౧. సుత్తన్తభాజనీయం

౧. సఙ్గహవారవణ్ణనా

౭౧౮. ఏసేవ నయోతి సఙ్ఖేపేన దస్సేత్వా తమేవ నయం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘ధమ్మప్పభేదస్స హీ’’తిఆదిమాహ. నిరుత్తిపటిభానప్పభేదా తబ్బిసయానం అత్థాదీనం పచ్చయుప్పన్నాదిభేదేహి భిన్దిత్వా వేదితబ్బా.

‘‘యం కిఞ్చి పచ్చయసముప్పన్న’’న్తి ఏతేన సచ్చహేతుధమ్మపచ్చయాకారవారేసు ఆగతాని దుక్ఖాదీని గహితాని. సచ్చపచ్చయాకారవారేసు నిబ్బానం, పరియత్తివారే భాసితత్థో, అభిధమ్మభాజనీయే విపాకో కిరియఞ్చాతి ఏవం పాళియం వుత్తానమేవ వసేన పఞ్చ అత్థా వేదితబ్బా, తథా ధమ్మా చ.

విదహతీతి నిబ్బత్తకహేతుఆదీనం సాధారణం నిబ్బచనం, తదత్థం పన విభావేతుమాహ ‘‘పవత్తేతి చేవ పాపేతి చా’’తి. తేసు పురిమో అత్థో మగ్గవజ్జేసు దట్ఠబ్బో. భాసితమ్పి హి అవబోధనవసేన అత్థం పవత్తేతీతి. మగ్గో పన నిబ్బానం పాపేతీతి తస్మిం పచ్ఛిమో.

ధమ్మనిరుత్తాభిలాపేతి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దో సభావవాచకోతి కత్వా ఆహ ‘‘యా సభావనిరుత్తీ’’తి, అవిపరీతనిరుత్తీతి అత్థో. తస్సా అభిలాపేతి తస్సా నిరుత్తియా అవచనభూతాయ పఞ్ఞత్తియా అభిలాపేతి కేచి వణ్ణయన్తి. ఏవం సతి పఞ్ఞత్తి అభిలపితబ్బా, న వచనన్తి ఆపజ్జతి, న చ వచనతో అఞ్ఞం అభిలపితబ్బం ఉచ్చారేతబ్బం అత్థి, అథాపి ఫస్సాదివచనేహి బోధేతబ్బం అభిలపితబ్బం సియా, ఏవం సతి అత్థధమ్మవజ్జం తేహి బోధేతబ్బం న విజ్జతీతి తేసం నిరుత్తిభావో ఆపజ్జతి. ‘‘ఫస్సోతి చ సభావనిరుత్తి, ఫస్సం ఫస్సాతి న సభావనిరుత్తీ’’తి దస్సితోవాయమత్థో, న చ అవచనం ఏవంపకారం అత్థి, తస్మా వచనభూతాయ ఏవ తస్సా సభావనిరుత్తియా అభిలాపే ఉచ్చారణేతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

తం సభావనిరుత్తిం సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం సభావనిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి వుత్తత్తా నిరుత్తిసద్దారమ్మణాయ సోతవిఞ్ఞాణవీథియా పరతో మనోద్వారే నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పవత్తతీతి వదన్తి. ‘‘నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా’’తి చ వచనం సద్దం గహేత్వా పచ్ఛా జాననం సన్ధాయ వుత్తన్తి. ఏవం పన అఞ్ఞస్మిం పచ్చుప్పన్నారమ్మణే అఞ్ఞం పచ్చుప్పన్నారమ్మణన్తి వుత్తన్తి ఆపజ్జతి. యథా పన దిబ్బసోతఞాణం మనుస్సామనుస్సాదిసద్దప్పభేదనిచ్ఛయస్స పచ్చయభూతం తం తం సద్దవిభావకం, ఏవం సభావాసభావనిరుత్తినిచ్ఛయస్స పచ్చయభూతం పచ్చుప్పన్నసభావనిరుత్తిసద్దారమ్మణం తంవిభావకఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి వుచ్చమానే న పాళివిరోధో హోతి. తం సభావనిరుత్తిం సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్సాతి చ పచ్చుప్పన్నసద్దారమ్మణం పచ్చవేక్ఖణం పవత్తయన్తస్సాతి న న సక్కా వత్తుం. తమ్పి హి ఞాణం సభావనిరుత్తిం విభావేన్తంయేవ తంతంసద్దపచ్చవేక్ఖణానన్తరం తంతంపభేదనిచ్ఛయహేతుత్తా నిరుత్తిం భిన్దన్తం పటివిజ్ఝన్తమేవ ఉప్పజ్జతీతి చ పభేదగతమ్పి హోతీతి. సభావనిరుత్తీతి మాగధభాసా అధిప్పేతాతి తతో అఞ్ఞం సక్కటనామాదిసద్దం సన్ధాయ ‘‘అఞ్ఞం పనా’’తి ఆహ. బ్యఞ్జనన్తి నిపాతపదమాహ.

కథితం అట్ఠకథాయం. బోధిమణ్డ-సద్దో పఠమాభిసమ్బుద్ధట్ఠానే ఏవ దట్ఠబ్బో, న యత్థ కత్థచి బోధిరుక్ఖస్స పతిట్ఠితట్ఠానే. సువణ్ణసలాకన్తి సేట్ఠసలాకం, ధమ్మదేసనత్థం సలాకం గహేత్వాతి అత్థో, న పటిసమ్భిదాయం ఠితేన పవారితం, తస్మా పటిసమ్భిదాతో అఞ్ఞేనేవ పకారేన జానితబ్బతో న సక్కటభాసాజాననం పటిసమ్భిదాకిచ్చన్తి అధిప్పాయో.

