౪. సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా
౨౦. హేట్ఠిమకోటియాతి ఏత్థ భుమ్మనిద్దేసోవ. తత్థ హి పధానం దస్సితన్తి. యది ఏవం ఉపరిమకోటియా తం న దస్సితన్తి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, ఉపరిమకోటిగతభావేన వినా హేట్ఠిమకోటిగతభావాభావతో. హేట్ఠిమకోటి హి సబ్బబ్యాపికాతి. దుతియే కరణనిద్దేసో, హేట్ఠిమకోటియా ఆగతాతి సమ్బన్ధో. పురిమేపి వా ‘‘హేట్ఠిమకోటియా’’తి యం వుత్తం, తఞ్చ పధానసఙ్ఖారదస్సనవసేనాతి సమ్బన్ధకరణేన కరణనిద్దేసోవ. తంసమ్పయుత్తా సఙ్ఖారాతి ఏకూనపఞ్ఞాసప్పభేదే సఙ్ఖారే ఆహ. గహితావ హోన్తి తప్పటిబద్ధత్తా.
సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పకిణ్ణకకథావణ్ణనా
సముగ్గమ-సద్దో సఞ్జాతియం ఆదిఉప్పత్తియం నిరుళ్హో. తంతంపచ్చయసమాయోగే హి పురిమభవసఙ్ఖాతా పురిమన్తతో ఉద్ధఙ్గమనం సముగ్గమో, సన్ధియం వా పటిసన్ధియం ఉగ్గమో సముగ్గమో. సో పన యత్థ పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా సముగ్గచ్ఛన్తి, తత్థేవ దస్సితో. ఏతేన నయేన అపరిపుణ్ణఖన్ధసముగ్గమో ఏకవోకారచతువోకారేసు సక్కా విఞ్ఞాతున్తి. అథ వా యథాధిగతానం పఞ్చన్నమ్పి ఖన్ధానం సహ ఉగ్గమో ఉప్పత్తి సముగ్గమో. ఏతస్మిం అత్థే వికలుప్పత్తి అసఙ్గహితా హోతి. హిమవన్తప్పదేసే జాతిమన్తఏళకలోమం జాతిఉణ్ణా. సప్పిమణ్డబిన్దూతి ఏవం ఏత్థాపి బిన్దు-సద్దో యోజేతబ్బో. ఏవంవణ్ణప్పటిభాగన్తి ఏవంవణ్ణం ఏవంసణ్ఠానఞ్చ. పటిభజనం వా పటిభాగో, సదిసతాభజనం సదిసతాపత్తీతి అత్థో. ఏవంవిధో వణ్ణప్పటిభాగో ఏతస్సాతి ఏవంవణ్ణప్పటిభాగం.
సన్తతిసీసానీతి సన్తతిమూలాని, సన్తతికోట్ఠాసా వా. అనేకిన్ద్రియసమాహారభావతో హి పధానఙ్గం ‘‘సీస’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం వత్థుదసకాదికోట్ఠాసా అనేకరూపసముదాయభూతా ‘‘సీసానీ’’తి వుత్తానీతి.
పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా హోన్తీతి గణనాపారిపూరిం సన్ధాయ వుత్తం, న తస్స తస్స ఖన్ధస్స పరిపుణ్ణతం. కమ్మసముట్ఠానపవేణియా వుత్తత్తా ‘‘ఉతుచిత్తాహారజపవేణీ చ ఏత్తకం కాలం అతిక్కమిత్వా హోతీ’’తిఆదినా వత్తబ్బా సియా, తం పన ‘‘పుబ్బాపరతో’’తి ఏత్థ వక్ఖతీతి అకథేత్వా కమ్మజపవేణీ చ న సబ్బా వుత్తాతి అవుత్తం దస్సేతుం ఓపపాతికసముగ్గమో నామ దస్సితో. ఏవం…పే… పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా హోన్తీతి పరిపుణ్ణాయతనానం వసేన నయో దస్సితో, అపరిపుణ్ణాయతనానం పన కామావచరానం రూపావచరానం పరిహీనాయతనస్స వసేన సన్తతిసీసహాని వేదితబ్బా.
పుబ్బాపరతోతి అయం విచారణా న పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉప్పత్తియం, అథ ఖో తేసం రూపసముట్ఠాపనేతి దట్ఠబ్బా. తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవం పనా’’తిఆది. అపచ్ఛాఅపురే ఉప్పన్నేసూతి ఏతేన సంసయకారణం దస్సేతి. సహుప్పన్నేసు హి ఇదమేవ పఠమం రూపం సముట్ఠాపేతి, ఇదం పచ్ఛాతి అదస్సితం న సక్కా విఞ్ఞాతుం. ఏత్థ చ ‘‘పుబ్బాపరతో’’తి ఏతిస్సా విచారణాయ వత్థుభావేన పటిసన్ధియం ఉప్పన్నా పవత్తా పఞ్చక్ఖన్ధా గహితా. తత్థ చ నిద్ధారణే భుమ్మనిద్దేసోతి ‘‘రూపం పఠమం రూపం సముట్ఠాపేతీ’’తి ఆహ. అఞ్ఞథా భావేనభావలక్ఖణత్థే భుమ్మనిద్దేసే సతి రూపస్స రూపసముట్ఠాపనక్ఖణే కమ్మస్సపి రూపసముట్ఠానం వదన్తీతి ఉభయన్తి వత్తబ్బం సియాతి. రూపారూపసన్తతిఞ్చ గహేత్వా అయం విచారణా పవత్తాతి ‘‘రూపం పఠమం రూపం సముట్ఠాపేతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞథా పటిసన్ధిక్ఖణే ఏవ విజ్జమానే గహేత్వా విచారణాయ కరియమానాయ అరూపస్స రూపసముట్ఠాపనమేవ నత్థీతి పుబ్బాపరసముట్ఠాపనవిచారణావ ఇధ న ఉపపజ్జతీతి వత్తబ్బం సియాతి. వత్థు ఉప్పాదక్ఖణే దుబ్బలం హోతీతి సబ్బరూపానం ఉప్పాదక్ఖణే దుబ్బలతం సన్ధాయ వుత్తం. తదా హి తం పచ్ఛాజాతపచ్చయరహితం ఆహారాదీహి చ అనుపత్థద్ధన్తి ‘‘దుబ్బల’’న్తి వుత్తం. కమ్మవేగక్ఖిత్తత్తాతి ఇదం సతిపి భవఙ్గస్స కమ్మజభావే సాయం విపాకసన్తతి పటిసన్ధిక్ఖణే పురిమభవఙ్గసముట్ఠాపకతో అఞ్ఞేన కమ్మునా ఖిత్తా వియ అప్పతిట్ఠితా, తతో పరఞ్చ సమానసన్తతియం అనన్తరపచ్చయం పురేజాతపచ్చయఞ్చ లభిత్వా పతిట్ఠితాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం.
