౧౬. ఞాణవిభఙ్గో

౧. ఏకకమాతికాదివణ్ణనా

౭౫౧. ఓకాసట్ఠేన సమ్పయుత్తా ధమ్మా ఆరమ్మణఞ్చాపి ఞాణస్స వత్థు. యాథావకవత్థువిభావనాతి నహేతాదిఅవితథేకప్పకారవత్థువిభావనా. యథా ఏకం నహేతు, తథా ఏకం అఞ్ఞమ్పీతి హి గహేతబ్బం అవితథసామఞ్ఞయుత్తం ఞాణారమ్మణం యాథావకవత్థు. యాథావకేన వా అవితథసామఞ్ఞేన వత్థువిభావనా యాథావకవత్థువిభావనా.

దుకానురూపేహీతి దుకమాతికానురూపేహీతి వదన్తి. ఓసానదుకస్స పన దుకమాతికం అనిస్సాయ వుత్తత్తా దుకభావానురూపేహీతి వత్తబ్బం. ఏవం తికానురూపేహీతి ఏత్థాపి దట్ఠబ్బం. ఓసానదుకే పన అత్థోతి ఫలం, అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం తం జనేతీతి అత్థజాపికా, కారణగతా పఞ్ఞా. జాపితో జనితో అత్థో ఏతిస్సాతి జాపితత్థా, కారణపఞ్ఞాసదిసీ ఫలప్పకాసనభూతా ఫలసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా.

౧౦. దసకమాతికావణ్ణనా

౭౬౦. ‘‘చతస్సో ఖో ఇమా, సారిపుత్త, యోనియో. కతమా…పే… యో ఖో మం, సారిపుత్త, ఏవం జాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౫౨) వచనేన చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం వుత్తం, ‘‘నిరయఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౫౩) పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకం. ‘‘సంయుత్తకే ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని, సత్తసత్తతి ఞాణానీ’’తి వుత్తం, తత్థ పన నిదానవగ్గే సత్తసత్తతి ఆగతాని చతుచత్తారీసఞ్చ, తేసత్తతి పన పటిసమ్భిదామగ్గే సుతమయాదీని ఆగతాని దిస్సన్తి, న సంయుత్తకేతి. అఞ్ఞానిపీతి ఏతేన ఇధ ఏకకాదివసేన వుత్తం, అఞ్ఞత్థ చ ‘‘పుబ్బన్తే ఞాణ’’న్తిఆదినా, బ్రహ్మజాలాదీసు చ ‘‘తయిదం తథాగతో పజానాతి ‘ఇమాని దిట్ఠిట్ఠానాని ఏవం గహితానీ’తి’’ఆదినా వుత్తం అనేకఞాణప్పభేదం సఙ్గణ్హాతి. యాథావపటివేధతో సయఞ్చ అకమ్పియం పుగ్గలఞ్చ తంసమఙ్గిం ఞేయ్యేసు అధిబలం కరోతీతి ఆహ ‘‘అకమ్పియట్ఠేన ఉపత్థమ్భకట్ఠేన చా’’తి.

సేట్ఠట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతం. పటిజాననవసేన సబ్బఞ్ఞుతం అభిముఖం గచ్ఛన్తి, అట్ఠ వా పరిసా ఉపసఙ్కమన్తీతి ఆసభా, బుద్ధా. ఇదం పనాతి బుద్ధానం ఠానం సబ్బఞ్ఞుతమేవ వదతి. తిట్ఠమానోవాతి అవదన్తోపి తిట్ఠమానోవ పటిజానాతి నామాతి అత్థో. అట్ఠసు పరిసాసు ‘‘అభిజానామహం, సారిపుత్త, అనేకసతం ఖత్తియపరిసం…పే… తత్ర వత మం భయం వా సారజ్జం వా ఓక్కమిస్సతీతి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౧) వచనేన దస్సితఅకమ్పియఞాణయుత్తో దసబలోహన్తి అభీతనాదం నదతి. సీహనాదసుత్తేన ఖన్ధకవగ్గే ఆగతేన.

‘‘దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౧) సుత్తసేసేన సప్పురిసూపస్సయాదీనం ఫలసమ్పత్తి పవత్తి, పురిమసప్పురిసూపస్సయాదిం ఉపనిస్సాయ పచ్ఛిమసప్పురిసూపస్సయాదీనం సమ్పత్తి పవత్తి వా వుత్తాతి ఆది-సద్దేన తత్థ చ చక్క-సద్దస్స గహణం వేదితబ్బం. పటివేధనిట్ఠత్తా అరహత్తమగ్గఞాణం పటివేధోతి ‘‘ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామా’’తి వుత్తం. తేన పటిలద్ధస్సపి దేసనాఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తిపరస్స బుజ్ఝనమత్తేన హోతీతి ‘‘అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిఫలక్ఖణే పవత్తం నామా’’తి వుత్తం. తతో పరం పన యావ పరినిబ్బానా దేసనాఞాణప్పవత్తి తస్సేవ పవత్తితస్స ధమ్మచక్కస్స ఠానన్తి వేదితబ్బం, పవత్తితచక్కస్స చక్కవత్తినో చక్కరతనట్ఠానం వియ.

సమాదీయన్తీతి సమాదానాని, తాని పన సమాదియిత్వా కతాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘సమాదియిత్వా కతాన’’న్తి. కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానన్తి ఏతేన సమాదాన-సద్దస్స అపుబ్బత్థాభావం దస్సేతి ముత్తగత-సద్దే గత-సద్దస్స వియ.

అగతిగామినిన్తి నిబ్బానగామినిం. వుత్తఞ్హి ‘‘నిబ్బానఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామి నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౫౩).

హానభాగియధమ్మన్తి హానభాగియసభావం, కామసహగతసఞ్ఞాదిధమ్మం వా. తం కారణన్తి పుబ్బేవ కతాభిసఙ్ఖారాదిం.

‘‘ఇదానీ’’తి ఏతస్స ‘‘ఇమినా అనుక్కమేన వుత్తానీతి వేదితబ్బానీ’’తి ఇమినా సహ యోజనా కాతబ్బా. కిలేసావరణం తదభావఞ్చాతి కిలేసావరణాభావం. కిలేసక్ఖయాధిగమస్స హి కిలేసావరణం అట్ఠానం, తదభావో ఠానం. అనధిగమస్స కిలేసావరణం ఠానం, తదభావో అట్ఠానన్తి. తత్థ తదభావగ్గహణేన గహితం ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాయ సమ్మాదిట్ఠియా ఠితిం తబ్బిపరీతాయ ఠానాభావఞ్చ అధిగమస్స ఠానం పస్సన్తేన ఇమినా ఞాణేన అధిగమానధిగమానం ఠానాట్ఠానభూతే కిలేసావరణతదభావే పస్సతి భగవాతి ఇమమత్థం సాధేన్తో ఆహ ‘‘లోకియసమ్మాదిట్ఠిఠితిదస్సనతో నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిఠానాభావదస్సనతో చా’’తి. ఏత్థ చ అధిగమట్ఠానదస్సనమేవ అధిప్పేతం ఉపరి భబ్బపుగ్గలవసేనేవ విపాకావరణాభావదస్సనాదికస్స వక్ఖమానత్తా. ఇమినా పన ఞాణేన సిజ్ఝనతో పసఙ్గేన ఇతరమ్పి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ధాతువేమత్తదస్సనతోతి రాగాదీనం అధిమత్తతాదివసేన తంసహితానం ధాతూనం వేమత్తతాదస్సనతో, ‘‘అయం ఇమిస్సా ధాతుయా అధిమత్తత్తా రాగచరితో’’తిఆదినా చరియాహేతూనం వా, రాగాదయో ఏవ వా పకతిభావతో ధాతూతి రాగాదివేమత్తదస్సనతోతి అత్థో. పయోగం అనాదియిత్వాతి సన్తతిమహామత్తఅఙ్గులిమాలాదీనం వియ కామరాగబ్యాపాదాదివసేన పయోగం అనాదియిత్వా.

