(౨.) దుకనిద్దేసవణ్ణనా

౮౯౧. ఉపనయ్హతీతి బన్ధతి. అ-కారో అనన్తరత్థవాచకో, మరియాదవాచకస్స వా ఆకారస్స రస్సత్తం కత్వా ‘‘అట్ఠపనా’’తి వుత్తన్తి ‘‘అనన్తరట్ఠపనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పఠముప్పన్నస్స పవత్తాకారో మరియాదా, తం అనతిక్కమిత్వా తస్సేవ దళ్హీకరణవసేన ఠపనా మరియాదట్ఠపనా. పకతిట్ఠపనామత్తమేవ, విసేసనరహితాతి అత్థో.

౮౯౨. నిట్ఠురియం ఖేళపాతనం, నిట్ఠురియం వియ నిట్ఠురియం. దస్సేత్వాతి దన్తేహి ఛిన్దిత్వా. తేన పన దస్సనం పళాసోతి దస్సేతి. పళాసస్స ఆయనాతి యుగగ్గాహప్పవత్తి. సమభావదహనం జయో, తస్స ఆహరణతో ఆహారో. ధురం న దేతీతి పామోక్ఖం న దేతి.

౮౯౪. కాయేన చేతియఙ్గణాదివత్తం కరోతి ‘‘ఏవం వత్తసమ్పన్నో సద్ధో కథం కాయదుచ్చరితాదీని కరిస్సతీ’’తి పరేసం ఞాపనత్థం. అతిచ్చాతి అచ్చయం కత్వా. ఆసరన్తీతి ఆగచ్ఛన్తి, పున పటిచ్ఛాదనే పవత్తన్తీతి అత్థో. కోనామేవం కరోతీతి వోచ్ఛిన్దనచ్ఛాదనా వా వోచ్ఛాదనా.

న సమ్మా భాసితాతి యో న సమ్మా భాసతి, సో సఠోతి దస్సేతి. కుచ్ఛి వా పిట్ఠి వా జానితుం న సక్కాతి అసన్తగుణసమ్భావనేనేవ చిత్తానురూపకిరియావిరహతో ‘‘ఏవంచిత్తో ఏవంకిరియో’’తి జానితుం న సక్కాతి అత్థో.

అజో ఏవ అజామిగో. నేలకోతి తరుణవచ్ఛో. యథా సో యక్ఖో తాదిసం రూపం దస్సేత్వా ‘‘అజా’’తి సఞ్ఞాయ ఆగతాగతే ఖాదతి, ఏవమయమ్పి తంతంసదిసగుణసమ్భావనేన తే తే వఞ్చేతి. తేనేతం సాఠేయ్యం మాయాతో బలవతరా వఞ్చనాతి దట్ఠబ్బం. తేనేవ ‘‘పరిక్ఖత్తతా’’తి వుత్తం.

౯౦౮. సక్కాయదిట్ఠాదీనం అభావేపి యం సంయోజనం హోతి, తం బహిద్ధా సంయోజనతో బహిద్ధాసంయోజనస్స పుగ్గలస్స విసేసనభూతం బహిద్ధాసంయోజనం నామ.

దుకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౩.) తికనిద్దేసవణ్ణనా

౯౦౯. అకుసలమూలానేవ వట్టమూలానీతి తేహి కథితేహి వట్టమూలసముదాచారో కథితో హోతీతి ఆహ ‘‘తీహి…పే… కథితో’’తి.

౯౧౯. సస్సతో లోకోతిఆదిదస్సనమేవ బ్రహ్మచరియం మోక్ఖసమ్పాపకం ఉత్తమచరియన్తి దిట్ఠిగతికేహి సమ్మతన్తి ఆహ ‘‘దిట్ఠిగతికసమ్మతస్సా’’తి. రూపారూపావచరవిపాకేసు సాతిసయో భవరాగోతి అధిప్పాయేన వుత్తం ‘‘మహాబ్రహ్మాన’’న్తి.

౯౨౦. కథంవిధన్తి కేనాకారేన సణ్ఠితన్తి అత్థోతి కత్వా ఆహ ‘‘ఆకారసణ్ఠాన’’న్తి. మానఠపనాతి సేయ్యాదివసేన మానేన ఠపనా, మానసఙ్ఖాతా వా ఠపనా.

౯౨౧. చేతసో ఉత్రాసో దోమనస్సం, దోసో వా, తంసమ్పయుత్తా వా చేతనాదయో.