పవేణీ ఘటియతీతి చక్ఖాదివత్థుసన్తతి ఏకస్మిం విజ్జమానే ఏవ అఞ్ఞస్స నిరోధుప్పత్తివసేన ఘటియతి, న చుతిపటిసన్ధినిస్సయవత్థూనం వియ విచ్ఛేదప్పవత్తీతి అత్థో. అఙ్గతోతి ఝానఙ్గతో. ఝానఙ్గాని హి చిత్తేన సహ రూపసముట్ఠాపకాని, తేసం అనుబలదాయకాని మగ్గఙ్గాదీని తేసు విజ్జమానేసు విసేసరూపప్పవత్తిదస్సనతో. అథ వా యాని చిత్తఙ్గాని చేతనాదీని చిత్తస్స రూపసముట్ఠాపనే అఙ్గభావం సహాయభావం గచ్ఛన్తి, తేసం బలదాయకేహి ఝానఙ్గాదీహి అపరిహీనన్తి అత్థో. తతో పరిహీనత్తా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని రూపం న సముట్ఠాపేన్తీతి. యో పన వదేయ్య ‘‘పటిసన్ధిచిత్తేన సహజాతవత్థు తస్స ఠితిక్ఖణే చ భఙ్గక్ఖణే చ పురేజాతన్తి కత్వా పచ్చయవేకల్లాభావతో తస్మిం ఖణద్వయే రూపం సముట్ఠాపేతూ’’తి, తం నివారేన్తో ఆహ ‘‘యది హి చిత్త’’న్తిఆది. తత్థ ఠితిభఙ్గక్ఖణేసుపి తేసం ధమ్మానం వత్థు పురేజాతం న హోతీతి న వత్తబ్బమేవేతన్తి అనుజాని, తత్థాపి దోసం దస్సేతి. యది తదా రూపం సముట్ఠాపేయ్య, తవ మతేన పటిసన్ధిచిత్తమ్పి సముట్ఠాపేయ్య, తదా పన రూపుప్పాదనమేవ నత్థి. యదా చ రూపుప్పాదనం, తదా ఉప్పాదక్ఖణే తవ మతేనపి పచ్చయవేకల్లమేవ పటిసన్ధిక్ఖణే పురేజాతనిస్సయాభావతో, తస్మా పటిసన్ధిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. ఉప్పాదక్ఖణే అట్ఠ రూపాని గహేత్వా ఉట్ఠహతి. కస్మా? అరూపధమ్మానం అనన్తరాదిపచ్చయవసేన సవేగానం పరిపుణ్ణబలానమేవ ఉప్పత్తితో.
అవిసయతాయాతి అగతపుబ్బస్స గామస్స ఆగన్తుకస్స అవిసయభావతో. అప్పహుతతాయాతి తత్థ తస్స అనిస్సరభావతో. చిత్తసముట్ఠాన…పే… ఠితానీతి ఇదం యేహాకారేహి చిత్తసముట్ఠానరూపానం చిత్తచేతసికా పచ్చయా హోన్తి, తేహి సబ్బేహి పటిసన్ధియం చిత్తచేతసికా సమతింసకమ్మజరూపానం యథాసమ్భవం పచ్చయా హోన్తీతి కత్వా వుత్తం.
వట్టమూలన్తి తణ్హా అవిజ్జా వుచ్చతి. చుతిచిత్తేన ఉప్పజ్జమానం రూపం తతో పురిమతరేహి ఉప్పజ్జమానం వియ న భవన్తరే ఉప్పజ్జతీతి వట్టమూలస్స వూపసన్తత్తా అనుప్పత్తి విచారేతబ్బా.
రూపస్స నత్థితాయాతి రూపానం నిస్సరణత్తా అరూపస్స, విరాగవసేన పహీనత్తా ఉప్పాదేతబ్బస్స అభావం సన్ధాయ వుత్తం. రూపోకాసే వా రూపం అత్థీతి కత్వా రూపపచ్చయానం రూపుప్పాదనం హోతి, అరూపం పన రూపస్స ఓకాసో న హోతీతి యస్మిం రూపే సతి చిత్తం అఞ్ఞం రూపం ఉప్పాదేయ్య, తదేవ తత్థ నత్థీతి అత్థో. పురిమరూపస్సపి హి పచ్చయభావో అత్థి పుత్తస్స పితిసదిసతాదస్సనతోతి.