(౧.) ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౭౬౧. న హేతుమేవాతి ఏత్థ చ న హేతూ ఏవాతి అత్థో, బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతావసేన పన రస్సత్తం మ-కారో చ కతో ‘‘అదుక్ఖమసుఖా’’తి ఏత్థ వియ. ఇమినాపి నయేనాతి ఏత్థ పురిమనయేన హేతుభావాదిపటిక్ఖేపో, పచ్ఛిమనయేన నహేతుధమ్మాదికోట్ఠాససఙ్గహోతి అయం విసేసో వేదితబ్బో. చుతిగ్గహణేన చుతిపరిచ్ఛిన్నాయ ఏకాయ జాతియా గహణం దట్ఠబ్బం, భవగ్గహణేన నవధా వుత్తభవస్స. తదన్తోగధతాయ తత్థ తత్థ పరియాపన్నతా వుత్తా. ఉప్పన్నం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యమేవాతి ‘‘న రూపం వియ ఉప్పన్నా ఛవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యా’’తి రూపతో ఏతేసం విసేసనం కరోతి.

౭౬౨. కప్పతో కప్పం గన్త్వాపి న ఉప్పజ్జతీతి న కదాచి తథా ఉప్పజ్జతి. న హి ఖీరాదీనం వియ ఏతేసం యథావుత్తలక్ఖణవిలక్ఖణతా అత్థీతి దస్సేతి.

౭౬౩. సమోధానేత్వాతి లోకే విజ్జమానం సబ్బం రూపం సమోధానేత్వా. ఏతేన మహత్తేపి అవిభావకత్తం దస్సేన్తో సుఖుమత్తా న విభావేస్సతీతి వాదపథం ఛిన్దతి. చక్ఖుపసాదే మమ వత్థుమ్హీతి అత్థో. విసయోతి ఇస్సరియట్ఠానన్తి అధిప్పాయో.

౭౬౪. అబ్బోకిణ్ణాతి అబ్యవహితా, అనన్తరితాతి అత్థో. వవత్థితానమ్పి పటిపాటినియమో తేన పటిక్ఖిత్తోతి అత్థో. అనన్తరతాతి అనన్తరపచ్చయతా ఏతేన పటిక్ఖిత్తాతి అత్థో.

౭౬౫. సమనన్తరతాతి చ సమనన్తరపచ్చయతా.

౭౬౬. ఆభుజనతోతి ఆభుగ్గకరణతో, నివత్తనతో ఇచ్చేవ అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘పఞ్చ విఞ్ఞాణా అనాభోగా’’తి ఆభోగసభావా న హోన్తీతి అత్థో, ‘‘పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం నత్థి ఆవట్టనా వా’’తిఆదీసుపి ఆవట్టనభావో వాతిఆదినా అత్థో దట్ఠబ్బో.

న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతీతి ఏత్థ న సబ్బే రూపాదిధమ్మా ధమ్మగ్గహణేన గహితాతి యథాధిప్పేతధమ్మదస్సనత్థం ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి ఏవం వుత్త’’న్తి ఆహ.

రూపాదీసు అభినిపతనం తేహి సమాగమో తేసన్తిపి వత్తుం యుజ్జతీతి ఆహ ‘‘రూపాదీనం అభినిపాతమత్త’’న్తి. కమ్మత్థే వా సామివచనం. విఞ్ఞాణేహి అభినిపతితబ్బాని హి రూపాదీనీతి. ఇదం వుత్తం హోతీతిఆదీసు హి అయం అధిప్పాయో – ఆరమ్మణకరణేన పటివిజానితబ్బాని రూపాదీని ఠపేత్వా కుసలాకుసలచేతనాయ తంసమ్పయుత్తానఞ్చ యథావుత్తానం సహజపుబ్బఙ్గమధమ్మేన పటివిజానితబ్బానం పటివిజాననం ఏతేసం నత్థీతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘దస్సనాదిమత్తతో పన ముత్తా అఞ్ఞా ఏతేసం కుసలాదిపటివిఞ్ఞత్తి నామ నత్థీ’’తి కిచ్చన్తరం పటిసేధేతి.

అవిపాకభావేన అఞ్ఞం అబ్యాకతసామఞ్ఞం అనివారేన్తో కుసలాకుసలగ్గహణఞ్చ కరోతీతి చవనపరియోసానఞ్చ కిచ్చం. పి-సద్దేన సహజవనకాని వీథిచిత్తాని సమ్పిణ్డేత్వా పఞ్చద్వారే పటిసేధనే అయం అధిప్పాయో సియా – ‘‘మనసా చే పదుట్ఠేన…పే… పసన్నేన భాసతి వా కరోతి వా’’తి (ధ. ప. ౧-౨) ఏవం వుత్తా భాసనకరణకరా, తంసదిసా చ సుఖదుక్ఖుప్పాదకా బలవన్తో ఛట్ఠద్వారికా ఏవ ధమ్మగ్గహణేన గహితాతి న తేసం పఞ్చద్వారికజవనేన పటివిజాననం అత్థి, దుబ్బలానం పన పుబ్బఙ్గమపటివిజాననం తత్థ న పటిసిద్ధం ‘‘న కాయకమ్మం న వచీకమ్మం పట్ఠపేతీ’’తి విఞ్ఞత్తిద్వయజనకస్సేవ పట్ఠపనపటిక్ఖేపేన దుబ్బలస్స మనోకమ్మస్స అనుఞ్ఞాతత్తా. తథా కాయసుచరితాదికుసలకమ్మం కరోమీతి, తబ్బిపరీతం అకుసలం కమ్మం కరోమీతి చ కుసలాకుసలసమాదానం పఞ్చద్వారికజవనేన న హోతి. తథా పటిచ్చసముప్పాదవణ్ణనాయం వుత్తా ‘‘పఞ్చద్వారికచుతి చ న పఞ్చద్వారికచిత్తేహి హోతి చుతిచిత్తస్స అతంద్వారికత్తా’’తి. యా పనాయం పాళి ‘‘పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతి అఞ్ఞత్ర అభినిపాతమత్తా’’తి, తస్సా రూపాదీనం ఆపాథమత్తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం కఞ్చి ధమ్మసభావం న పటివిజానాతీతి అయమత్థో దిస్సతి. న హి రూపం పటిగ్గణ్హన్తమ్పి చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపన్తి చ గణ్హాతీతి. సమ్పటిచ్ఛనస్సపి రూపనీలాదిఆకారపటివిజాననం నత్థీతి కిఞ్చి ధమ్మస్స పటివిజాననం పటిక్ఖిత్తం, పఞ్చహి పన విఞ్ఞాణేహి సాతిసయం తస్స విజాననన్తి ‘‘అఞ్ఞత్ర అభినిపాతమత్తా’’తి న వుత్తం. యస్స పాళియం బహిద్ధాపచ్చుప్పన్నారమ్మణతా వుత్తా, తతో అఞ్ఞం నిరుత్తిపటిసమ్భిదం ఇచ్ఛన్తేహి పఞ్చద్వారజవనేన పటిసమ్భిదాఞాణస్స సహుప్పత్తి పటిసిద్ధా. రూపారూపధమ్మేతి రూపారూపావచరధమ్మేతి అత్థో.