ఇదం కథితన్తి మాగధభాసాయ సభావనిరుత్తితాఞాపనత్థం ఇదం ఇదాని వత్తబ్బం కథితన్తి అత్థో. ఛద్దన్తవారణ (జా. ౧.౧౬.౯౭ ఆదయో) -తిత్తిరజాతకాదీసు (జా. ౧.౪.౭౩ ఆదయో) తిరచ్ఛానేసు చ మాగధభాసా ఉస్సన్నా, న ఓట్టకాదిభాసా సక్కటం వా.

తత్థాతి మాగధసేసభాసాసు. సేసా పరివత్తన్తి ఏకన్తేన కాలన్తరే అఞ్ఞథా హోన్తి వినస్సన్తి చ. మాగధా పన కత్థచి కదాచి పరివత్తన్తీపి న సబ్బత్థ సబ్బదా సబ్బథా చ పరివత్తతి, కప్పవినాసేపి తిట్ఠతియేవాతి ‘‘అయమేవేకా న పరివత్తతీ’’తి ఆహ. పపఞ్చోతి చిరాయనన్తి అత్థో. బుద్ధవచనమేవ చేతస్స విసయో, తేనేవ ‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో’’తి గాథం పుచ్ఛితో చిత్తో గహపతి ‘‘‘కిం ను ఖో ఏతం, భన్తే, భగవతా భాసిత’న్తి? ‘ఏవం గహపతీ’తి. ‘తేన హి, భన్తే, ముహుత్తం ఆగమేథ, యావస్స అత్థం పేక్ఖామీ’’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౭) ఆహాతి వదన్తి.

సబ్బత్థకఞాణన్తి అత్థాదీసు ఞాణం. తఞ్హి సబ్బేసు తేసు తీసు చతూసుపి వా పవత్తత్తా, కుసలకిరియభూతాయ పటిభానపటిసమ్భిదాయ ధమ్మత్థభావతో తీసు ఏవ వా పవత్తత్తా ‘‘సబ్బత్థకఞాణ’’న్తి వుత్తం. ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీతి సాత్థకానం పచ్చవేక్ఖితబ్బత్తా సబ్బో అత్థో ఏతస్సాతిపి సబ్బత్థకం, సబ్బస్మిం ఖిత్తన్తి వా. సేక్ఖే పవత్తా అరహత్తప్పత్తియా విసదా హోన్తీతి వదన్తి. పుబ్బయోగో వియ పన అరహత్తప్పత్తి అరహతోపి పటిసమ్భిదావిసదతాయ పచ్చయో న న హోతీతి పఞ్చన్నమ్పి యథాయోగం సేక్ఖాసేక్ఖపటిసమ్భిదావిసదత్తకారణతా యోజేతబ్బా.

పుచ్ఛాయ పరతో పవత్తా కథాతి కత్వా అట్ఠకథా ‘‘పరిపుచ్ఛా’’తి వుత్తా. పటిపత్తిం పూరేతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీతి పటిపత్తిగరుతాయ లాభం హీళేన్తేన సతసహస్సగ్ఘనకమ్పి కమ్బలం వాసియా కోట్టేత్వా పరిభణ్డకరణం మయా కతం ఆవజ్జిత్వా లాభగరునో పరియత్తిధరా ధమ్మకథికావ భవితుం న మఞ్ఞిస్సన్తీతి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ థేరస్స కఙ్ఖుప్పత్తియా పుబ్బే అవిసదతం దస్సేత్వా అరహత్తప్పత్తస్స పఞ్హవిస్సజ్జనేన అరహత్తప్పత్తియా విసదతా దస్సితా. తిస్సత్థేరో అనన్తరం వుత్తో తిస్సత్థేరో ఏవాతి వదన్తి.

పభేదో నామ మగ్గేహి అధిగతానం పటిసమ్భిదానం పభేదగమనం. అధిగమో తేహి పటిలాభో, తస్మా సో లోకుత్తరో, పభేదో కామావచరో దట్ఠబ్బో. న పన తథాతి యథా అధిగమస్స బలవపచ్చయో హోతి, న తథా పభేదస్సాతి అత్థో. ఇదాని పరియత్తియాదీనం అధిగమస్స బలవపచ్చయత్తాభావం, పుబ్బయోగస్స చ బలవపచ్చయత్తం దస్సేన్తో ‘‘పరియత్తిసవనపరిపుచ్ఛా హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పటిసమ్భిదా నామ నత్థీతి పటిసమ్భిదాధిగమో నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇదాని యం వుత్తం హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘ఇమే పనా’’తిఆదిమాహ. పుబ్బయోగాధిగమా హి ద్వేపి విసదకారణాతి ‘‘పుబ్బయోగో పభేదస్స బలవపచ్చయో హోతీ’’తి వుత్తన్తి.

సఙ్గహవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సచ్చవారాదివణ్ణనా

౭౧౯. హేతువారే కాలత్తయేపి హేతుఫలధమ్మా ‘‘అత్థా’’తి వుత్తా, తేసఞ్చ హేతుధమ్మా ‘‘ధమ్మా’’తి, ధమ్మవారే వేనేయ్యవసేన అతీతానఞ్చ సఙ్గహితత్తా ‘‘ఉప్పన్నా సముప్పన్నా’’తిఆది న వుత్తన్తి అతీతపచ్చుప్పన్నా ‘‘అత్థా’’తి వుత్తా, తంనిబ్బత్తకా చ ‘‘ధమ్మా’’తి ఇదమేతేసం ద్విన్నమ్పి వారానం నానత్తం.

సచ్చవారాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.