ఉతు పన పఠమం రూపం సముట్ఠాపేతి పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే సముట్ఠాపనతోతి అధిప్పాయో. ఉతు నామ చేస దన్ధనిరోధోతిఆది ఉతుస్స ఠానక్ఖణే ఉప్పాదనే కారణదస్సనత్థం అరూపానం ఉప్పాదకాలదస్సనత్థఞ్చ వుత్తం. దన్ధనిరోధత్తా హి సో ఠితిక్ఖణే బలవాతి తదా రూపం సముట్ఠాపేతి, తస్మిం ధరన్తే ఏవ ఖిప్పనిరోధత్తా సోళససు చిత్తేసు ఉప్పన్నేసు పటిసన్ధిఅనన్తరం చిత్తం ఉతునా సముట్ఠితే రూపే పున సముట్ఠాపేతీతి అధిప్పాయో. తస్మిం ధరన్తే ఏవ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తీతి ఏతేన పన వచనేన యది ఉప్పాదనిరోధక్ఖణా ధరమానక్ఖణే ఏవ గహితా, ‘‘సోళసచిత్తక్ఖణాయుకం రూప’’న్తి వుత్తం హోతి, అథుప్పాదక్ఖణం అగ్గహేత్వా నిరోధక్ఖణోవ గహితో, ‘‘సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుక’’న్తి, సచే నిరోధక్ఖణం అగ్గహేత్వా ఉప్పాదక్ఖణో గహితో, ‘‘అధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుక’’న్తి, యది పన ఉప్పాదనిరోధక్ఖణా ధరమానక్ఖణే న గహితా, ‘‘అధికసత్తరసచిత్తక్ఖణాయుక’’న్తి. యస్మా పన ‘‘తేసు పటిసన్ధిఅనన్తర’’న్తి పటిసన్ధిపి తస్స ధరమానక్ఖణే ఉప్పన్నేసు గహితా, తస్మా ఉప్పాదక్ఖణో ధరమానక్ఖణే గహితోతి నిరోధక్ఖణే అగ్గహితే అధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా వక్ఖమానా, గహితే వా సోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా అధిప్పేతాతి వేదితబ్బా.
ఓజా ఖరాతి సవత్థుకం ఓజం సన్ధాయాహ. సభావతో సుఖుమాయ హి ఓజాయ వత్థువసేన అత్థి ఓళారికసుఖుమతాతి.
చిత్తఞ్చేవాతి చిత్తస్స పుబ్బఙ్గమతాయ వుత్తం, తంసమ్పయుత్తకాపి పన రూపసముట్ఠాపకా హోన్తీతి. యథాహ ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౧.౧). చిత్తన్తి వా చిత్తుప్పాదం గణ్హాతి, న కమ్మచేతనం వియ ఏకధమ్మమేవ అవిజ్జమానం. కమ్మసముట్ఠానఞ్చ తంసమ్పయుత్తేహిపి సముట్ఠితం హోతూతి చే? న, తేహి సముట్ఠితభావస్స అవుత్తత్తా, అవచనఞ్చ తేసం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయభావాభావతో.
అద్ధానపరిచ్ఛేదతోతి కాలపరిచ్ఛేదతో. తత్థ ‘‘సత్తరస చిత్తక్ఖణా రూపస్స అద్ధా, రూపస్స సత్తరసమో భాగో అరూపస్సా’’తి ఏసో అద్ధానపరిచ్ఛేదో అధిప్పేతో. పటిసన్ధిక్ఖణేతి ఇదం నయదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం తతో పరమ్పి రూపారూపానం సహుప్పత్తిసబ్భావతో, న పనేతం పటిసన్ధిక్ఖణే అసహుప్పత్తిఅభావం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిభఙ్గక్ఖణేసుపి రూపుప్పత్తిం సయమేవ వక్ఖతీతి. ఫలప్పత్తనిదస్సనేన చ రూపారూపానం అసమానకాలతం నిదస్సేతి, న సహుప్పాదం తదత్థం అనారద్ధత్తా. సహుప్పాదేన పన అసమానకాలతా సుఖదీపనా హోతీతి తందీపనత్థమేవ సహుప్పాదగ్గహణం.
యది ఏవం రూపారూపానం అసమానద్ధత్తా అరూపం ఓహాయ రూపస్స పవత్తి ఆపజ్జతీతి ఏతస్సా నివారణత్థమాహ ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఏకప్పమాణావాతి నిరన్తరం పవత్తమానేసు రూపారూపధమ్మేసు నిచ్ఛిద్దేసు అరూపరహితం రూపం, రూపరహితం వా అరూపం నత్థీతి కత్వా వుత్తం. అయఞ్చ కథా పఞ్చవోకారే కమ్మజరూపప్పవత్తిం నిబ్బానపటిభాగనిరోధసమాపత్తిరహితం సన్ధాయ కతాతి దట్ఠబ్బా. పదే పదన్తి అత్తనో పదే ఏవ పదం నిక్ఖిపన్తో వియ లహుం లహుం అక్కమిత్వాతి అత్థో. అనోహాయాతి యావ చుతి, తావ అవిజహిత్వా, చుతిక్ఖణే పన సహేవ నిరుజ్ఝన్తీతి. యస్మిఞ్చద్ధానే అఞ్ఞమఞ్ఞం అనోహాయ పవత్తి, సో చ పటిసన్ధిచుతిపరిచ్ఛిన్నో ఉక్కంసతో ఏతేసం అద్ధాతి. ఏవన్తి ఏతేన పుబ్బే వుత్తం అవకంసతో అద్ధాపకారం ఇమఞ్చ సఙ్గణ్హాతీతి దట్ఠబ్బం.