పఞ్చద్వారికచిత్తేన న పటిబుజ్ఝతీతి కస్మా వుత్తం, నను రూపాదీనం ఆపాథగమనే నిద్దాపటిబోధో హోతీతి? న, పఠమం మనోద్వారికజవనస్స ఉప్పత్తితోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిద్దాయన్తస్స హీ’’తిఆది. పలోభేత్వా సచ్చసుపినేన.

అబ్యాకతోయేవ ఆవజ్జనమత్తస్సేవ ఉప్పజ్జనతోతి వదన్తి. ఏవం వదన్తేహి మనోద్వారేపి ఆవజ్జనం ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా జవనట్ఠానే ఠత్వా భవఙ్గం ఓతరతీతి అధిప్పేతన్తి దట్ఠబ్బం.

తస్సా ఏవ వసేనాతి తస్సా వసేన ఏకవిధేన ఞాణవత్థు హోతీతి చ, వేదితబ్బన్తి చ యోజనా కాతబ్బా.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౨.) దుకనిద్దేసవణ్ణనా

౭౬౭. అత్థ-సద్దో అఞ్ఞత్ర సభావం గహేత్వా అధికరణేసు పవత్తమానో అధికరణవసేన లిఙ్గపరివత్తిం గచ్ఛతీతి అధిప్పాయేన జాపితా చ సా అత్థా చాతి జాపితత్థాతి అయమత్థో విభావితోతి దట్ఠబ్బో.

దుకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౩.) తికనిద్దేసవణ్ణనా

౭౬౮. పఞ్ఞాపరిణామితేసూతి పఞ్ఞాయ పరిపాచితేసు. ‘‘యోగవిహితేసూతి ఇదఞ్చ విసయవిసేసనమత్తమేవ, తస్మా యాని పఞ్ఞాయ విహితాని అహేసుం హోన్తి భవిస్సన్తి చ, సబ్బాని తాని యోగవిహితానీతి దట్ఠబ్బాని. సిక్ఖిత్వా కాతబ్బం సిప్పం, ఇతరం కమ్మం. అయమేతేసం విసేసో. వడ్ఢకీకమ్మన్తి చ అసిక్ఖిత్వాపి కాతబ్బం థూలకమ్మం ‘‘కమ్మ’’న్తి దట్ఠబ్బం, పఞ్ఞా ఏవ వా తత్థ తత్థ ‘‘కమ్మం సిప్ప’’న్తి చ వేదితబ్బా. నాగమణ్డలం నామ మణ్డలం కత్వా సప్పే విజ్జాయ పక్కోసిత్వా బలిం దత్వా విసాపనయనం. పరిత్తం రక్ఖా, యేన ‘‘ఫూ’’తి ముఖవాతం దత్వా విసం అపనయన్తి, సో ఉణ్ణనాభిఆదిమన్తో ఫుధమనకమన్తో. ‘‘అ ఆ’’తిఆదికా మాతికా ‘‘క కా’’తిఆదికో తప్పభేదో చ లేఖా.

కుసలం ధమ్మం సకం, ఇతరం నోసకం. చతున్నం సచ్చానం పటివిజ్ఝితబ్బానం తప్పటివేధపచ్చయభావేన అనులోమనం దట్ఠబ్బం. పుబ్బే ‘‘యోగవిహితేసు వా కమ్మాయతనేసూ’’తిఆదినా పఞ్ఞా వుత్తా, పున తస్సా వేవచనవసేన ‘‘అనులోమికం ఖన్తి’’న్తిఆది వుత్తన్తి అధిప్పాయేన ‘‘అను…పే… పఞ్ఞావేవచనానీ’’తి ఆహ. ఏత్థ చ ఏవరూపిన్తి యథావుత్తకమ్మాయతనాదివిసయం కమ్మస్సకతసచ్చానులోమికసభావం అనిచ్చాదిపవత్తిఆకారఞ్చాతి అత్థో. యథావుత్తా చ భూమిసభావపవత్తిఆకారనిద్దేసా ఖన్తిఆదీహి యోజేతబ్బా. యస్సా పఞ్ఞాయ ధమ్మా నిజ్ఝానపజాననకిచ్చసఙ్ఖాతం ఓలోకనం ఖమన్తి అవిపరీతసభావత్తా, సా పఞ్ఞా ధమ్మానం నిజ్ఝానక్ఖమనం ఏతిస్సా అత్థీతి ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తీతి అత్థో.

౭౬౯. అసంవరం ముఞ్చతీతి సమాదానసమ్పత్తవిరతిసమ్పయుత్తచేతనా ‘‘సీలం పూరేన్తస్స ముఞ్చచేతనా’’తి వుత్తా. పుబ్బాపరపఞ్ఞాయ చ దానసీలమయతావచనతో ముఞ్చఅపరచేతనావసేన ‘‘ఆరబ్భా’’తి, పుబ్బచేతనావసేన ‘‘అధికిచ్చా’’తి చ వత్తుం యుత్తన్తి ‘‘అధికిచ్చా’’తిపి పాఠో యుజ్జతి.

౭౭౦. పఞ్చసీలదససీలాని విఞ్ఞాణస్స జాతియా చ పచ్చయభూతేసు సఙ్ఖారభవేసు అన్తోగధానీతి ‘‘ఉప్పాదా వా’’తిఆదికాయ ధమ్మట్ఠితిపాళియా సఙ్గహితాని. భవనిబ్బత్తకసీలస్స పఞ్ఞాపనం సతిపి సవనే న తథాగతదేసనాయత్తన్తి భిక్ఖుఆదీనమ్పి తం వుత్తం.

అధిపఞ్ఞాయ పఞ్ఞాతి అధిపఞ్ఞాయ అన్తోగధా పఞ్ఞా. అథ వా అధిపఞ్ఞానిబ్బత్తేసు, తదధిట్ఠానేసు వా ధమ్మేసు అధిపఞ్ఞా-సద్దో దట్ఠబ్బో, తత్థ పఞ్ఞా అధిపఞ్ఞాయ పఞ్ఞా.

