(౧.) ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౮౪౩-౮౪౪. అత్థి పటిచ్చం నామాతి యథా ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆదీసు నిస్సయాదిపచ్చయభావేన పటిచ్చాతి వుత్తం, న తథా ఇధ ఖత్తియాదిజాతీనం పరమత్థతో అవిజ్జమానానం నిస్సయాదిపచ్చయత్తస్స అభావా. యేసు పన ఖన్ధేసు సన్తేసు ఖత్తియాదిసమ్ముతి హోతి, తేసం అబ్బోచ్ఛిన్నతావ ఖత్తియాదిజాతియా అత్థితా, సా ఇధ పటిచ్చ-సద్దేన విభావితాతి అత్థో. ఏకిస్సా సేణియాతి అసమ్భిన్నాయాతి అత్థో.

పఞ్హవిస్సజ్జనాదికిరియాసు పురతో కరణం పురేక్ఖారో. నిక్ఖేపరాసీతి నిధానరాసి. పత్థటాకిత్తినోతి విత్థిణ్ణాకిత్తినో. రత్తఞ్ఞుమదోతి పురాణఞ్ఞుతామదోతి వదన్తి. చిరరత్తిజాతేన, చిరరత్తిపబ్బజితేన వా జానితబ్బస్స, రత్తీనమేవ వా జాననమదో. ఉపట్ఠాపకమానోతి ఆణాకరణమానో. ఆణాకరణఞ్హి విచారణం ఇధ ‘‘యసో’’తి వుత్తన్తి. పరిమణ్డలత్తభావనిస్సితో మానో పరిణాహమదో. సరీరసమ్పత్తిపారిపూరియా మదో పారిపూరిమదో.

౮౪౫. వత్థునా వినాపి వత్తబ్బతాయ అవత్థుకం, న వత్థునో అభావా.

౮౪౬. చిత్తస్స వోస్సజ్జనన్తి చిత్తస్స సతితో ముచ్చనం, కాయదుచ్చరితాదీసు పక్ఖన్దనం వా వోస్సగ్గో. పతిట్ఠాభావోతి కుసలకరణే అట్ఠానం, అనుట్ఠానన్తి అత్థో. పమాదసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స కాయదుచ్చరితే చిత్తస్స వోస్సగ్గో పాణాతిపాతే మిచ్ఛాదిట్ఠియం కోధే ఉపనాహేతి ఏవమాదికో పరియాయో అపరియన్తో, తదత్థతప్పరియాయప్పకాసకో వోస్సగ్గనిస్సగ్గాదికో బ్యఞ్జనపరియాయో చాతి సబ్బం తం సఙ్ఖిపిత్వా ఏవరూపోతి ఇదం ఆకారనిదస్సనం సబ్బపరియాయస్స వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా కతన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరియన్తాభావతో’’తి. విస్సట్ఠాకారోతి సతియా పచ్చనీకభూతే చత్తారో ఖన్ధే దస్సేతి.

౮౪౭. చిత్తస్స థద్ధతా తథాపవత్తచిత్తమేవాతి వదన్తి, మానవిసేసో వా దట్ఠబ్బో. ఉపసఙ్కమనే వన్దితబ్బం హోతీతి పరియన్తేనేవ చరతి.

౮౪౮. ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తే ‘‘ఆవుసో, త్వం ఆపన్నోసీ’’తిఆదినా తేన వుత్తం తస్సేవ ఉపరి ఖిపనవసేన ‘‘పటిప్ఫరిత్వా’’తి వదన్తి. ‘‘తస్మిం నామ దలిద్దే, అకుసలే వా ఇదం కరోన్తే అహం కస్మా న కరోమీ’’తి ఏవం ఇధ పటిప్ఫరణం యుత్తం. కరణస్స ఉత్తరకిరియా కరణుత్తరియం. అకుసలపక్ఖో ఏసాతి సారమ్భోతి అధిప్పాయో.

౮౪౯. అతిచ్చ ఇచ్ఛతీతి అతిచ్చిచ్ఛో, తస్స భావో అతిచ్చిచ్ఛతాతి వత్తబ్బే చ్చి-కారలోపం కత్వా ‘‘అతిచ్ఛతా’’తి వుత్తం. అత్రిచ్ఛతాతి చ సా ఏవ వుచ్చతీతి. తత్రాపి నేరుత్తికవిధానేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యథాలద్ధం వా అతిక్కమిత్వా అత్ర అత్ర ఇచ్ఛనం అత్రిచ్ఛతా, సా ఏవ ర-కారస్స త-కారం కత్వా ‘‘అతిచ్ఛతా’’తి వుత్తా.