ఏకుప్పాదనానానిరోధతోతి ఏతం ద్వయమపి సహ గహేత్వా రూపారూపానం ‘‘ఏకుప్పాదనానానిరోధతో’’తి ఏకో దట్ఠబ్బాకారో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. ఏవం ఇతో పరేసుపి. పచ్ఛిమకమ్మజం ఠపేత్వాతి తస్స చుతిచిత్తేన సహ నిరుజ్ఝనతో నానానిరోధో నత్థీతి కత్వా వుత్తన్తి వదన్తి. తస్స పన ఏకుప్పాదోపి నత్థి హేట్ఠా సోళసకే పచ్ఛిమస్స భఙ్గక్ఖణే ఉప్పత్తివచనతో. యది పన యస్స ఏకుప్పాదనానానిరోధా ద్వేపి న సన్తి, తం ఠపేతబ్బం. సబ్బమ్పి చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం ఠపేతబ్బం సియా, పచ్ఛిమకమ్మజస్స పన ఉప్పత్తితో పరతో చిత్తేసు పవత్తమానేసు కమ్మజరూపస్స అనుప్పత్తితో వజ్జేతబ్బం గహేతబ్బఞ్చ తదా నత్థీతి ‘‘పచ్ఛిమకమ్మజం ఠపేత్వా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తతో పుబ్బే పన అట్ఠచత్తాలీసకమ్మజరూపపవేణీ అత్థీతి తత్థ యం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం, తం అఞ్ఞస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝతీతి ‘‘ఏకుప్పాదనానానిరోధ’’న్తి గహేత్వా ఠితిభఙ్గక్ఖణేసు ఉప్పన్నరూపాని వజ్జేత్వా ఏవం ఏకుప్పాదనానానిరోధతో వేదితబ్బాతి యోజనా కతాతి దట్ఠబ్బా. తఞ్హి రూపం అరూపేన, అరూపఞ్చ తేన ఏకుప్పాదనానానిరోధన్తి. తత్థ సఙ్ఖలికస్స వియ సమ్బన్ధో పవేణీతి కత్వా అట్ఠచత్తాలీసకమ్మజియవచనం కతం, అఞ్ఞథా ఏకూనపఞ్ఞాసకమ్మజియవచనం కత్తబ్బం సియా.
నానుప్పాద…పే… పచ్ఛిమకమ్మజేన దీపేతబ్బాతి తేన సుదీపనత్తా వుత్తం. ఏతేన హి నయేన సక్కా తతో పుబ్బేపి ఏకస్స చిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నరూపం అఞ్ఞస్సపి భఙ్గక్ఖణే ఏవ నిరుజ్ఝతీతి తం అరూపేన, అరూపఞ్చ తేన నానుప్పాదం ఏకనిరోధన్తి విఞ్ఞాతున్తి. ఉభయత్థాపి పన అఞ్ఞస్స చిత్తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నం రూపం అఞ్ఞస్స ఠితిక్ఖణే, తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పజ్జిత్వా ఠితిక్ఖణే ఏవ నిరుజ్ఝనకం అరూపఞ్చ న సఙ్గహితం, తం ‘‘నానుప్పాదతో నానానిరోధతో’’తి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. చతుసన్తతికరూపేన హి నానుప్పాదనానానిరోధతాదీపనా ఏత్థ ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నస్స దస్సితత్తా అదస్సితస్స వసేన నయదస్సనం హోతీతి. సమతింసకమ్మజరూపేసు ఏవ ఠితస్సపి గబ్భే గతస్స మరణం అత్థీతి తేసం ఏవ వసేన పచ్ఛిమకమ్పి యోజితం. అమరా నామ భవేయ్యుం, కస్మా? యథా ఛన్నం వత్థూనం పవత్తి, ఏవం తదుప్పాదకకమ్మేనేవ భవఙ్గాదీనఞ్చ తబ్బత్థుకానం పవత్తియా భవితబ్బన్తి. న హి తం కారణం అత్థి, యేన తం కమ్మజేసు ఏకచ్చం పవత్తేయ్య, ఏకచ్చం న పవత్తేయ్యాతి. తస్మా ఆయుఉస్మావిఞ్ఞాణాదీనం జీవితసఙ్ఖారానం అనూనత్తా వుత్తం ‘‘అమరా నామ భవేయ్యు’’న్తి.
‘‘ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం అఞ్ఞస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝతి, ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నం అఞ్ఞస్స ఠితిక్ఖణే, భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం అఞ్ఞస్స భఙ్గక్ఖణే నిరుజ్ఝతీ’’తి ఇదం అట్ఠకథాయం ఆగతత్తా వుత్తన్తి అధిప్పాయో. అత్తనో పనాధిప్పాయం ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం నిరోధక్ఖణే, ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నఞ్చ ఉప్పాదక్ఖణే, భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం ఠితిక్ఖణే నిరుజ్ఝతీతి దీపేతియేవ. ఏవఞ్చ కత్వా అద్ధానపరిచ్ఛేదే ‘‘తం పన సత్తరసమేన చిత్తేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౬ పకిణ్ణకకథా) వుత్తం. ఇమాయ పాళియా విరుజ్ఝతి, కస్మా? చతుసముట్ఠానికరూపస్సపి సమానాయుకతాయ భవితబ్బత్తాతి అధిప్పాయో. యథా పన ఏతేహి యోజితం, తథా రూపస్స ఏకుప్పాదనానానిరోధతా నానుప్పాదేకనిరోధతా చ నత్థియేవ.