౯౨౨. దేసనాసుఖతాయాతి తిణ్ణం అద్ధానం వసేన విచికిచ్ఛాయ దేసనా సుఖా ‘‘కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతీ’’తి, న పన తథా మోహేనాతి అధిప్పాయో. వణ్ణాదిభేదం సుత్వాతి కేచి కిర వదన్తి ‘‘ఖత్తియజీవో పణ్డువణ్ణో. కస్మా? సో హి పుబ్బణ్హే రమతి, పుబ్బణ్హే చ ఛాయా పణ్డువణ్ణా. బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దజీవా ఓదాతపీతకాళవణ్ణా. తే హి మజ్ఝన్హసాయన్హరత్తీసు ఓదాతపీతకాళఛాయా కాళతమకాలేసు రమన్తీ’’తి తేసం వణ్ణభేదం, ‘‘బ్యాపీ పరిమణ్డలో’’తిఆదినా కథేన్తానం సణ్ఠానభేదఞ్చ సుత్వా.

౯౨౩. పురిసపుగ్గలోతి పదద్వయం ఏకపదం కత్వా జానన్తానం వసేనాయం సమ్ముతికథా పవత్తా, పదన్తరమేవ వా ఇదం పుగ్గలవాచకన్తి దస్సేన్తో ‘‘అయం పనా’’తిఆదిమాహ. అథ వా పురిసోతి వుత్తో చ పుగ్గలో ఏవ, న పురిసిన్ద్రియయుత్తోవాతి దస్సనత్థమ్పి ‘‘పురిసపుగ్గలో’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అట్ఠసు ఆబాధేసూతి పిత్తసేమ్హవాతసముట్ఠానఉతువిపరిణామజఓపక్కమికవిసమపరిహారజసన్నిపాతజకమ్మసముట్ఠానేసు. పుబ్బే కతన్తి పురాణతరకమ్మం ఇచ్ఛన్తీతి ఉపపజ్జవేదనీయఞ్చ కిర పటిక్ఖిపన్తి. ఆణత్తిమూలకేన వాతి యోపి ఆణాపేత్వా వధబన్ధాదిదుక్ఖం ఉప్పాదేతి, తమ్పి తంమూలకం న హోతి, ఇస్సరనిమ్మానమూలమేవాతి అధిప్పాయో.

౯౨౪. మోహస్స అనుదహనం దాహకారణతాయ వుత్తం, సభావతోపి పన అసమ్పటివేధో సమ్పటివేధసుఖస్స పచ్చనీకభూతో దుక్ఖో ఏవాతి అనుదహనతా వేదితబ్బా. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఉపేక్ఖా వేదనా ఞాణసుఖా అఞ్ఞాణదుక్ఖా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) వుత్తా.

౯౨౬. పుథునిమిత్తారమ్మణేసూతి సుభనిమిత్తాదివసేన పుథునిమిత్తసభావేసు ఆరమ్మణేసు, పుథుసభావేసు వా సుభనిమిత్తాదిఆరమ్మణేసు. కోసజ్జపమాదనిద్దేసానం సమానత్తేపి అవిప్ఫారికతాసఙ్ఖాతా లీనవుత్తితా కోసజ్జం, సతివోస్సగ్గసఙ్ఖాతం పమజ్జనం పమాదోతి అయం విసేసోతి.

౯౩౧. సగరువాసన్తి సఓత్తప్పవాసమాహ, సజేట్ఠకవాసన్తి సహిరివాసం. అనాదియనా అనద్దా ఓవాదఅగ్గహణం, అచిత్తీకారోతి అత్థో. సుక్ఖకట్ఠస్స వియ అనల్లతా, అముదుతా వా అనద్దా. అసీల్యన్తి అసుఖసీలతా అముదుతా ఏవ.

౯౩౪. ఉపారమ్భో దోససమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదో సియా.

౯౩౬. ‘‘ఇధ పాసాణం కరోతీ’’తిఆదినా ఠపనత్థేపి కరోతి-సద్దో యుజ్జతీతి ఆహ ‘‘కరోతీతి ఠపేతీ’’తి. ఏత్థ చాయం ఆవజ్జనా అకుసలానం ఆసన్నకారణత్తా ఖుద్దకవత్థూసు వుత్తాతి వేదితబ్బా, తదనుకూలకిచ్చత్తా వా.

తికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.