతుత్థో చ ఉపపత్తిక్ఖణే ఉప్పత్తానుప్పత్తిదస్సనవారోతి తత్థ పాతుభావాపాతుభావవచనతో.
౯౭౯. యథాపుచ్ఛన్తి పుచ్ఛానురూపం అవితథబ్యాకరణం పరేహి కతమ్పి సబ్బఞ్ఞువచనం విఞ్ఞాయ కతత్తా సబ్బఞ్ఞుబ్యాకరణమేవ నామ హోతి, కో పన వాదో సబ్బఞ్ఞునా ఏవ కతేతి అధిప్పాయో.
౨. ఉప్పత్తానుప్పత్తివారవణ్ణనా
౯౯౧. కామధాతుసమ్భూతానఞ్చాతి ఇద్ధియా రూపధాతుగతానం కామావచరసత్తానఞ్చాతి అత్థో. ఘానాయతనాదీనం అభావేనాతి ఏత్థ యది తదభావేన గన్ధాయతనాదీని ఆయతనాదికిచ్చం న కరోన్తి, అసఞ్ఞసత్తేసు చక్ఖాయతనస్స అభావేన రూపాయతనం ఆయతనాదికిచ్చం న కరేయ్య. తతో ‘‘అసఞ్ఞసత్తానం దేవానం ఉపపత్తిక్ఖణే ద్వాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తిఆదివచనం న వత్తబ్బం సియా. కామావచరాదిఓకాసా తత్థ ఉప్పజ్జమానసత్తానం, తత్థ పరియాపన్నధమ్మానం వా అధిట్ఠానభావేన ‘‘ధాతూ’’తి వుచ్చన్తి, తథా యేసు కామావచరాదిసత్తనికాయేసు కామావచరాదిసత్తా ఉప్పజ్జన్తి, తేసం సత్తానం ఉప్పత్తి ఏత్థాతి సత్తుప్పత్తీతి వుచ్చమానా తే సత్తనికాయా చ, న పనేత్థ అపరియాపన్నోకాసో అపరియాపన్నసత్తనికాయో చ అత్థి, యో ‘‘ధాతూ’’తి వుచ్చేయ్యాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఓకాసవసేన వా సత్తుప్పత్తివసేన వా అపరియాపన్నధాతు నామ నత్థీ’’తి ఆహ. సత్తుప్పత్తివసేనాతి ఇమినా వా ఓకాససత్తలోకద్వయం సహ గహేత్వా తాదిసాయ అపరియాపన్నధాతుయా అభావం దస్సేతి, సత్తభావేన వా ఉప్పత్తి సత్తుప్పత్తి, సత్తావాసవసేన తంతంభవవసేన ఉప్పజ్జమానా ఉపాదిన్నకక్ఖన్ధా తంతంపరియాపన్నానం సదిసాధిట్ఠానభావేన ధాతూతి వుచ్చన్తీతి ఏవం అపరియాపన్నధాతు నత్థీతి అత్థో.
౩. పరియాపన్నాపరియాపన్నవారవణ్ణనా
౯౯౯. భవవసేన ఓకాసవసేన చ పరిచ్ఛిన్నాతి తత్థ అఞ్ఞత్థ చ ఉప్పజ్జమానా ఉపాదిన్నకక్ఖన్ధా తంతంపరియాపన్నా సబ్బే దట్ఠబ్బా.
౬. ఉప్పాదకకమ్మఆయుప్పమాణవారో
(౧.) ఉప్పాదకకమ్మవణ్ణనా
౧౦౨౧. ఖన్ధాదీనం ధాతుసమ్భవాదివసేన పభేదం వత్వా యే సత్తా ధాతుప్పభేదవన్తో, యఞ్చ తేసం ఉప్పాదకకమ్మం, యో చ తస్స విపాకో, తేసం వసేన పభేదం దస్సేతుం ‘‘తయో దేవా’’తిఆదికో ఛట్ఠవారో ఆరద్ధో. ఖన్ధాదయో ఏవ హి ధాతుత్తయభూతదేవవసేన దానాదికమ్మవసేన తంతంఆయుప్పమాణపరిచ్ఛిన్నఉపాదిన్నకక్ఖన్ధవసేన చ భిన్నాతి. చతుదోణం అమ్బణం, ఛదోణన్తి ఏకే.
