౧౦. బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయం

పఠమనయవణ్ణనా

౪౬౬. పతిట్ఠానాయూహనా ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనాయం (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧) –

‘‘కిలేసవసేన పతిట్ఠానం, అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా. తథా తణ్హాదిట్ఠీహి పతిట్ఠానం, అవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారేహి ఆయూహనా. తణ్హావసేన పతిట్ఠానం, దిట్ఠివసేన ఆయూహనా. సస్సతదిట్ఠియా పతిట్ఠానం, ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఆయూహనా. లీనవసేన పతిట్ఠానం, ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహనా. కామసుఖానుయోగవసేన పతిట్ఠానం, అత్తకిలమథానుయోగవసేన ఆయూహనా. సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన పతిట్ఠానం, సబ్బలోకియకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా’’తి –

వుత్తేసు పకారేసు ఇధ అవుత్తానం వసేన వేదితబ్బా.

సమ్మప్పవత్తే ధమ్మే పటిసఞ్చిక్ఖతి, ఉపపత్తితో ఇక్ఖతి, తదాకారో హుత్వా పవత్తతీతి పటిసఙ్ఖానలక్ఖణో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘పటిసఙ్ఖా సన్తిట్ఠనా గహణే మజ్ఝత్తతా’’తి ఉపేక్ఖాకిచ్చాధిమత్తతాయ సఙ్ఖారుపేక్ఖా వుత్తా. అనుక్కమనిక్ఖేపే పయోజనం పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమపచ్ఛిమకారణభావో.

౪౬౭. బలవతీ ఏవ సతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి కత్వా బలవభావదీపనత్థం పఞ్ఞా గహితా, న యస్స కస్సచి సమ్పధారణసతి, కుసలుప్పత్తికారణస్స పన సరణం సతీతి దస్సేన్తో ‘‘వత్తం వా’’తిఆదిమాహ. వత్తసీసే ఠత్వాతి ‘‘అహో వత మే ధమ్మం సుణేయ్యుం, సుత్వా చ ధమ్మం పసీదేయ్యుం, పసన్నా చ మే పసన్నాకారం కరేయ్యు’’న్తి ఏవంచిత్తో అహుత్వా ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో…పే… విఞ్ఞూహి, అహో వత మే ధమ్మం సుణేయ్యుం, సుత్వా చ ధమ్మం ఆజానేయ్యుం, ఆజానిత్వా చ పన తథత్థాయ పటిపజ్జేయ్యు’’న్తి ధమ్మసుధమ్మతం పటిచ్చ కారుఞ్ఞం అనుద్దయం అనుకమ్పం ఉపాదాయ మహాకస్సపత్థేరేన వియ భాసితన్తి అత్థో. విముత్తాయతనసీసేతి ‘‘న హేవ ఖో సత్థా, అపిచ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేస్సామీ’’తి ఏవం విముత్తికారణపధానభావే ఠత్వా. చిరకతవత్తాదివసేన తంసముట్ఠాపకో అరూపకోట్ఠాసో వుత్తో, భావత్థత్తా ఏవ వా కతభాసిత-సద్దా కిరియాభూతస్స అరూపకోట్ఠాసస్స వాచకాతి కత్వా ఆహ ‘‘కాయవిఞ్ఞత్తిం…పే… కోట్ఠాస’’న్తి.

బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపకతా పురిమానం ఛన్నం అత్తనో అత్తనో అనన్తరికస్స, పరేసం సబ్బేసం వా తంతంపరియాయేన సముట్ఠాపనవసేన యోజేతబ్బా. కామలోకవట్టామిసాతి తణ్హా తదారమ్మణా ఖన్ధాతి వదన్తి, పఞ్చకామగుణికో చ రాగో తదారమ్మణఞ్చ కామామిసం, ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదినా లోకగ్గహణవసేన పవత్తో సస్సతుచ్ఛేదసహగతో రాగో తదారమ్మణఞ్చ లోకామిసం, లోకధమ్మా వా, వట్టస్సాదవసేన ఉప్పన్నో సంసారజనకో రాగో తదారమ్మణఞ్చ వట్టామిసం. మగ్గస్స పుబ్బభాగత్తా పుబ్బభాగా.

పఠమనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియనయవణ్ణనా

౪౬౮-౪౬౯. అభిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా నామ ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా, ద్వే ధాతుయో, తిస్సో ధాతుయో, చత్తారి అరియసచ్చాని, పఞ్చ విముత్తాయతనాని, ఛ అనుత్తరియాని, సత్త నిద్దసవత్థూని, అట్ఠాభిభాయతనాని, నవానుపుబ్బవిహారా, దస నిజ్జరవత్థూనీ’’తి ఏవంపభేదా ధమ్మా, ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౪.౪౬) దస్సితా ఖన్ధాదయో చ. వానన్తి వినన్ధనం భవాదీనం, గమనం వా పియరూపసాతరూపేసు.

చఙ్కమం అధిట్ఠహన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం విపస్సనాసహగతన్తి వేదితబ్బం. ఏత్తకేనాతి ‘‘లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా’’తి ఏత్తావతా. లోకియన్తి వదన్తో న కిలమతీతి కాయవిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకస్స లోకియత్తా అచోదనీయోతి అత్థో. అలబ్భ…పే… పటిక్ఖిత్తాతి రూపావచరే అలబ్భమానకం పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం ఉపాదాయ లబ్భమానాపి అవితక్కఅవిచారా పీతి పటిక్ఖిత్తా, ‘‘పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి న వుత్తోతి అత్థో. కామావచరే వా అలబ్భమానకం అవితక్కఅవిచారం పీతిం ఉపాదాయ లబ్భమానకావ పీతిబోజ్ఝఙ్గభూతా పటిక్ఖిత్తా, అవితక్కఅవిచారో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో న వుత్తోతి అత్థో.

అజ్ఝత్తవిమోక్ఖన్తి అజ్ఝత్తధమ్మే అభినివిసిత్వా తతో వుట్ఠితమగ్గో ‘‘అజ్ఝత్తవిమోక్ఖో’’తి ఇధ వుత్తోతి అధిప్పాయో. న వారేతబ్బోతి విపస్సనాపాదకేసు కసిణాదిఝానేసు సతిఆదీనం నిబ్బేధభాగియత్తా న పటిక్ఖిపితబ్బోతి అత్థో. అనుద్ధరన్తా పన విపస్సనా వియ బోధియా మగ్గస్స ఆసన్నకారణం ఝానం న హోతి, న చ తథా ఏకన్తికం కారణం, న చ విపస్సనాకిచ్చస్స వియ ఝానకిచ్చస్స నిట్ఠానం మగ్గోతి కత్వా న ఉద్ధరన్తి. తత్థ కసిణజ్ఝానగ్గహణేన తదాయత్తాని ఆరుప్పానిపి గహితానీతి దట్ఠబ్బాని. అసుభజ్ఝానానం అవచనం అవితక్కావిచారస్స అధిప్పేతత్తా.

దుతియనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియనయవణ్ణనా

౪౭౦-౪౭౧. తదఙ్గసముచ్ఛేదనిస్సరణవివేకనిస్సితతం వత్వా పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితత్తస్స అవచనం ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౮౨; విభ. ౪౭౧) ఇధ భావేతబ్బానం బోజ్ఝఙ్గానం వుత్తత్తా. భావితబోజ్ఝఙ్గస్స హి సచ్ఛికాతబ్బా ఫలబోజ్ఝఙ్గా అభిధమ్మభాజనీయే వుత్తాతి. వోస్సగ్గ-సద్దో పరిచ్చాగత్థో పక్ఖన్దనత్థో చాతి వోస్సగ్గస్స దువిధతా వుత్తా. యథావుత్తేనాతి తదఙ్గసముచ్ఛేదప్పకారేన తన్నిన్నభావారమ్మణకరణప్పకారేన చ. పరిణామేన్తం విపస్సనాక్ఖణే, పరిణతం మగ్గక్ఖణే.

తతియనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౪౭౨. ఉపేక్ఖనవసేనాతి సభావనిద్దేసతం దస్సేతి, హాపనవడ్ఢనేసు బ్యాపారం అకత్వా ఉపపత్తితో ఇక్ఖనవసేనాతి అత్థో. లోకియఉపేక్ఖనాయ అధికా ఉపేక్ఖనా అజ్ఝుపేక్ఖనాతి అయమత్థో ఇధ లోకుత్తరా ఏవ అధిప్పేతాతి యుత్తోతి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.