౭౭౧. అపాయుప్పాదనకుసలతా అపాయకోసల్లం సియాతి మఞ్ఞమానో పుచ్ఛతి ‘‘అపాయకోసల్లం కథం పఞ్ఞా నామ జాతా’’తి. తం పన పరస్స అధిప్పాయం నివత్తేన్తో ‘‘పఞ్ఞవాయేవ హీ’’తిఆదిమాహ. తత్రుపాయాతి తత్ర తత్ర ఉపాయభూతా. ఠానే ఉప్పత్తి ఏతస్సాతి ఠానుప్పత్తియం. కిం తం? కారణజాననం, భయాదీనం ఉప్పత్తిక్ఖణే తస్మింయేవ ఠానే లహుఉప్పజ్జనకన్తి వుత్తం హోతి.

తికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౪.) చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౭౯౩. న పరితస్సతీతి ‘‘అపి నామ మే తణ్డులాదీని సియు’’న్తి న పత్థేతి, తదభావేన వా న ఉత్తసతి.

౭౯౬. అపరప్పచ్చయేతి పరేన నపత్తియాయితబ్బే. ధమ్మే ఞాణన్తి సచ్చవిసయం ఞాణం. అరియసచ్చేసు హి ధమ్మ-సద్దో తేసం అవిపరీతసభావత్తాతి. సఙ్ఖతపవరో వా అరియమగ్గో తస్స చ ఫలం ధమ్మో, తత్థ పఞ్ఞా తంసహగతా ధమ్మే ఞాణం. న అఞ్ఞఞాణుప్పాదనం నయనయనం, ఞాణస్సేవ పన పవత్తివిసేసోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స కిచ్చ’’న్తి. ఏత్థ చ ఇమినా ధమ్మేనాతి మగ్గఞాణేనాతి వుత్తం, దువిధమ్పి పన మగ్గఫలఞాణం పచ్చవేక్ఖణాయ చ మూలం, కారణఞ్చ నయనయనస్సాతి దువిధేనపి తేన ధమ్మేనాతి న న యుజ్జతి, తథా చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాతత్తా, మగ్గఫలసఙ్ఖాతస్స చ ధమ్మస్స సచ్చపటివేధసమ్పయోగం గతత్తా నయనం హోతీతి తేన ఇమినా ధమ్మేన ఞాణవిసయభావేన, ఞాణసమ్పయోగేన వా ఞాతేనాతి చ అత్థో న న యుజ్జతి.

యదిపి సబ్బేన సబ్బం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం దుక్ఖం అభిజానన్తి, తథాపి పచ్చుప్పన్నే ససన్తతిపరియాపన్నే సవిసేసే అభినివేసో హోతీతి ఆహ ‘‘న తఞ్ఞేవ ఇమ’’న్తి. దిట్ఠేన అదిట్ఠేన నయతో నయనఞాణం, అదిట్ఠస్స దిట్ఠతాయ కారణభూతత్తా కారణఞాణం, అనురూపత్థవాచకో వా కారణ-సద్దోతి ధమ్మే ఞాణస్స అనురూపఞాణన్తి అత్థో.

సమ్ముతిమ్హి ఞాణన్తి ధమ్మే ఞాణాదీనం వియ సాతిసయస్స పటివేధకిచ్చస్స అభావా విసయోభాసనమత్తజాననసామఞ్ఞేన ఞాణన్తి సమ్మతేసు అన్తోగధన్తి అత్థో. సమ్ముతివసేన వా పవత్తం సమ్ముతిమ్హి ఞాణం, అవసేసం పన ఇతరఞాణత్తయవిసభాగం ఞాణం తబ్బిసభాగసామఞ్ఞేన సమ్ముతిఞాణమ్హి పవిట్ఠత్తా సమ్ముతిఞాణం నామ హోతీతి.

౭౯౭. కిలేసమూలకే చాతి నీవరణమూలకే చ కామభవధమ్మే.

౭౯౮. సా హిస్సాతి ఏత్థ అస్సాతి యో ‘‘కామేసు వీతరాగో హోతీ’’తి ఏవం వుత్తో, అస్స పఠమజ్ఝానసమఙ్గిస్సాతి అత్థో. స్వేవాతి ఏతేన కామేసు వీతరాగభావనావత్థస్సేవ పఠమజ్ఝానసమఙ్గిస్స గహణే పవత్తే తస్స తతో పరం అవత్థం దస్సేతుం ‘‘కామేసు వీతరాగో సమానో’’తి వుత్తం. చతుత్థమగ్గపఞ్ఞా ఛట్ఠాభిఞ్ఞాభావప్పత్తియా తం పటివిజ్ఝతి నామ, ఇతరా తదుపనిస్సయత్తా. యథానురూపం వా ఆసవక్ఖయభావతో, ఫలే వా ఆసవక్ఖయే సతి యథానురూపం తంనిబ్బత్తనతో చతూసుపి మగ్గేసు పఞ్ఞా ఛట్ఠం అభిఞ్ఞం పటివిజ్ఝతీతి దట్ఠబ్బా.

౭౯౯. కామసహగతాతి వత్థుకామారమ్మణా. చోదేన్తీతి కామాభిముఖం తన్నిన్నం కరోన్తీతి అత్థో. తదనుధమ్మతాతి తదనుధమ్మా ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. తా-సద్దస్స అపుబ్బత్థాభావతోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘తదనురూపసభావా’’తి. నికన్తిం, నికన్తిసహగతచిత్తుప్పాదం వా ‘‘మిచ్ఛాసతీ’’తి వదతి. ‘‘అహో వత మే అవితక్కం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి అవితక్కారమ్మణా అవితక్కసహగతా.

౮౦౧. అధిగమభావేన అభిముఖం జానన్తస్స అభిజానన్తస్స, అభివిసిట్ఠేన వా ఞాణేన జానన్తస్స, అనారమ్మణభూతఞ్చ తం ఠానం పాకటం కరోన్తస్సాతి అత్థో.

౮౦౨. వసితాపఞ్చకరహితం ఝానం అప్పగుణం. ఏత్థ చతస్సో పటిపదా చత్తారి ఆరమ్మణానీతి పఞ్ఞాయ పటిపదారమ్మణుద్దేసేన పఞ్ఞా ఏవ ఉద్దిట్ఠాతి సా ఏవ విభత్తాతి.

చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౫.) పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా

౮౦౪. పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధీతి సమాధిఅఙ్గభావేన పఞ్ఞా ఉద్దిట్ఠాతి. పీతిఫరణతాదివచనేన హి తమేవ విభజతి, ‘‘సో ఇమమేవ కాయం వివేకజేన పీతిసుఖేన అభిసన్దేతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౨౬; మ. ని. ౧.౪౨౭) నయేన పీతియా సుఖస్స చ ఫరణం వేదితబ్బం. పీతిఫరణతాసుఖఫరణతాహి ఆరమ్మణే ఠత్వా చతుత్థజ్ఝానస్స ఉప్పాదనతో ‘‘పాదా వియా’’తి తా వుత్తా.