అత్రిచ్ఛన్తి అతిచ్ఛం, అత్ర వా ఇచ్ఛన్తో. కేన? అతిలోభేన అతిలోభమిచ్ఛాసఙ్ఖాతేన అతిలోభమదేన చ. అత్తనో హితం అత్తాతి వుత్తం. హాయతి జీరతి, ఆదిణ్ణో వా అత్తా, పత్తో వా అత్తా, నం జీరతి చన్దకిన్నరిం పత్థయిత్వా అసితాభూదేవియా విహీనో వియ.

ఇచ్ఛాహతస్సాతి ఇచ్ఛాయ ఉపద్దుతస్స, ముద్దితస్స వా.

అతిహీళయానోతి అవమఞ్ఞమానో. మలకన్తి ఏవంనామకం జనపదం, అబ్భోకాసం వా. కోదణ్డకేనాతి కుదణ్డకేన రస్సదణ్డకేన. గద్దులేనాతి చ వదన్తి. రుహిరమక్ఖితఙ్గోతి రుహిరసిన్నగత్తో.

౮౫౦. జానన్తస్సేవ భియ్యో భియ్యో చోదేన్తో వియ సమ్భావేతుకామో హోతి. పచ్చయేతి ఉపాదానాదిపచ్చయే.

౮౫౧. యే పతిరూపేన వఞ్చేన్తి, తే గణ్ఠికా, దురాచారేన వా గణ్ఠిభూతా. గణ్ఠికపుత్తా నామ గణ్ఠికా ఏవ హోన్తి, తేన సద్ధివిహారికా గణ్ఠికభావేన ‘‘థేరో…పే… దీఘచఙ్కమే విహరతీ’’తి వదన్తి.

వట్టతి భన్తేతి అయమ్పి ఏకో పకారో, లాభినా ఏవ పన సక్కా ఞాతున్తి అత్తనో సమాపత్తిలాభితం సూచేతీతి అత్థో. పఞ్చత్తయం నామ ఉపరిపణ్ణాసకే దుతియసుత్తం (మ. ని. ౩.౨౧ ఆదయో). తస్స గమ్భీరత్తా వదతి ‘‘పఞ్చత్తయం ఓలోకేన్తస్సా’’తి.

౮౫౨. సిఙ్గన్తి సిఙ్గారం. తఞ్హి కుసలస్స విజ్ఝనతో సమాసేవితతాయ సీసే పరిక్ఖతం సునిఖతం విసాణం వియ, థిరత్తా చ సిఙ్గం వియాతి సిఙ్గం, తం పనత్థతో రాగో.

౮౫౩. తేమనకరణత్థే తిన్తిణ-సద్దో దట్ఠబ్బో. ఖీయనన్తి చ యేన లోభేన పరం మమన్తి వదన్తం ఖీయతి, సో వుత్తో. ఖీయనం భణ్డనన్తి చ వదన్తి. తిన్తిణన్తి వా లోలుప్పమిచ్చేవ వుత్తం హోతి. సఞ్ఞా-సద్దో హి ఏసో లోలుప్పవాచకోతి.

౮౫౪. ఊరుప్పమాణాపీతి ఏతేన మహన్తఘనభావేన అపూతితం దస్సేతి. అథవాతిఆదినా చీవరమణ్డనాదీనం విసేసనాని ‘‘ఇమస్స వా పూతికాయస్స బాహిరానం వా పరిక్ఖారానం మణ్డనా’’తిఆదీనీతి దస్సేతి. చీవరేన హి మణ్డనా చీవరమణ్డనా, చీవరస్స వా మణ్డనా చీవరమణ్డనా, ఏవం పత్తమణ్డనా సేనాసనమణ్డనా చాతి అధిప్పాయో. ఊనట్ఠానపూరణం ఛవిరాగసుసణ్ఠానాదికరణఞ్చ చీవరాదీసు కాయే చ యథాయోగం యోజేతబ్బం. తదహుజాతదారకో వియ హోతీతి దారకచాపల్యం న ముఞ్చతీతి అత్థో.

౮౫౫. సదిసా అనురూపా భత్తి సభాగో, న సభాగో అసభాగో, మానథద్ధతా, విరోధో వా. తేనస్స మాతాదీసు వత్తనం అసభాగవుత్తితా. ఏవంవిధానం మానాధికానం అకుసలానమిదం నామం.

