(౧.) ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౭౬౧. న హేతుమేవాతి ఏత్థ చ న హేతూ ఏవాతి అత్థో, బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతావసేన పన రస్సత్తం మ-కారో చ కతో ‘‘అదుక్ఖమసుఖా’’తి ఏత్థ వియ. ఇమినాపి నయేనాతి ఏత్థ పురిమనయేన హేతుభావాదిపటిక్ఖేపో, పచ్ఛిమనయేన నహేతుధమ్మాదికోట్ఠాససఙ్గహోతి అయం విసేసో వేదితబ్బో. చుతిగ్గహణేన చుతిపరిచ్ఛిన్నాయ ఏకాయ జాతియా గహణం దట్ఠబ్బం, భవగ్గహణేన నవధా వుత్తభవస్స. తదన్తోగధతాయ తత్థ తత్థ పరియాపన్నతా వుత్తా. ఉప్పన్నం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యమేవాతి ‘‘న రూపం వియ ఉప్పన్నా ఛవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యా’’తి రూపతో ఏతేసం విసేసనం కరోతి.

౭౬౨. కప్పతో కప్పం గన్త్వాపి న ఉప్పజ్జతీతి న కదాచి తథా ఉప్పజ్జతి. న హి ఖీరాదీనం వియ ఏతేసం యథావుత్తలక్ఖణవిలక్ఖణతా అత్థీతి దస్సేతి.

౭౬౩. సమోధానేత్వాతి లోకే విజ్జమానం సబ్బం రూపం సమోధానేత్వా. ఏతేన మహత్తేపి అవిభావకత్తం దస్సేన్తో సుఖుమత్తా న విభావేస్సతీతి వాదపథం ఛిన్దతి. చక్ఖుపసాదే మమ వత్థుమ్హీతి అత్థో. విసయోతి ఇస్సరియట్ఠానన్తి అధిప్పాయో.

౭౬౪. అబ్బోకిణ్ణాతి అబ్యవహితా, అనన్తరితాతి అత్థో. వవత్థితానమ్పి పటిపాటినియమో తేన పటిక్ఖిత్తోతి అత్థో. అనన్తరతాతి అనన్తరపచ్చయతా ఏతేన పటిక్ఖిత్తాతి అత్థో.

౭౬౫. సమనన్తరతాతి చ సమనన్తరపచ్చయతా.

౭౬౬. ఆభుజనతోతి ఆభుగ్గకరణతో, నివత్తనతో ఇచ్చేవ అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘పఞ్చ విఞ్ఞాణా అనాభోగా’’తి ఆభోగసభావా న హోన్తీతి అత్థో, ‘‘పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం నత్థి ఆవట్టనా వా’’తిఆదీసుపి ఆవట్టనభావో వాతిఆదినా అత్థో దట్ఠబ్బో.

న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతీతి ఏత్థ న సబ్బే రూపాదిధమ్మా ధమ్మగ్గహణేన గహితాతి యథాధిప్పేతధమ్మదస్సనత్థం ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి ఏవం వుత్త’’న్తి ఆహ.

రూపాదీసు అభినిపతనం తేహి సమాగమో తేసన్తిపి వత్తుం యుజ్జతీతి ఆహ ‘‘రూపాదీనం అభినిపాతమత్త’’న్తి. కమ్మత్థే వా సామివచనం. విఞ్ఞాణేహి అభినిపతితబ్బాని హి రూపాదీనీతి. ఇదం వుత్తం హోతీతిఆదీసు హి అయం అధిప్పాయో – ఆరమ్మణకరణేన పటివిజానితబ్బాని రూపాదీని ఠపేత్వా కుసలాకుసలచేతనాయ తంసమ్పయుత్తానఞ్చ యథావుత్తానం సహజపుబ్బఙ్గమధమ్మేన పటివిజానితబ్బానం పటివిజాననం ఏతేసం నత్థీతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘దస్సనాదిమత్తతో పన ముత్తా అఞ్ఞా ఏతేసం కుసలాదిపటివిఞ్ఞత్తి నామ నత్థీ’’తి కిచ్చన్తరం పటిసేధేతి.