దుతియపఞ్చకే చ ‘‘పఞ్చఞాణికో’’తి సమాధిముఖేన పఞ్చఞాణానేవ ఉద్దిట్ఠాని నిద్దిట్ఠాని చాతి దట్ఠబ్బాని. లోకియసమాధిస్స పచ్చనీకాని నీవరణపఠమజ్ఝాననికన్తిఆదీని నిగ్గహేతబ్బాని. అఞ్ఞే కిలేసా వారేతబ్బా, ఇమస్స పన అరహత్తసమాధిస్స పటిప్పస్సద్ధసబ్బకిలేసత్తా న నిగ్గహేతబ్బం వారేతబ్బఞ్చ అత్థీతి మగ్గానన్తరం సమాపత్తిక్ఖణే చ అప్పయోగేనేవ అధిగతత్తా చ ఠపితత్తా చ, అపరిహానివసేన ఠపితత్తా వా న ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో. సతివేపుల్లప్పత్తత్తాతి ఏతేన అప్పవత్తమానాయపి సతియా సతిబహులతాయ సతో ఏవ నామాతి దస్సేతి. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనాతి ఏతేన పరిచ్ఛిన్దనసతియా సతోతి.

పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౬.) ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౮౦౫. విసుద్ధిభావం దస్సేన్తో ‘‘దూర…పే… రమ్మణాయా’’తి ఆహ. సోతధాతువిసుద్ధీతి చ చిత్తచేతసికా ధమ్మా వుత్తాతి తత్థ ఞాణం సోతధాతువిసుద్ధియా ఞాణం. ‘‘చేతోపరియఞాణ’’న్తి ఇదమేవ అత్థవసేన ‘‘పరచిత్తే ఞాణ’’న్తి ఉద్ధటన్తి దట్ఠబ్బం. చుతూపపాతఞాణస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణేకదేసత్తా ‘‘వణ్ణధాతుఆరమ్మణా’’తి వుత్తం. ముద్ధప్పత్తేన చుతూపపాతఞాణసఙ్ఖాతేన దిబ్బచక్ఖుఞాణేన సబ్బం దిబ్బచక్ఖుఞాణన్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౭.) సత్తకనిద్దేసవణ్ణనా

౮౦౬. తదేవ ఞాణన్తి ఛబ్బిధమ్పి పచ్చవేక్ఖణఞాణం విపస్సనారమ్మణభావేన సహ గహేత్వా వుత్తన్తి అధిప్పాయో. ధమ్మట్ఠితిఞాణేనాతి ఛపి ఞాణాని సఙ్ఖిపిత్వా వుత్తేన ఞాణేన. ఖయధమ్మన్తిఆదినా హి పకారేన పవత్తఞాణస్స దస్సనం, ఞాణవిపస్సనాదస్సనతో విపస్సనాపటివిపస్సనాదస్సనమత్తమేవాతి న తం అఙ్గన్తి అధిప్పాయో. పాళియం పన సబ్బత్థ ఞాణవచనేన అఙ్గానం వుత్తత్తా నిరోధధమ్మన్తి ఞాణన్తి ఇతి-సద్దేన పకాసేత్వా వుత్తం విపస్సనాఞాణం సత్తమం ఞాణన్తి అయమత్థో దిస్సతి. న హి యమ్పి తం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తమ్పి ఞాణన్తి సమ్బన్ధో హోతి తంఞాణగ్గహణే ఏతస్మిం ఞాణభావదస్సనస్స అనధిప్పేతత్తా, ‘‘ఖయధమ్మం…పే… నిరోధధమ్మ’’న్తి ఏతేసం సమ్బన్ధాభావప్పసఙ్గతో చాతి.

సత్తకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౮.) అట్ఠకనిద్దేసవణ్ణనా

౮౦౮. విహారితబ్బట్ఠేనాతి పచ్చనీకధమ్మే, దుక్ఖం వా విచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తేతబ్బట్ఠేన.

అట్ఠకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(౧౦.) దసకనిద్దేసో

పఠమబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౦౯. అవిజ్జమానం ఠానం అట్ఠానం, నత్థి ఠానన్తి వా అట్ఠానం. ఏస ‘‘అనవకాసో’’తి ఏత్థాపి నయో. తదత్థనిగమనమత్తమేవ హి ‘‘నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి వచనన్తి. అసుఖే సుఖన్తి దిట్ఠివిపల్లాసోవ ఇధ సుఖతో ఉపగమనస్స ఠానన్తి అధిప్పేతన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏకన్త…పే… అత్తదిట్ఠివసేనా’’తి పధానదిట్ఠిమాహ. భేదానురూపస్స సావనం అనుస్సావనం, భేదానురూపేన వా వచనేన విఞ్ఞాపనం.

లిఙ్గే పరివత్తే చ సో ఏవ ఏకకమ్మనిబ్బత్తితో భవఙ్గప్పబన్ధో జీవితిన్ద్రియప్పబన్ధో చ, నాఞ్ఞోతి ఆహ ‘‘అపి పరివత్తలిఙ్గ’’న్తి. అయం పఞ్హోతి ఞాపనిచ్ఛానిబ్బత్తా కథా.

సఙ్గామచతుక్కం సపత్తవసేన యోజేతబ్బం. సబ్బత్థ చ పురిమం అభిసన్ధిచిత్తం అప్పమాణం, వధకచిత్తం పన తదారమ్మణఞ్చ జీవితిన్ద్రియం ఆనన్తరియానానన్తరియభావే పమాణన్తి దట్ఠబ్బం. పుథుజ్జనస్సేవ తం దిన్నం హోతి. కస్మా? యథా వధకచిత్తం పచ్చుప్పన్నారమ్మణమ్పి జీవితిన్ద్రియప్పబన్ధవిచ్ఛేదనవసేన ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతి, న ఏవం చాగచేతనా. సా హి చజితబ్బం ఆరమ్మణం కత్వా చజనమత్తమేవ హోతి, అఞ్ఞసకకరణఞ్చ తస్స చజనం, తస్మా యస్స తం సకం కతం, తస్సేవ దిన్నం హోతీతి.

సణ్ఠ…పే… కప్పవినాసేయేవ ముచ్చతీతి ఇదం కప్పట్ఠకథాయ న సమేతి. తత్థ హి అట్ఠకథాయం (కథా. అట్ఠ. ౬౫౪-౬౫౭) వుత్తం ‘‘ఆపాయికోతి ఇదం సుత్తం యం సో ఏకం కప్పం అసీతిభాగే కత్వా తతో ఏకభాగమత్తం కాలం తిట్ఠేయ్య, తం ఆయుకప్పం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. కప్పవినాసేయేవాతి పన ఆయుకప్పవినాసేయేవాతి అత్థే సతి నత్థి విరోధో. ఏత్థ చ సణ్ఠహన్తేతి ఇదం స్వే వినస్సిస్సతీతి వియ అభూతపరికప్పవసేన వుత్తం. ఏకదివసమేవ పచ్చతి తతో పరం కప్పాభావేన ఆయుకప్పస్సపి అభావతోతి అవిరోధతో అత్థయోజనా దట్ఠబ్బా.