యా పన ఏతేహి రూపస్స సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకతా వుత్తా, యా చ అట్ఠకథాయం తతియభాగాధికసోళసచిత్తక్ఖణాయుకతా, సా పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭) అతీతారమ్మణాయ చుతియా అనన్తరా పచ్చుప్పన్నారమ్మణం పటిసన్ధిం దస్సేతుం ‘‘ఏత్తావతా ఏకాదస చిత్తక్ఖణా అతీతా హోన్తి, తథా పఞ్చదస చిత్తక్ఖణా అతీతా హోన్తి, అథావసేసపఞ్చచిత్తఏకచిత్తక్ఖణాయుకే తస్మిం యేవారమ్మణే పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి దస్సితేన సోళసచిత్తక్ఖణాయుకభావేన విరుజ్ఝతి. న హి సక్కా ‘‘ఠితిక్ఖణే ఏవ రూపం ఆపాథమాగచ్ఛతీ’’తి వత్తుం. తథా హి సతి న రూపస్స ఏకాదస వా పఞ్చదసేవ వా చిత్తక్ఖణా అతీతా, అథ ఖో అతిరేకఏకాదసపఞ్చదసచిత్తక్ఖణా. తస్మా యదిపి పఞ్చద్వారే ఠితిప్పత్తమేవ రూపం పసాదం ఘట్టేతీతి యుజ్జేయ్య, మనోద్వారే పన ఉప్పాదక్ఖణేపి ఆపాథమాగచ్ఛతీతి ఇచ్ఛితబ్బమేతం. న హి మనోద్వారే అతీతాదీసు కిఞ్చి ఆపాథం నాగచ్ఛతీతి. మనోద్వారే చ ఏవం వుత్తం ‘‘ఏకాదస చిత్తక్ఖణా అతీతా, అథావసేసపఞ్చచిత్తక్ఖణాయుకే’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౨౭).
యో చేత్థ చిత్తస్స ఠితిక్ఖణో వుత్తో, సో చ అత్థి నత్థీతి విచారేతబ్బో. చిత్తయమకే (యమ. ౨.చిత్తయమక.౧౦౨) హి ‘‘ఉప్పన్నం ఉప్పజ్జమానన్తి? భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం, నో చ ఉప్పజ్జమాన’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘ఠితిక్ఖణే భఙ్గక్ఖణే చా’’తి. తథా ‘‘నుప్పజ్జమానం నుప్పన్నన్తి? భఙ్గక్ఖణే నుప్పజ్జమానం, నో చ నుప్పన్న’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘ఠితిక్ఖణే భఙ్గక్ఖణే చా’’తి. ఏవం ‘‘న నిరుద్ధం న నిరుజ్ఝమానం, న నిరుజ్ఝమానం న నిరుద్ధ’’న్తి ఏతేసం పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనే ‘‘ఉప్పాదక్ఖణే అనాగతఞ్చా’’తి వత్వా ‘‘ఠితిక్ఖణే’’తి అవచనం, అతిక్కన్తకాలవారే చ ‘‘భఙ్గక్ఖణే చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం వీతిక్కన్త’’న్తి వత్వా ‘‘ఠితిక్ఖణే’’తి అవచనం ఠితిక్ఖణాభావం చిత్తస్స దీపేతి. సుత్తేసుపి హి ‘‘ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి తస్సేవ (సం. ని. ౩.౩౮; అ. ని. ౩.౪౭) ఏకస్స అఞ్ఞథత్తాభావతో ‘‘యస్సా అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి, సా సన్తతిఠితీ’’తి న న సక్కా వత్తున్తి, విజ్జమానం వా ఖణద్వయసమఙ్గిం ఠితన్తి.
యో చేత్థ చిత్తనిరోధక్ఖణే రూపుప్పాదో వుత్తో, సో చ విచారేతబ్బో ‘‘యస్స వా పన సముదయసచ్చం నిరుజ్ఝతి, తస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీతి? నోతి వుత్త’’న్తి (యమ. ౧.సచ్చయమక.౧౩౬). యో చ చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే రూపనిరోధో వుత్తో, సో చ విచారేతబ్బో ‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స అబ్యాకతా ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తీతి? నోతిఆది (యమ. ౩.ధమ్మయమక.౧౬౩) వుత్త’’న్తి. న చ చిత్తసముట్ఠానరూపమేవ సన్ధాయ పటిక్ఖేపో కతోతి సక్కా వత్తుం చిత్తసముట్ఠానరూపాధికారస్స అభావా, అబ్యాకతసద్దస్స చ చిత్తసముట్ఠానరూపేస్వేవ అప్పవత్తితో. యది సఙ్ఖారయమకే కాయసఙ్ఖారస్స చిత్తసఙ్ఖారేన సహుప్పాదేకనిరోధవచనతో అబ్యాకత-సద్దేన చిత్తసముట్ఠానమేవేత్థ గహితన్తి కారణం వదేయ్య, తమ్పి అకారణం. న హి తేన వచనేన అఞ్ఞరూపానం చిత్తేన సహుప్పాదసహనిరోధపటిక్ఖేపో కతో, నాపి నానుప్పాదనానానిరోధానుజాననం, నేవ చిత్తసముట్ఠానతో అఞ్ఞస్స అబ్యాకతభావనివారణఞ్చ కతం, తస్మా తథా అప్పటిక్ఖిత్తానానుఞ్ఞాతానివారితాబ్యాకతభావానం సహుప్పాదసహనిరోధాదికానం కమ్మజాదీనం ఏతేన చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరోధో పటిక్ఖిత్తోతి న సక్కా కమ్మజాదీనం చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరోధం వత్తుం. యమకపాళిఅనుస్సరణే చ సతి ఉప్పాదానన్తరం చిత్తస్స భిజ్జమానతాతి తస్మిం ఖణే చిత్తం న చ రూపం సముట్ఠాపేతి వినస్సమానత్తా, నాపి చ అఞ్ఞస్స రూపసముట్ఠాపకస్స సహాయభావం గచ్ఛతీతి పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నో ఉతు తదనన్తరస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే రూపం సముట్ఠాపేయ్య. ఏవఞ్చ సతి రూపారూపానం ఆదిమ్హి సహ రూపసముట్ఠాపనతో పుబ్బాపరతోతి ఇదమ్పి నత్థి, అతిలహుపరివత్తఞ్చ చిత్తన్తి యేన సహుప్పజ్జతి, తం చిత్తక్ఖణే రూపం ఉప్పజ్జమానమేవాతి సక్కా వత్తుం. తేనేవ హి తం పటిసన్ధితో ఉద్ధం అచిత్తసముట్ఠానానం అత్తనా సహ ఉప్పజ్జమానానం న కేనచి పచ్చయేన పచ్చయో హోతి, తదనన్తరఞ్చ తం ఠితిప్పత్తన్తి తదనన్తరం చిత్తం తస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయో హోతి, న సహజాతపచ్చయోతి. యది ఏవం ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో ఉప్పజ్జతి, తస్స వచీసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీతి? నో’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౧౨౮), వత్తబ్బన్తి చే? న, చిత్తనిరోధక్ఖణే రూపుప్పాదారమ్భాభావతోతి. నిప్పరియాయేన హి చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ రూపం ఉప్పజ్జమానం హోతి, చిత్తక్ఖణే పన అవీతివత్తే తం అత్తనో రూపసముట్ఠాపనపురేజాతపచ్చయకిచ్చం న కరోతి, అరూపఞ్చ తస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయో న హోతీతి ఠితిప్పత్తివిసేసాలాభం సన్ధాయ పరియాయేన ఇదం వుత్తన్తి.