౮౫౬. పరితస్సితాతి సఙ్కమ్పనా, ఉక్కణ్ఠితస్స వా తస్స తస్స తణ్హాయనా.

౮౫౭. కుసలకరణే కాయస్స అవిప్ఫారికతా లీనతా జాతిఆలస్యం, న రోగఉతుభోజనాదీహి కాయగేలఞ్ఞం తన్దీ నామ, అథ ఖో పకతిఆలస్యన్తి అత్థో. కాయాలసియన్తి నామకాయస్స ఆలసియం, తదేవ రూపకాయస్సాపీతి దట్ఠబ్బం.

౮౫౮. అచ్చసనాదీహి ఉప్పన్నధాతుక్ఖోభనిమిత్తం ఆలసియం విజమ్భితా.

౮౫౯. భత్తనిమిత్తేన ఉప్పన్నం ఆలస్యం భత్తసమ్మదో.

౮౬౦. ఇమేహి పనాతి చిత్తస్స అకల్యతాదీహి. సబ్బత్థ కిలేసవసేనాతి థినమిద్ధకారణానం రాగాదీనం వసేనాతి దట్ఠబ్బం.

౮౬౧. సమ్మాఆజీవతో అపేతో కతోతి అపకతో. సో ఆజీవుపద్దవేన ఉపద్దుతోతి కత్వా ఆహ ‘‘ఉపద్దుతస్సాతి అత్థో’’తి.

తివిధమ్పి తం తత్థ ఆగతం తస్స నిస్సయభూతాయ ఇమాయ పాళియా దస్సేతున్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

పాపణికానీతి ఆపణతో ఛడ్డితాని. నన్తకానీతి అన్తరహితాని, చీరాని వా. గిలానస్స పచ్చయభూతా భేసజ్జసఙ్ఖాతా జీవితపరిక్ఖారా గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా. పూతిముత్తన్తి పురాణస్స అపురాణస్స చ సబ్బస్స గోముత్తస్సేతం నామం. పూతిభావేన ఛడ్డితోసధన్తిపి కేచి.

అగబ్భికా ఏకద్వారా దీఘసాలా కిర ఉద్దణ్డో. కుచ్ఛితరజభూతాయ పాపిచ్ఛతాయ నిరత్థకకాయవచీవిప్ఫన్దనిగ్గహణం కోరజం, తం ఏతస్స అత్థీతి కోరజికో, అతివియ కోరజికో కోరజికకోరజికో. అతిపరిసఙ్కితోతి కేచి. ముఖసమ్భావితోతి కోరజికకోరజికాదిభావేన పవత్తవచనేహి అత్తనో ముఖమత్తేన అఞ్ఞేహి సమ్భావితో. సో ఏవరూపో ఏవరూపతాయ ఏవ అత్తానం పరం వియ కత్వా ‘‘అయం సమణో’’తిఆదిం కథేతి.

పణిధాయాతి ‘‘అరహాతి మం జానన్తూ’’తి చిత్తం ఠపేత్వా, పత్థేత్వా వా. ఆపాథకజ్ఝాయీతి మనుస్సానం ఆపాథట్ఠానే సమాధిం సమాపన్నో వియ నిసీదన్తో ఆపాథకే జనస్స పాకటట్ఠానే ఝాయీ.

అఞ్ఞం వియ కత్వా అత్తనో సమీపే భణనం సామన్తజప్పితం. ఆకారస్స రస్సత్తం కత్వా ‘‘అఠపనా’’తి వుత్తం. కుహనం కుహో, తస్స అయనా పవత్తి కుహాయనా, కుహస్స వా పుగ్గలస్స అయనా గతికిరియా కుహాయనా.

౮౬౨. పుట్ఠస్సాతి ‘‘కో తిస్సో, కో రాజపూజితో’’తి పుట్ఠస్స. నహనాతి బన్ధనా పరివేఠనా.

౮౬౩. నిమిత్తేన చరన్తో జీవన్తో నిమిత్తకారకో నేమిత్తికో, తస్స భావో నేమిత్తికతా. అత్తనో ఇచ్ఛాయ పకాసనం ఓభాసో. కో పన సోతి? ‘‘అజ్జ భిక్ఖూనం పచ్చయా దుల్లభా జాతా’’తిఆదికా పచ్చయపటిసంయుత్తకథా. ఇచ్ఛితవత్థుస్స సమీపే కథనం సామన్తజప్పా.

౮౬౪. బహి ఛడ్డనం ఉక్ఖేపనా. పరపిట్ఠిమంసఖాదనసీలో పరపిట్ఠిమంసికో, తస్స భావో పరపిట్ఠిమంసికతా.