పకతత్తోతి అనుక్ఖిత్తో. సమానసంవాసకోతి అపారాజికో.

కిం పన తన్తి యో సో ‘‘నియతో’’తి వుత్తో, తం కిం నియమేతీతి అత్థో. తస్సేవ పన యథాపుచ్ఛితస్స నియతస్స మిచ్ఛత్తసమ్మత్తనియతధమ్మానం వియ సభావతో విజ్జమానతం యథాపుచ్ఛితఞ్చ నియామకహేతుం పటిసేధేత్వా యేన ‘‘నియతో’’తి ‘‘సత్తక్ఖత్తుపరమాదికో’’తి చ వుచ్చతి, తం యథాధిప్పేతకారణం దస్సేతుం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన హీ’’తిఆదిమాహ. జాతస్స కుమారస్స వియ అరియాయ జాతియా జాతస్స నామమత్తమేతం నియతసత్తక్ఖత్తుపరమాదికం, నియతానియతభేదం నామన్తి అత్థో. యది పుబ్బహేతు నియామకో, సోతాపన్నో చ నియతోతి సోతాపత్తిమగ్గతో ఉద్ధం తిణ్ణం మగ్గానం ఉపనిస్సయభావతో పుబ్బహేతుకిచ్చం, తతో పుబ్బే పన పుబ్బహేతుకిచ్చం నత్థీతి సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయాభావో ఆపజ్జతి. యది హి తస్సపి పుబ్బహేతు ఉపనిస్సయో సియా, సో చ నియామకోతి సోతాపత్తిమగ్గుప్పత్తితో పుబ్బే ఏవ నియతో సియా, తఞ్చ అనిట్ఠం, తస్మాస్స పుబ్బహేతునా అహేతుకతా ఆపన్నాతి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘ఇచ్చస్స అహేతు అప్పచ్చయా నిబ్బత్తిం పాపుణాతీ’’తి.

పటిలద్ధమగ్గో సోతాపత్తిమగ్గో, తేనేవ సత్తక్ఖత్తుపరమాదినియమే సతి సత్తమభవాదితో ఉద్ధం పవత్తనకస్స దుక్ఖస్స మూలభూతా కిలేసా తేనేవ ఖీణాతి ఉపరి తయో మగ్గా అకిచ్చకా హోన్తీతి అత్థో. యది ఉపరి తయో మగ్గా సత్తక్ఖత్తుపరమాదికం నియమేన్తి, తతో చ అఞ్ఞో సోతాపన్నో నత్థీతి సోతాపత్తిమగ్గస్స అకిచ్చకతా నిప్పయోజనతా ఆపజ్జతీతి అత్థో. అథ సక్కాయదిట్ఠాదిప్పహానం దస్సనకిచ్చం, తేసం పహానేన సత్తక్ఖత్తుపరమాదితాయ భవితబ్బం. సా చుపరిమగ్గేహి ఏవ హోతీతి సత్తమభవాదితో ఉద్ధం పవత్తితో తేన వినా వుట్ఠానే సక్కాయదిట్ఠాదిప్పహానేన చ తేన వినా భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పఠమమగ్గేన చ అనుప్పజ్జిత్వావ కిలేసా ఖేపేతబ్బా హోన్తీ’’తి. న అఞ్ఞో కోచి నియమేతీతి నామకరణనిమిత్తతో విపస్సనాతో అఞ్ఞో కోచి నియామకో నామ నత్థీతి అత్థో. విపస్సనావ నియమేతీతి చ నామకరణనిమిత్తతంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘ఇతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన గహితనామమత్తమేవ త’’న్తి.

న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థీతి ‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతీ’’తిఆదిం (మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౧; కథా. ౪౦౫) ఇమిస్సా లోకధాతుయా ఠత్వా వదన్తేన భగవతా ‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, అత్థేతరహి అఞ్ఞే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా భగవతా సమసమా సమ్బోధియన్తి ఏవం పుట్ఠాహం, భన్తే, నోతి వదేయ్య’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧) వత్వా తస్స కారణం దస్సేతుం ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౯) ఇమం సుత్తం దస్సేన్తేన ధమ్మసేనాపతినా చ బుద్ధక్ఖేత్తభూతం ఇమం లోకధాతుం ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ అనుప్పత్తి వుత్తా హోతీతి అధిప్పాయో.

‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తిఆదినా వుత్తాని సిక్ఖాపదాని మాతికా, తాయ అన్తరహితాయ నిదానుద్దేససఙ్ఖాతే పాతిమోక్ఖే పబ్బజ్జూపసమ్పదాకమ్మేసు చ సాసనం తిట్ఠతీతి అత్థో. పాతిమోక్ఖే వా అన్తోగధా పబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా చ తదుభయాభావే పాతిమోక్ఖాభావతో, తస్మా పాతిమోక్ఖే, తాసు చ సాసనం తిట్ఠతీతి వుత్తం. ఓసక్కితం నామాతి పచ్ఛిమపటివేధసీలభేదద్వయం ఏకతో కత్వా తతో పరం వినట్ఠం నామ హోతీతి అత్థో.

తాతి రస్మియో. కారుఞ్ఞన్తి పరిదేవనకారుఞ్ఞం.

అనచ్ఛరియత్తాతి ద్వీసు ఉప్పజ్జమానేసు అచ్ఛరియత్తాభావదోసతోతి అత్థో. వివాదభావతోతి వివాదాభావత్థం ద్వే న ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో.

ఏకం బుద్ధం ధారేతీతి ఏకబుద్ధధారణీ. ఏతేన ఏవంసభావా ఏతే బుద్ధగుణా, యేన దుతియబుద్ధగుణే ధారేతుం అసమత్థా అయం లోకధాతూతి దస్సేతి. పచ్చయవిసేసనిప్ఫన్నానఞ్హి ధమ్మానం సభావవిసేసో న సక్కా ధారేతున్తి. సమం ఉద్ధం పజ్జతీతి సముపాదికా, ఉదకస్సోపరి సమం గామినీతి అత్థో. ద్విన్నమ్పీతి ద్వేపి, ద్విన్నమ్పి వా సరీరభారం. ఛాదేన్తన్తి రోచయమానం. సకిం భుత్తోవాతి ఏకమ్పి ఆలోపం అజ్ఝోహరిత్వావ మరేయ్యాతి అత్థో.

అతిధమ్మభారేనాతి ధమ్మేన నామ పథవీ తిట్ఠేయ్య, సా కిం తేనేవ చలతీతి అధిప్పాయో. పున థేరో ‘‘రతనం నామ లోకే కుటుమ్బం సన్ధారేన్తం అభిమతఞ్చ లోకేన అత్తనో గరుసభావతాయ సకటభఙ్గస్స కారణం అతిభారభూతం దిట్ఠం. ఏవం ధమ్మో చ హితసుఖవిసేసేహి తంసమఙ్గినం ధారేన్తో అభిమతో చ విఞ్ఞూహి గమ్భీరాప్పమేయ్యభావేన గరుసభావత్తా అతిభారభూతో పథవీచలనస్స కారణం హోతీ’’తి దస్సేన్తో ‘‘ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా’’తిఆదిమాహ. ఏకస్సాతి ఏకస్మా, ఏకస్స వా సకటస్స రతనం, తస్మా సకటతో గహేత్వాతి అత్థో. ఓసారితన్తి పవేసితం ఆహటం వుత్తన్తి అత్థో.