తతో పరం పనాతి ఏతస్స ‘‘ఏత్థ పన యదేత’’న్తిఆదికాయపి సఙ్గహకథాయ నిట్ఠితాయ పురిమకథాయ సన్నిట్ఠానతో ‘‘తతో పట్ఠాయ కమ్మజరూపపవేణీ న పవత్తతీ’’తి ఏతేన సహ సమ్బన్ధోతి చుతితో పరన్తి అత్థో.
రూపం పన రూపేన సహాతిఆదినా యథా అట్ఠకథాయం వుత్తం, తథా ఏకుప్పాదేకనిరోధతా రూపానం అరూపేహి, అరూపానం రూపేహి చ నత్థీతి కత్వా రూపానం రూపేహేవ, అరూపానఞ్చ అరూపేహి యోజితా.
సరీరస్స రూపం అవయవభూతన్తి అత్థో, ఘనభూతో పుఞ్జభావో ఘనపుఞ్జభావో, న తిలముగ్గాదిపుఞ్జా వియ సిథిలసమ్బన్ధనానం పుఞ్జోతి అత్థో. ఏకుప్పాదాదితాతి యథావుత్తే తయో పకారే ఆహ.
హేట్ఠాతి రూపకణ్డవణ్ణనాయం. పరినిప్ఫన్నావ హోన్తీతి వికారరూపాదీనఞ్చ రూపకణ్డవణ్ణనాయం పరినిప్ఫన్నతాపరియాయో వుత్తోతి కత్వా వుత్తం. పరినిప్ఫన్ననిప్ఫన్నానం కో విసేసోతి? పుబ్బన్తాపరన్తపరిచ్ఛిన్నో పచ్చయేహి నిప్ఫాదితో తిలక్ఖణాహతో సభావధమ్మో పరినిప్ఫన్నో, నిప్ఫన్నో పన అసభావధమ్మోపి హోతి నామగ్గహణసమాపజ్జనాదివసేన నిప్ఫాదియమానోతి. నిరోధసమాపత్తి పనాతి ఏతేన సబ్బమ్పి ఉపాదాపఞ్ఞత్తిం తదేకదేసేన దస్సేతీతి వేదితబ్బం.
పకిణ్ణకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కమాదివినిచ్ఛయకథావణ్ణనా
దస్సనేన పహాతబ్బాతిఆదినా పఠమం పహాతబ్బా పఠమం వుత్తా, దుతియం పహాతబ్బా దుతియన్తి అయం పహానక్కమో. అనుపుబ్బపణీతా భూమియో అనుపుబ్బేన వవత్థితాతి తాసం వసేన దేసనాయ భూమిక్కమో. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదికో (సం. ని. ౫.౩౭౨, ౩౮౨, ౩౮౩; విభ. ౩౫౫) ఏకక్ఖణేపి సతిపట్ఠానాదిసమ్భవతో దేసనాక్కమోవ. దానకథాదయో అనుపుబ్బుక్కంసతో కథితా, ఉప్పత్తిఆదివవత్థానాభావతో పన దానాదీనం ఇధ దేసనాక్కమవచనం. దేసనాక్కమోతి చ యథావుత్తవవత్థానాభావతో అనేకేసం వచనానం సహ పవత్తియా అసమ్భవతో యేన కేనచి పుబ్బాపరియేన దేసేతబ్బత్తా తేన తేనాధిప్పాయేన దేసనామత్తస్సేవ కమో వుచ్చతి. అభేదేన హీతి రూపాదీనం భేదం అకత్వా పిణ్డగ్గహణేనాతి అత్థో. చక్ఖుఆదీనమ్పి విసయభూతన్తి ఏకదేసేన రూపక్ఖన్ధం సముదాయభూతం వదతి. ఏవన్తి ఏత్థ వుత్తనయేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఛద్వారాధిపతి రాజా’’తి (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.ఏరకపత్తనాగరాజవత్థు) ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి (ధ. ప. ౧-౨) చ వచనతో విఞ్ఞాణం అధిపతి.
రూపక్ఖన్ధే ‘‘సాసవం ఉపాదానియ’’న్తి వచనం అనాసవానం ధమ్మానం సబ్భావతో రూపక్ఖన్ధస్స తంసభావతానివత్తనత్థం, న అనాసవరూపనివత్తనత్థన్తి. అనాసవావ ఖన్ధేసు వుత్తాతి ఏత్థ అట్ఠానప్పయుత్తో ఏవ-సద్దో దట్ఠబ్బో, అనాసవా ఖన్ధేస్వేవ వుత్తాతి అత్థో.