ఉప్పాదకకమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.
(౨.) ఆయుప్పమాణవణ్ణనా
౧౦౨౪. తయోపి జనాతి తయో జనసమూహాతి అధిప్పాయో.
౧౦౨౫. ఆభాతి సోభనా పభా.
౧౦౨౬. కఞ్చనపిణ్డో వియ సస్సిరికా కఞ్చనపిణ్డసస్సిరికా. తత్థ పన సోభనపభాయ కిణ్ణా సుభాకిణ్ణాతి వత్తబ్బే ఆ-కారస్స రస్సత్తం అన్తిమణ-కారస్స హ-కారఞ్చ కత్వా ‘‘సుభకిణ్హా’’తి వుత్తా, అథ పన సుభేన కిణ్ణా సుభకిణ్ణా. పురిమపదేసుపి పరిత్తం సుభం ఏతేసన్తి పరిత్తసుభా, అప్పమాణం సుభం ఏతేసన్తి అప్పమాణసుభాతి సుభ-సద్దేన సమాసో యోజేతబ్బో హోతి.
౧౦౨౭. ఆరమ్మణమనసికారా పుబ్బభాగేన కథితాతి ఝానక్ఖణే తతో పచ్ఛా వా పరిత్తాదికసిణారమ్మణభావనాయ ఆవజ్జనేన చ ఝానస్స ఆరమ్మణమనసికారనానత్తతా న హోతి, పుబ్బభాగభావనాయ పన పుబ్బభాగావజ్జనేన చ హోతీతి అత్థో. పుబ్బభాగభావనాయ వసేన హి ఝానం పరిత్తపథవీకసిణాదీసు తంతదారమ్మణం హోతి, పుబ్బభాగేన తంతంకసిణావజ్జనేన తంతంమనసికారన్తి. ఛన్దాదయో పన అప్పనాక్ఖణేపి విజ్జన్తి. తత్థ పణిధీతి న తణ్హాపత్థనా, అథ ఖో ఛన్దపత్థనావ దట్ఠబ్బా. అధిమోక్ఖో నిచ్ఛయో. అభినీహారో చిత్తప్పవత్తియేవ. యది పన భవఛన్దభవపత్థనాదయో తంతంభవవిసేసనియామకా అధిప్పేతా. ‘‘అప్పనాయపి వట్టన్తీ’’తి ఏతస్స అప్పనాయ పవత్తాయ తతో పచ్ఛాపి వట్టన్తీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. సఞ్ఞావిరాగాదీహి పన విసేసియమానం ఆరమ్మణం తథా తథా తత్థ పవత్తో మనసికారో చ భవవిసేసనియామకో పుబ్బభాగోవ వట్టతీతి ‘‘ఆరమ్మణమనసికారా పుబ్బభాగేన కథితా’’తి వుత్తం.
విపులా ఫలాతి విపులసన్తసుఖాయువణ్ణాదిఫలా. సుట్ఠు పస్సన్తి పఞ్ఞాచక్ఖునా మంసదిబ్బచక్ఖూహి చ.
౧౦౨౮. ‘‘యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీ హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౦) వచనతో ‘‘కమ్మమేవ పమాణ’’న్తి ఆహ, అబ్బుదాదిఆయుప్పమాణపరిచ్ఛేదో పన కమ్మవసేనేవ కతోతి అధిప్పాయో.
నిలీయనోకాసస్స అభావాతి సమానజాతికేన అచ్ఛరాగణేన సబ్బదా పరివారియమానస్స కామగుణాకిణ్ణస్స తబ్బిరహితట్ఠానస్స అభావాతి అత్థో.