సభావపకతికాతి అకిత్తిమపకతికాతి అత్థో. కారణమహన్తత్తాతి మహన్తేహి పారమితాకారణేహి బుద్ధగుణానం నిబ్బత్తితోతి వుత్తం హోతి. పథవీఆదయో మహన్తా అత్తనో అత్తనో విసయే ఏకేకావ, ఏవం సమ్మాసమ్బుద్ధోపి మహన్తో అత్తనో విసయే ఏకో ఏవ. కో చ తస్స విసయో? యావతకం ఞేయ్యం, ఏవం ఆకాసో వియ అనన్తవిసయో భగవా ఏకో ఏవ హోతీతి వదన్తో లోకధాత్వన్తరేసుపి దుతియస్స అభావం దస్సేతి.

పుబ్బభాగే ఆయూహనవసేన ఆయూహనసమఙ్గితా సన్నిట్ఠానచేతనావసేన చేతనాసమఙ్గితా చ వేదితబ్బా, సన్తతిఖణవసేన వా. విపాకారహన్తి దుతియభవాదీసు విపచ్చనపకతితం సన్ధాయ వదతి. చలతీతి పరివత్తతి. సునఖేహి వజనసీలో సునఖవాజికో.

పఠమబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౧౦. గతితో అఞ్ఞా గతిసమ్పత్తి నామ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘సమ్పన్నా గతీ’’తి ఆహ. మహాసుదస్సనాదిసురాజకాలో పఠమకప్పికాదిసుమనుస్సకాలో చ కాలసమ్పత్తి.

ఏకన్తం కుసలస్సేవ ఓకాసోతి ఇదం యదిపి కోచి కాయసుచరితాదిపయోగసమ్పత్తియం ఠితం బాధేయ్య, తం పన బాధనం బాధకస్సేవ ఇస్సాదినిమిత్తేన విపరీతగ్గాహేన జాతం. సా పయోగసమ్పత్తి సభావతో సుఖవిపాకస్సేవ పచ్చయో, న దుక్ఖవిపాకస్సాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. మక్కటో భత్తపుటం బన్ధట్ఠానే ముఞ్చిత్వా భుఞ్జితుం న జానాతి, యత్థ వా తత్థ వా భిన్దిత్వా వినాసేతి, ఏవం అనుపాయఞ్ఞూపి భోగే. సుసానే ఛడ్డేత్వాతిఆదినా ఘాతేత్వా ఛడ్డితస్స వుట్ఠానాభావో వియ అపాయతో వుట్ఠానాభావోతి దస్సేతి.

‘‘పచ్చరీ’’తిపి ఉళుమ్పస్స నామం, తేన ఏత్థ కతా ‘‘మహాపచ్చరీ’’తి వుచ్చతి. ఉదకే మరణం థలే మరణఞ్చ ఏకమేవాతి కస్మా వుత్తం, నను సక్కేన ‘‘సముద్దారక్ఖం కరిస్సామీ’’తి వుత్తన్తి? సచ్చం వుత్తం, జీవితస్స లహుపరివత్తితం పకాసేన్తేహి థేరేహి ఏవం వుత్తం, లహుపరివత్తితాయ జీవితహేతు న గమిస్సామాతి అధిప్పాయో. అథ వా ఉదకేతి నాగదీపం సన్ధాయ వుత్తం, థలేతి జమ్బుదీపం.

థేరో న దేతీతి కథమహం ఏతేన ఞాతో, కేనచి కిఞ్చి ఆచిక్ఖితం సియాతి సఞ్ఞాయ న అదాసి. తేనేవ ‘‘మయమ్పి న జానామా’’తి వుత్తం. అపరస్సాతి అపరస్స భిక్ఖునో పత్తం ఆదాయ…పే… థేరస్స హత్థే ఠపేసీతి యోజనా. అనాయతనేతి నిక్కారణే, అయుత్తే వా నస్సనట్ఠానే. తువం అత్తానం రక్ఖేయ్యాసి, మయం పన మహల్లకత్తా కిం రక్ఖిత్వా కరిస్సామ, మహల్లకత్తా ఏవ చ రక్ఖితుం న సక్ఖిస్సామాతి అధిప్పాయో. అనాగామిత్తా వా థేరో అత్తనా వత్తబ్బం జానిత్వా ఓవదతి.

సమ్మాపయోగస్స గతమగ్గోతి సమ్మాపయోగేన నిప్ఫాదితత్తా తస్స సఞ్జాననకారణన్తి అత్థో.

భూతమత్థం కత్వా అభూతోపమం కథయిస్సతీతి అధిప్పాయో. మనుస్సాతి భణ్డాగారికాదినియుత్తా మనుస్సా మహన్తత్తా సమ్పటిచ్ఛితుం నాసక్ఖింసు.

దుతియబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౧౧. అఞ్చితాతి గతా. పేచ్చాతి పున, మరిత్వాతి వా అత్థో. ఉస్సన్నత్తాతి వితక్కబహులతాయ ఉస్సన్నత్తాతి వదన్తి, సూరతాదీహి వా ఉస్సన్నత్తా. దిబ్బన్తీతి కీళన్తి.

సఞ్జీవకాళసుత్తసఙ్ఘాతరోరువమహారోరువతాపనమహాతాపనఅవీచియో అట్ఠ మహానిరయా. ఏకేకస్స చత్తారి ద్వారాని, ఏకేకస్మిం ద్వారే చత్తారో చత్తారో గూథనిరయాదయోతి ఏవం సోళస ఉస్సదనిరయే వణ్ణయన్తి.

సక్కసుయామాదయో వియ జేట్ఠకదేవరాజా. పజాపతివరుణఈసానాదయో వియ దుతియాదిట్ఠానన్తరకారకో పరిచారకో హుత్వా.

తతియబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుత్థబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౧౨. కప్పోతి ద్వేధాభూతగ్గో. ఏత్థ చ బీజాదిధాతునానత్తవసేన ఖన్ధాదిధాతునానత్తం వేదితబ్బం.

చతుత్థబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చమబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౧౩. అజ్ఝాసయధాతూతి అజ్ఝాసయసభావో. యథా గూథాదీనం ధాతుసభావో ఏసో, యం గూథాదీహేవ సంసన్దతి, ఏవం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయస్సేవేస సభావో, యం దుస్సీలాదయో దుస్సీలాదికేహేవ సంసన్దన్తీతి వుత్తం హోతి. భిక్ఖూపి ఆహంసూతి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆహంసు. ఆవుసో ఇమే మనుస్సా ‘‘యథాసభాగేన పరిభుఞ్జథా’’తి వదన్తా అమ్హే సభాగాసభాగే విదిత్వా హీనజ్ఝాసయపణీతజ్ఝాసయతం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ధాతుసంయుత్తకమ్మే ఉపనేన్తి తస్స పయోగం దట్ఠుకామాతి అత్థో, ఏవం సభాగవసేనేవ అజ్ఝాసయధాతుపరిచ్ఛిన్దనతో అజ్ఝాసయధాతుసభాగవసేన నియమేతీతి అధిప్పాయో.