సబ్బసఙ్ఖతానం సభాగేన ఏకజ్ఝం సఙ్గహో సబ్బసఙ్ఖతసభాగేకసఙ్గహో. సభాగసభాగేన హి సఙ్గయ్హమానా సబ్బసఙ్ఖతా ఫస్సాదయో పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తి. తత్థ రుప్పనాదిసామఞ్ఞేన సమానకోట్ఠాసా ‘‘సభాగా’’తి వేదితబ్బా. తేసు సఙ్ఖతాభిసఙ్ఖరణకిచ్చం ఆయూహనరసాయ చేతనాయ బలవన్తి సా ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’తి వుత్తా, అఞ్ఞే చ రుప్పనాదివిసేసలక్ఖణరహితా ఫస్సాదయో సఙ్ఖతాభిసఙ్ఖరణసామఞ్ఞేనాతి దట్ఠబ్బా. ఫుసనాదయో పన సభావా విసుం ఖన్ధ-సద్దవచనీయా న హోన్తీతి ధమ్మసభావవిఞ్ఞునా తథాగతేన ఫస్సఖన్ధాదయో న వుత్తాతి దట్ఠబ్బాతి. ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సస్సతవాదా సస్సతం లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి అత్తానఞ్చ, సబ్బే తే ఇమేయేవ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే నిస్సాయ పటిచ్చ, ఏతేసం వా అఞ్ఞతర’’న్తిఆదీనఞ్చ సుత్తానం వసేన అత్తత్తనియగాహవత్థుస్స ఏతపరమతా దట్ఠబ్బా, ఏతేన చ వక్ఖమానసుత్తవసేన చ ఖన్ధే ఏవ నిస్సాయ పరిత్తారమ్మణాదివసేన న వత్తబ్బా చ దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ఖన్ధనిబ్బానవజ్జస్స సభావధమ్మస్స అభావతోతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞేసఞ్చ ఖన్ధ-సద్దవచనీయానం సీలక్ఖన్ధాదీనం సబ్భావతో న పఞ్చేవాతి ఏతం చోదనం నివత్తేతుమాహ ‘‘అఞ్ఞేసఞ్చ తదవరోధతో’’తి.
దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖతావసేన వేదనాయ ఆబాధకత్తం దట్ఠబ్బం. రాగాదిసమ్పయుత్తస్స విపరిణామాదిదుక్ఖస్స ఇత్థిపురిసాదిఆకారగ్గాహికా తంతంసఙ్కప్పమూలభూతా సఞ్ఞా సముట్ఠానం. రోగస్స పిత్తాదీని వియ ఆసన్నకారణం సముట్ఠానం, ఉతుభోజనవేసమాదీని వియ మూలకారణం నిదానం. ‘‘చిత్తస్సఙ్గభూతా చేతసికా’’తి చిత్తం గిలానూపమం వుత్తం, సుఖసఞ్ఞాదివసేన వేదనాకారణాయ హేతుభావతో వేదనాభోజనస్స ఛాదాపనతో చ సఞ్ఞా అపరాధూపమా బ్యఞ్జనూపమా చ, ‘‘పఞ్చ వధకా పచ్చత్థికాతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి ఆసివిసూపమే (సం. ని. ౪.౨౩౮) వధకాతి వుత్తా, ‘‘భారోతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి భారసుత్తే (సం. ని. ౩.౨౨) భారాతి, ‘‘అతీతంపాహం అద్ధానం రూపేన ఖజ్జిం, సేయ్యథాపాహం ఏతరహి పచ్చుప్పన్నేన రూపేన ఖజ్జామి, అహఞ్చేవ ఖో పన అనాగతం రూపం అభినన్దేయ్యం, అనాగతేనపాహం రూపేన ఖజ్జేయ్యం. సేయ్యథాపేతరహి ఖజ్జామీ’’తిఆదినా ఖజ్జనీయపరియాయేన (సం. ని. ౩.౭౯) ఖాదకాతి, ‘‘సో అనిచ్చం రూపం ‘అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతీ’’తిఆదినా యమకసుత్తే (సం. ని. ౩.౮౫) అనిచ్చాదికాతి. యదిపి ఇమస్మిం విభఙ్గే అవిసేసేన ఖన్ధా వుత్తా, బాహుల్లేన పన ఉపాదానక్ఖన్ధానం తదన్తోగధానం దట్ఠబ్బతా వుత్తాతి వేదితబ్బాతి.
దేసితాదిచ్చబన్ధునాతి దేసితం ఆదిచ్చబన్ధునా, దేసితాని వా. గాథాసుఖత్థం అనునాసికలోపో, నికారలోపో వా కతో.
గహేతుం న సక్కాతి నిచ్చాదివసేన గహేతుం న యుత్తన్తి అత్థో.
రూపేన సణ్ఠానేన ఫలకసదిసో దిస్సమానో ఖరభావాభావా ఫలకకిచ్చం న కరోతీతి ‘‘న సక్కా తం గహేత్వా ఫలకం వా ఆసనం వా కాతు’’న్తి ఆహ. న తథా తిట్ఠతీతి నిచ్చాదికా న హోతీతి అత్థో, తణ్హాదిట్ఠీహి వా నిచ్చాదిగ్గహణవసేన ఉప్పాదాదిఅనన్తరం భిజ్జనతో గహితాకారా హుత్వా న తిట్ఠతీతి అత్థో. కోటిసతసహస్ససఙ్ఖ్యాతి ఇదం న గణనపరిచ్ఛేదదస్సనం, బహుభావదస్సనమేవ పనేతం దట్ఠబ్బం. ఉదకజల్లకన్తి ఉదకలసికం. యథా ఉదకతలే బిన్దునిపాతజనితో వాతో ఉదకజల్లకం సఙ్కడ్ఢిత్వా పుటం కత్వా పుప్ఫుళం నామ కరోతి, ఏవం వత్థుమ్హి ఆరమ్మణాపాథగమనజనితో ఫస్సో అనుపచ్ఛిన్నం కిలేసజల్లం సహకారీపచ్చయన్తరభావేన సఙ్కడ్ఢిత్వా వేదనం నామ కరోతి. ఇదఞ్చ కిలేసేహి మూలకారణభూతేహి ఆరమ్మణస్సాదనభూతేహి చ నిబ్బత్తం వట్టగతవేదనం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన వా చత్తారో పచ్చయా వుత్తా, ఊనేహిపి పన ఉప్పజ్జతేవ.