౮౬౫. నికత్తుం అప్పేన లాభేన బహుకం వఞ్చేత్వా గహేతుం ఇచ్ఛనం నిజిగీసనం, తస్స భావో నిజిగీసనతా. తస్సేవ ఇచ్ఛనస్స పవత్తిఆకారో, తంసహజాతం వా గవేసనకమ్మం.

౮౬౬. వణ్ణసమ్పన్నం పోక్ఖరం వణ్ణపోక్ఖరన్తి ఉత్తరపదలోపో పుబ్బపదస్స దట్ఠబ్బో, వణ్ణపారిపూరీ వా వణ్ణపోక్ఖరతా. ‘‘అత్థజాపికా’’తి ఏత్థ వియ జప-సద్దో ఉప్పత్తివాచకోతి ఆహ ‘‘పవత్తేతీ’’తి.

౮౬౭. సేయ్యసదిసమానా ఉన్నతివసేన పవత్తాతి ఉభయత్థాపి ‘‘మానం జప్పేతీ’’తి వుత్తం.

౮౬౮. హీనమానో పన ఓనతివసేన పవత్తితో కేవలేన మానసద్దేన నిద్దేసం నారహతీతి తంనిద్దేసే ‘‘ఓమానం జప్పేతీ’’తి (విభ. ౮౭౪) వుత్తం.

౮౭౨. రాజభోగేన రట్ఠభుఞ్జనకో రాజనిస్సితో రట్ఠియో.

౮౭౯. పుగ్గలం అనామసిత్వాతి యథా సేయ్యస్స సేయ్యమానాదినిద్దేసేసు ‘‘పరేహి సేయ్యం అత్తానం దహతీ’’తి సేయ్యాదిపుగ్గలో మానుప్పాదకో ఆమట్ఠో, ఏవమేతస్స సేయ్యమానభావేపి మానుప్పాదకపుగ్గలవిసేసం అనామసిత్వా ‘‘పరే అతిమఞ్ఞతి’’చ్చేవ వుత్తన్తి అత్థో. పరే అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞనఞ్హి యస్స కస్సచి అతిమానోతి.

౮౮౦. పురిమమానస్స ఉపరిమానో మానాతిమానో, అతి-సద్దో ఉపరి-సద్దస్స అత్థం వదతీతి దట్ఠబ్బో. పురిమమానం వా అతిక్కన్తో మానో మానాతిమానో.

౮౮౧. పక్ఖిజాతీసు వాయసో అన్తో లామకోతి కత్వా ‘‘కాకజాతి వియా’’తి వుత్తం.

౮౮౨. థేరో కిర దోసచరితో అహోసి, తస్మా ఆదితోవ ‘‘తుమ్హే అఖీణాసవా’’తి అవత్వా ఉపాయేన కథేసీతి వదన్తి, దోసచరితత్తా వా ఖిప్పం తతియపదవారే విరాగం ఉప్పాదేసీతి అధిప్పాయో.

౮౮౩. మానం అనుగతచ్ఛన్దోతి మానసమ్పయుత్తఛన్దో, మానసభావం అనుగతో మానచ్ఛన్దో వా.

౮౮౪. ‘‘విలమ్బన’’న్తి చ ఇత్థిపురిససమ్మాననాదికిరియాదివిలమ్బనపటిసంయుత్తం కత్తబ్బం దట్ఠబ్బం. తత్థ యుత్తముత్తసిలిట్ఠం పటిభానం విలమ్బనపటిభానం.

౮౮౭. అమరవాదపటిసంయుత్తో వితక్కో, అత్తనో అమరణత్థాయ దేవభావత్థాయ వా వితక్కో అమరవితక్కో.

౮౮౮. పరేసు అనుద్దయా రాగవసేన అనుద్దయకరణం ఏతస్సాతి పరానుద్దయో, తస్స భావో పరానుద్దయతా, పరేసు వా అనుద్దయస్సేవ సహనన్దితాదికస్స భావో పరానుద్దయతా, తాదిసో రాగో. తత్థాతి పరానుద్దయతాయ సంసట్ఠవిహారేన దస్సితాయాతి అత్థో యుజ్జతి.

౮౯౦. అనవఞ్ఞత్తిం పత్థేన్తో అనవఞ్ఞత్తత్థమేవ కామగుణే చ పత్థేతీతి ఆహ ‘‘పఞ్చకామ…పే… నిస్సితో హుత్వా’’తి.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.