పఞ్చమబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఛట్ఠబలనిద్దేసవణ్ణనా

చరితన్తి ఇధ దుచ్చరితం సుచరితన్తి వుత్తం. అప్పరజం అక్ఖం ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖాతి అత్థో విభావితో, అప్పరజం అక్ఖిమ్హి ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖాతిపి సద్దత్థో సమ్భవతి. ఏత్థ చ ఆసయజాననాదినా యేహి ఇన్ద్రియేహి పరోపరేహి సత్తా కల్యాణపాపాసయాదికా హోన్తి, తేసం జాననం విభావేతీతి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఆసయానుసయఞాణానం విసుం అసాధారణతా, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తనానాధిముత్తికతాఞాణానం విసుం బలతా చ సిద్ధా హోతి.

౮౧౫. యదరియాతి యే అరియా. ఆవసింసూతి నిస్సాయ వసింసు. కే పన తే? ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పఞ్చఙ్గవిప్పహీనో హోతి ఛళఙ్గసమన్నాగతో ఏకారక్ఖో చతురాపస్సేనో పనుణ్ణపచ్చేకసచ్చో సమవయసట్ఠేసనో అనావిలసఙ్కప్పో పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో సువిముత్తచిత్తో సువిముత్తపఞ్ఞో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౪౮; అ. ని. ౧౦.౧౯) ఏవం వుత్తా. ఏతేసు పఞ్చఙ్గవిప్పహీనపచ్చేకసచ్చపనోదనఏసనాసమవయసజ్జనాని ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతి అధివాసేతి పరివజ్జేతి వినోదేతీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౬౮) వుత్తేసు అపస్సేనేసు వినోదనఞ్చ మగ్గకిచ్చానేవ, ఇతరే చ మగ్గేనేవ సమిజ్ఝన్తి. తేనాహ ‘‘ఏతఞ్హి సుత్తం…పే… దీపేతీ’’తి.

౮౧౬. ఆరమ్మణసన్తానానుసయనేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆరమ్మణానుసయనేన అనుసేతి. ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణాతి ఏతేన సమన్తతో వేఠేత్వా వియ ఠితభావేన అనుసయితతం దస్సేతి. భవస్సపి వత్థుకామత్తా, రాగవసేన వా సమానత్తా ‘‘భవరాగానుసయో…పే… సఙ్గహితో’’తి ఆహ.

౮౧౮. ‘‘పణీతాధిముత్తికా తిక్ఖిన్ద్రియా, ఇతరే ముదిన్ద్రియా’’తి ఏవం ఇన్ద్రియవిసేసదస్సనత్థమేవ అధిముత్తిగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘తిక్ఖిన్ద్రియముదిన్ద్రియభావదస్సనత్థ’’న్తి.

౮౧౯. పహానక్కమవసేనాతి ఏత్థ పహాతబ్బపజహనక్కమో పహానక్కమోతి దట్ఠబ్బో, యస్స పహానేన భవితబ్బం, తం తేనేవ పహానేన పఠమం వుచ్చతి, తతో అప్పహాతబ్బన్తి అయం వా పహానక్కమో.

౮౨౦. మగ్గస్స ఉపనిస్సయభూతాని ఇన్ద్రియాని ఉపనిస్సయఇన్ద్రియాని.

౮౨౬. నిబ్బుతిఛన్దరహితత్తా అచ్ఛన్దికట్ఠానం పవిట్ఠా. యస్మిం భవఙ్గే పవత్తమానే తంసన్తతియం లోకుత్తరం నిబ్బత్తతి, తం తస్స పాదకం.

ఛట్ఠబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సత్తమబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౨౮. నిద్దాయిత్వాతి కమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తో నిద్దం ఓక్కమిత్వా పటిబుద్ధో సమాపత్తిం సమాపన్నోమ్హీతి అత్థో. నీవరణాదీహి విసుద్ధచిత్తసన్తతి ఏవ చిత్తమఞ్జూసా, సమాధి వా, కమ్మట్ఠానం వా. చిత్తం ఠపేతున్తి సమాపత్తిచిత్తం ఠపేతుం. సఞ్ఞావేదయితానం అపగమో ఏవ అపగమవిమోక్ఖో.

సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిదుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనాని ‘‘హానభాగియవిసేసభాగియధమ్మా’’తి దస్సితాని, తేహి పన ఝానానం తంసభావతా ధమ్మ-సద్దేన వుత్తా. పగుణభావవోదానం పగుణవోదానం. తదేవ పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠహిత్వా దుతియజ్ఝానాదిఅధిగమస్స పచ్చయత్తా ‘‘వుట్ఠానం నామా’’తి వుత్తం. ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠానం, తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి ఇమాయ వుట్ఠానపాళియా అసఙ్గహితత్తా నిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠానం ‘‘పాళిముత్తకవుట్ఠానం నామా’’తి వుత్తం. యే పన ‘‘నిరోధతో ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠాన’’న్తి పాళి నత్థీతి వదేయ్యుం, తే ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) ఇమాయ పాళియా పటిసేధేతబ్బా.

సత్తమబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దసమబలనిద్దేసవణ్ణనా

౮౩౧. రాగాదీహి చేతసో విముత్తిభూతో సమాధి చేతోవిముత్తి. పఞ్ఞావ విముత్తి పఞ్ఞావిముత్తి. కమ్మన్తరవిపాకన్తరమేవాతి కమ్మన్తరస్స విపాకన్తరమేవాతి అత్థో. చేతనాచేతనాసమ్పయుత్తకధమ్మే నిరయాదినిబ్బానగామినిపటిపదాభూతే కమ్మన్తి గహేత్వా ఆహ ‘‘కమ్మపరిచ్ఛేదమేవా’’తి. అప్పేతుం న సక్కోతి అట్ఠమనవమబలాని వియ, తంసదిసం ఇద్ధివిధఞాణం వియ వికుబ్బితుం. ఏతేన దసబలసదిసతఞ్చ వారేతి, ఝానాదిఞాణం వియ వా అప్పేతుం వికుబ్బితుఞ్చ. యదిపి హి ఝానాదిపచ్చవేక్ఖణఞాణం సత్తమబలన్తి తస్స సవితక్కసవిచారతా వుత్తా, తథాపి ఝానాదీహి వినా పచ్చవేక్ఖణా నత్థీతి ఝానాదిసహగతం ఞాణం తదన్తోగధం కత్వా ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అథ వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఝానాదికిచ్చం వియ న సబ్బం బలకిచ్చం కాతుం సక్కోతీతి దస్సేతుం ‘‘తఞ్హి ఝానం హుత్వా అప్పేతుం ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుఞ్చ న సక్కోతీ’’తి వుత్తం, న పన కస్సచి బలస్స ఝానఇద్ధిభావతోతి దట్ఠబ్బం.

దసమబలనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఞాణవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.