నానాలక్ఖణోతి వణ్ణగన్ధరసఫస్సాదీహి నానాసభావో. మాయాయ దస్సితం రూపం ‘‘మాయా’’తి ఆహ. పఞ్చపి ఉపాదానక్ఖన్ధా అసుభాదిసభావా ఏవ కిలేసాసుచివత్థుభావాదితోతి అసుభాదితో దట్ఠబ్బా ఏవ. తథాపి కత్థచి కోచి విసేసో సుఖగ్గహణీయో హోతీతి ఆహ ‘‘విసేసతో చా’’తిఆది. తత్థ చత్తారో సతిపట్ఠానా చతువిపల్లాసప్పహానకరాతి తేసం గోచరభావేన రూపక్ఖన్ధాదీసు అసుభాదివసేన దట్ఠబ్బతా వుత్తా.
ఖన్ధేహి న విహఞ్ఞతి పరివిదితసభావత్తా. విపస్సకోపి హి తేసం విపత్తియం న దుక్ఖమాపజ్జతి, ఖీణాసవేసు పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. తే హి ఆయతిమ్పి ఖన్ధేహి న బాధీయన్తీతి. కబళీకారాహారం పరిజానాతీతి ‘‘ఆహారసముదయా రూపసముదయో’’తి (సం. ని. ౩.౫౬-౫౭) వుత్తత్తా అజ్ఝత్తికరూపే ఛన్దరాగం పజహన్తో తస్స సముదయభూతే కబళీకారాహారేపి ఛన్దరాగం పజహతీతి అత్థో, అయం పహానపరిఞ్ఞా. అజ్ఝత్తికరూపం పన పరిగ్గణ్హన్తో తస్స పచ్చయభూతం కబళీకారాహారమ్పి పరిగ్గణ్హాతీతి ఞాతపరిఞ్ఞా. తస్స చ ఉదయవయానుపస్సీ హోతీతి తీరణపరిఞ్ఞా చ యోజేతబ్బా. కామరాగభూతం అభిజ్ఝం సన్ధాయ ‘‘అభిజ్ఝాకాయగన్థ’’న్తి ఆహ. అసుభానుపస్సనాయ హి కామరాగప్పహానం హోతీతి. కామరాగముఖేన వా సబ్బలోభప్పహానం వదతి. ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి వుత్తత్తా ఆహారపరిజాననే వుత్తనయేన ఫస్సపరిజాననఞ్చ యోజేతబ్బం.
సుఖత్థమేవ భవపత్థనా హోతీతి వేదనాయ తణ్హం పజహన్తో భవోఘం ఉత్తరతి. సబ్బం వేదనం దుక్ఖతో పస్సన్తో అత్తనో పరేన అపుబ్బం దుక్ఖం ఉప్పాదితం, సుఖం వా వినాసితం న పస్సతి, తతో ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదిఆఘాతవత్థుప్పహానతో బ్యాపాదకాయగన్థం భిన్దతి. ‘‘సుఖబహులే సుగతిభవే సుద్ధీ’’తి గహేత్వా గోసీలగోవతాదీహి సుద్ధిం పరామసన్తో సుఖపత్థనావసేనేవ పరామసతీతి వేదనాయ తణ్హం పజహన్తో సీలబ్బతుపాదానం న ఉపాదియతి. మనోసఞ్చేతనా సఙ్ఖారక్ఖన్ధోవ, సఞ్ఞా పన తంసమ్పయుత్తాతి సఞ్ఞాసఙ్ఖారే అనత్తతో పస్సన్తో మనోసఞ్చేతనాయ ఛన్దరాగం పజహతి ఏవ, తఞ్చ పరిగ్గణ్హాతి తీరేతి చాతి ‘‘సఞ్ఞం సఙ్ఖారే…పే… పరిజానాతీ’’తి వుత్తం.
అవిజ్జాయ విఞ్ఞాణే ఘనగ్గహణం హోతీతి ఘనవినిబ్భోగం కత్వా తం అనిచ్చతో పస్సన్తో అవిజ్జోఘం ఉత్తరతి. మోహబలేనేవ సీలబ్బతపరామాసం హోతీతి తం పజహన్తో సీలబ్బతపరామాసకాయగన్థం భిన్దతి.
‘‘యఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి చిత్తం ఇతిపి మనో ఇతిపి విఞ్ఞాణం ఇతిపి, తత్రాస్సుతవా పుథుజ్జనో నాలం నిబ్బిన్దితుం, నాలం విరజ్జితుం, నాలం విముచ్చితుం. తం కిస్స హేతు? దీఘరత్తంహేతం, భిక్ఖవే, అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స అజ్ఝోసితం మమాయితం పరామట్ఠం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి (సం. ని. ౨.౬౧) –
వచనతో విఞ్ఞాణం నిచ్చతో పస్సన్తో దిట్ఠుపాదానం ఉపాదియతీతి అనిచ్చతో పస్సన్తో తం న ఉపాదియతీతి.
కమాదివినిచ్ఛయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.