కిం నియమేతీతి కిం ఝానం ఉపపత్తిం నియమేతీతి అత్థో. నవ బ్రహ్మలోకేతి బ్రహ్మపారిసజ్జాదయో నవపి సోధేత్వా. మత్థకేతి వేహప్ఫలేసూతి అత్థో. సేట్ఠభవా నామాతి తతో పరం అగమనతో ఉత్తమభవాతి అధిప్పాయో. తేనేవ భవసీసానీతి గహితా. ఇమేసు తీసు ఠానేసూతి వేహప్ఫలాదిట్ఠానాని ఏవ సన్ధాయ వుత్తం. వేహప్ఫలతో పన పురిమేసు నవసు నిబ్బత్తఅనాగామీ అరూపధాతుం ఉపపజ్జతీతి కత్వా ‘‘రూపధాతుయా చుతస్స అరూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స కస్సచి సత్త అనుసయా అనుసేన్తి, కస్సచి పఞ్చ, కస్సచి తయో అనుసేన్తీ’’తి (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౧౧) ఇదం వుత్తం, న వేహప్ఫలాదీసు ఉపపన్నం సన్ధాయాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో సియా. యం పన వుత్తం ‘‘నవసు బ్రహ్మలోకేసు నిబ్బత్తఅరియసావకానం తత్రూపపత్తియేవ హోతి, న హేట్ఠూపపత్తీ’’తి, ఏతేన హేట్ఠూపపత్తి ఏవ నివారితా, న తేస్వేవ ఉపరూపరి వేహప్ఫలే చ ఉపపత్తి అరూపధాతూపపత్తి చ. ‘‘పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తో అనాగామీ నవ బ్రహ్మలోకే సోధేత్వా మత్థకే ఠితో పరినిబ్బాతీ’’తి ఇదమ్పి అనుపుబ్బేన ఆరోహన్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి న తేన తస్స మత్థకం అప్పత్తస్స అరూపధాతుం ఉపపత్తి నివారితాతి దట్ఠబ్బా.
యో వా అఞ్ఞత్థ తత్థ వా మగ్గం భావేత్వా చవిత్వా తత్థ ఉపపన్నో అవిక్ఖమ్భితరూపరాగో అరియసావకో, తం సన్ధాయ అయం అట్ఠకథా వుత్తా. తేనేవ ‘‘నవసు బ్రహ్మలోకేసు నిబ్బత్తఅరియసావకాన’’న్తి, ‘‘పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తో అనాగామీ’’తి, ‘‘ఇమేసు తీసు ఠానేసు నిబ్బత్తఅనాగామినో’’తి చ సబ్బత్థ నిబ్బత్తగ్గహణం కతం. తస్స పన యేన తత్థ ఉపపన్నో, తస్మిం రూపరాగే విక్ఖమ్భితే పున భవాభిలాసో న భవిస్సతీతి అరూపరాగుపచ్ఛేదో చ భవిస్సతియేవ. యో పన పుథుజ్జనో తత్థ నిబ్బత్తో అరియమగ్గం భావేత్వా అరూపేహి విక్ఖమ్భితరూపరాగో ఉప్పన్నే మగ్గే నిబ్బత్తభవాదీనవదస్సనవసేన అనివత్తితభవాభిలాసో, తస్స వసేన యమకపాళి పవత్తాతి వా అయమత్థో అధిప్పేతో సియా.
ఆయుప్పమాణవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అభిఞ్ఞేయ్యాదివారవణ్ణనా
౧౦౩౦. ‘‘రుప్పనలక్ఖణం రూపం, ఫుసనలక్ఖణో ఫస్సో’’తిఆదినా సామఞ్ఞవిసేసలక్ఖణపరిగ్గాహికా సలక్ఖణపరిగ్గాహికా దిట్ఠికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియో ఞాతపరిఞ్ఞా, తతో పరం యావ అనులోమా తీరణపరిఞ్ఞా, ఉదయబ్బయానుపస్సనతో పట్ఠాయ యావ మగ్గా పహానపరిఞ్ఞా.
తత్థ తత్థాతి ఖన్ధాదీనం తావ ఖన్ధవిభఙ్గాదీసు పఞ్హపుచ్ఛకవారే వత్తబ్బం వుత్తం, హేతుఆదీనఞ్చ ఖన్ధాదీసు అన్తోగధత్తా తత్థ తత్థ పఞ్హపుచ్ఛకవారే వత్తబ్బం వుత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం.
అభిఞ్ఞేయ్యాదివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధమ్మహదయవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి సమ్మోహవినోదనియా లీనత్థపదవణ్ణనా
విభఙ్గ-మూలటీకా సమత్తా.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స