అవిపాకభావేన అఞ్ఞం అబ్యాకతసామఞ్ఞం అనివారేన్తో కుసలాకుసలగ్గహణఞ్చ కరోతీతి చవనపరియోసానఞ్చ కిచ్చం. పి-సద్దేన సహజవనకాని వీథిచిత్తాని సమ్పిణ్డేత్వా పఞ్చద్వారే పటిసేధనే అయం అధిప్పాయో సియా – ‘‘మనసా చే పదుట్ఠేన…పే… పసన్నేన భాసతి వా కరోతి వా’’తి (ధ. ప. ౧-౨) ఏవం వుత్తా భాసనకరణకరా, తంసదిసా చ సుఖదుక్ఖుప్పాదకా బలవన్తో ఛట్ఠద్వారికా ఏవ ధమ్మగ్గహణేన గహితాతి న తేసం పఞ్చద్వారికజవనేన పటివిజాననం అత్థి, దుబ్బలానం పన పుబ్బఙ్గమపటివిజాననం తత్థ న పటిసిద్ధం ‘‘న కాయకమ్మం న వచీకమ్మం పట్ఠపేతీ’’తి విఞ్ఞత్తిద్వయజనకస్సేవ పట్ఠపనపటిక్ఖేపేన దుబ్బలస్స మనోకమ్మస్స అనుఞ్ఞాతత్తా. తథా కాయసుచరితాదికుసలకమ్మం కరోమీతి, తబ్బిపరీతం అకుసలం కమ్మం కరోమీతి చ కుసలాకుసలసమాదానం పఞ్చద్వారికజవనేన న హోతి. తథా పటిచ్చసముప్పాదవణ్ణనాయం వుత్తా ‘‘పఞ్చద్వారికచుతి చ న పఞ్చద్వారికచిత్తేహి హోతి చుతిచిత్తస్స అతంద్వారికత్తా’’తి. యా పనాయం పాళి ‘‘పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతి అఞ్ఞత్ర అభినిపాతమత్తా’’తి, తస్సా రూపాదీనం ఆపాథమత్తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం కఞ్చి ధమ్మసభావం న పటివిజానాతీతి అయమత్థో దిస్సతి. న హి రూపం పటిగ్గణ్హన్తమ్పి చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపన్తి చ గణ్హాతీతి. సమ్పటిచ్ఛనస్సపి రూపనీలాదిఆకారపటివిజాననం నత్థీతి కిఞ్చి ధమ్మస్స పటివిజాననం పటిక్ఖిత్తం, పఞ్చహి పన విఞ్ఞాణేహి సాతిసయం తస్స విజాననన్తి ‘‘అఞ్ఞత్ర అభినిపాతమత్తా’’తి న వుత్తం. యస్స పాళియం బహిద్ధాపచ్చుప్పన్నారమ్మణతా వుత్తా, తతో అఞ్ఞం నిరుత్తిపటిసమ్భిదం ఇచ్ఛన్తేహి పఞ్చద్వారజవనేన పటిసమ్భిదాఞాణస్స సహుప్పత్తి పటిసిద్ధా. రూపారూపధమ్మేతి రూపారూపావచరధమ్మేతి అత్థో.

పఞ్చద్వారికచిత్తేన న పటిబుజ్ఝతీతి కస్మా వుత్తం, నను రూపాదీనం ఆపాథగమనే నిద్దాపటిబోధో హోతీతి? న, పఠమం మనోద్వారికజవనస్స ఉప్పత్తితోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిద్దాయన్తస్స హీ’’తిఆది. పలోభేత్వా సచ్చసుపినేన.

అబ్యాకతోయేవ ఆవజ్జనమత్తస్సేవ ఉప్పజ్జనతోతి వదన్తి. ఏవం వదన్తేహి మనోద్వారేపి ఆవజ్జనం ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా జవనట్ఠానే ఠత్వా భవఙ్గం ఓతరతీతి అధిప్పేతన్తి దట్ఠబ్బం.

తస్సా ఏవ వసేనాతి తస్సా వసేన ఏకవిధేన ఞాణవత్థు హోతీతి చ, వేదితబ్బన్తి చ యోజనా కాతబ్బా.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.