౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౩౪. ఏవం యా ఏకవిధాదినా వుత్తవేదనానం భూమివసేన జానితబ్బతా, తం వత్వా పున సమ్పయుత్తతో దస్సితతాదిజానితబ్బప్పకారం వత్తుమాహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. అట్ఠవిధేన తత్థాతి తత్థ-సద్దస్స సత్తవిధభేదేనేవ యోజనా ఛబ్బిధభేదేన యోజనాయ సతి అట్ఠవిధత్తాభావతో.

పూరణత్థమేవ వుత్తోతి దసవిధతాపూరణత్థమేవ వుత్తో, న నవవిధభేదే వియ నయదానత్థం. కస్మా? తత్థ నయస్స దిన్నత్తా. భిన్దితబ్బస్స హి భేదనం నయదానం, తఞ్చ తత్థ కతన్తి. యథా చ కుసలత్తికో, ఏవం ‘‘కాయసమ్ఫస్సజా వేదనా అత్థి సుఖా, అత్థి దుక్ఖా’’తి ఇదమ్పి పూరణత్థమేవాతి దీపితం హోతి అట్ఠవిధభేదే నయస్స దిన్నత్తా.

పుబ్బే గహితతో అఞ్ఞస్స గహణం వడ్ఢనం గహణవడ్ఢనవసేన, న పురిమగహితే ఠితే అఞ్ఞుపచయవసేన. వడ్ఢన-సద్దో వా ఛేదనత్థో కేసవడ్ఢనాదీసు వియాతి పుబ్బే గహితస్స అగ్గహణం ఛిన్దనం వడ్ఢనం, దుకతికానం ఉభయేసం వడ్ఢనం ఉభయవడ్ఢనం, ఉభయతో వా పవత్తం వడ్ఢనం ఉభయవడ్ఢనం, తదేవ ఉభతోవడ్ఢనకం, తేన నయనీహరణం ఉభతోవడ్ఢనకనీహారో. వడ్ఢనకనయో వా వడ్ఢనకనీహారో, ఉభయతో పవత్తో వడ్ఢనకనీహారో ఉభతోవడ్ఢనకనీహారో. తత్థ దుకమూలకతికమూలకఉభతోవడ్ఢనకేసు దువిధతివిధభేదానంయేవ హి విసేసో. అఞ్ఞే భేదా అవిసిట్ఠా, తథాపి పఞ్ఞాప్పభేదజననత్థం ధమ్మవితక్కేన ఞాతివితక్కాదినిరత్థకవితక్కనివారణత్థం ఇమఞ్చ పాళిం వితక్కేన్తస్స ధమ్ముపసంహితపామోజ్జజననత్థం ఏకేకస్స వారస్స గహితస్స నియ్యానముఖభావతో చ దువిధతివిధభేదనానత్తవసేన ఇతరేపి భేదా వుత్తాతి వేదితబ్బా అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖేసు ఏకస్స విసేసేన ఇతరేసమ్పి విసిట్ఠభావతో. న కేవలం ఏకవిధోవ, అథ ఖో దువిధో చ. న చ ఏకదువిధోవ, అథ ఖో తివిధోపి. నాపి ఏక…పే… నవవిధోవ, అథ ఖో దసవిధోపీతి హి ఏవఞ్చ తే భేదా అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖా, తస్మా ఏకో భేదో విసిట్ఠో అత్తనా అపేక్ఖియమానే, అత్తానఞ్చ అపేక్ఖమానే అఞ్ఞభేదే విసేసేతీతి తస్స వసేన తేపి వత్తబ్బతం అరహన్తీతి వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.

సత్తవిధేనాతిఆదయో అఞ్ఞప్పభేదనిరపేక్ఖా కేవలం బహుప్పకారతాదస్సనత్థం వుత్తాతి సబ్బేహి తేహి పకారేహి ‘‘బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధం దస్సేసీ’’తి వుత్తం. మహావిసయో రాజా వియ సవిసయే భగవాపి మహావిసయతాయ అప్పటిహతో యథా యథా ఇచ్ఛతి, తథా తథా దేసేతుం సక్కోతి సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణయోగతోతి అత్థో. దుకే వత్వా తికా వుత్తాతి తికా దుకేసు పక్ఖిత్తాతి యుత్తం, దుకా పన కథం తికేసు పక్ఖిత్తాతి? పరతో వుత్తేపి తస్మిం తస్మిం తికే అపేక్ఖకాపేక్ఖితబ్బవసేన దుకానం యోజితత్తా.

కిరియమనోధాతు ఆవజ్జనవసేన లబ్భతీతి వుత్తం, ఆవజ్జనా పన చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా న హోతి. న హి సమానవీథియం పచ్ఛిమో ధమ్మో పురిమస్స కోచి పచ్చయో హోతి. యే చ వదన్తి ‘‘ఆవజ్జనవేదనావ చక్ఖుసఙ్ఘట్టనాయ ఉప్పన్నత్తా ఏవం వుత్తా’’తి, తఞ్చ న యుత్తం. న హి ‘‘చక్ఖురూపపటిఘాతో చక్ఖుసమ్ఫస్సో’’తి కత్థచి సుత్తే వా అట్ఠకథాయం వా వుత్తం. యది సో చ చక్ఖుసమ్ఫస్సో సియా, చక్ఖువిఞ్ఞాణసహజాతాపి వేదనా చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయాతి సా ఇధ అట్ఠకథాయం న వజ్జేతబ్బా సియా. పాళియఞ్చ ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా వేదనా అత్థి అబ్యాకతా’’తి ఏత్థ సఙ్గహితత్తా పున ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా’’తి న వత్తబ్బం సియాతి. అయం పనేత్థాధిప్పాయో – ఆవజ్జనవేదనం వినా చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఉప్పత్తి నత్థీతి తదుప్పాదికా సా తప్పయోజనత్తా పరియాయేన చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయాతి వత్తుం యుత్తాతి, నిప్పరియాయేన పన చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స పరతోవ వేదనా లబ్భన్తి.

చతుత్తింసచిత్తుప్పాదవసేనాతి ఏత్థ రూపారూపావచరానం అగ్గహణం తేసం సయమేవ మనోద్వారభూతత్తా. సబ్బభవఙ్గమనో హి మనోద్వారం, చుతిపటిసన్ధియో చ తతో అనఞ్ఞాతి. ఇమస్మిం పన చతువీసతివిధభేదే చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయాదికుసలాదీనం సమానవీథియం లబ్భమానతా అట్ఠకథాయం వుత్తా, పాళియం పన ఏకూనవీసతిచతువీసతికా సఙ్ఖిపిత్వా ఆగతాతి ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా వేదనాక్ఖన్ధో అత్థి అనుపాదిన్నఅనుపాదానియో అసంకిలిట్ఠఅసంకిలేసికో అవితక్కఅవిచారో’’తిఆదినా నానావీథిగతానం లబ్భమానతాయ వుత్తత్తా కుసలత్తికస్సపి నానావీథియం లబ్భమానతా యోజేతబ్బా. అట్ఠకథాయం పన సమానవీథియం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయాదికతా ఏకన్తికాతి కత్వా ఏత్థ లబ్భమానతా దస్సితా, న పన అసమానవీథియం లబ్భమానతా పటిక్ఖిత్తా. తేనేవ ‘‘తాని సత్తవిధాదీసు యత్థ కత్థచి ఠత్వా కథేతుం వట్టన్తీ’’తి ఆహ. న హి సమానవీథియంయేవ ఉపనిస్సయకోటిసమతిక్కమభావనాహి లబ్భమానతా హోతి. తిధాపి చ లబ్భమానతం సన్ధాయ ‘‘యత్థ కత్థచి ఠత్వా కథేతుం వట్టన్తీ’’తి వుచ్చతి.

ఏతానీతి యథాదస్సితాని కుసలాదీని చిత్తాని వదతి, వేదనానిద్దేసేపి చ ఏతస్మిం పుబ్బఙ్గమస్స చిత్తస్స వసేన కథేతుం సుఖన్తి చిత్తసమ్బన్ధో కతో. తేనేవ పన చిత్తాని సత్తవిధభేదే తికభూమివసేన, చతువీసతివిధభేదే ద్వారతికవసేన, తింసవిధభేదే ద్వారభూమివసేన, బహువిధభేదే ద్వారతికభూమివసేన దీపితానీతి ‘‘తేసు యత్థ కత్థచి ఠత్వా కథేతుం వట్టన్తీ’’తి వుత్తం. కుసలాదీనం దీపనా కామావచరాదిభూమివసేన కాతబ్బా, తా చ భూమియో తింసవిధభేదే సయమేవాగతా, న చ సత్తవిధభేదే వియ ద్వారం అనామట్ఠం, అతిబ్యత్తా చ ఏత్థ సమానాసమానవీథీసు లబ్భమానతాతి తింసవిధే…పే… సుఖదీపనాని హోన్తీ’’తి వుత్తం. కస్మా పన తింసవిధస్మింయేవ ఠత్వా దీపయింసు, నను ద్వారతికభూమీనం ఆమట్ఠత్తా బహువిధభేదే ఠత్వా దీపేతబ్బానీతి? న, దీపేతబ్బట్ఠానాతిక్కమతో. సత్తవిధభేదో హి ద్వారస్స అనామట్ఠత్తా దీపనాయ అట్ఠానం, చతువీసతివిధభేదే ఆమట్ఠద్వారతికా న భూమియో అపేక్ఖిత్వా ఠపితా, తింసవిధభేదే ఆమట్ఠద్వారభూమియో వుత్తా. యే చ ఠపితా, తే చేత్థ తికా అపేక్ఖితబ్బరహితా కేవలం భూమీహి సహ దీపేతబ్బావ. తేనేదం దీపనాయ ఠానం, తదతిక్కమే పన ఠానాతిక్కమో హోతీతి.

ఉపనిస్సయకోటియాతి ఏత్థ ‘‘సద్ధం ఉపనిస్సాయ దానం దేతీ’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) నానావీథియం పకతూపనిస్సయో వుత్తోతి ఏకవీథియం కుసలాదీనం చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో తదభావే అభావతో జాతి వియ జరామరణస్స ఉపనిస్సయలేసేన పచ్చయోతి వత్తుం యుజ్జేయ్య, ఇధ పన ‘‘కసిణరూపదస్సనహేతుఉప్పన్నా పరికమ్మాదివేదనా చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా’’తి వక్ఖతి, తస్మా నానావీథియం గతాని ఏతాని చిత్తాని చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా లబ్భమానానీతి న ఉపనిస్సయలేసో ఉపనిస్సయకోటి, బలవబలవానం పన పరికమ్మాదీనం ఉపనిస్సయానం సబ్బేసం ఆదిభూతో ఉపనిస్సయో ఉపనిస్సయకోటి. ‘‘వాలకోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తిఆదీసు వియ హి ఆది, అవయవో వా కోటి. కసిణరూపదస్సనతో పభుతి చ కామావచరకుసలాదీనం వేదనానం ఉపనిస్సయో పవత్తోతి తం దస్సనం ఉపనిస్సయకోటి. పరికమ్మాదీని వియ వా న బలవఉపనిస్సయో దస్సనన్తి తస్స ఉపనిస్సయన్తభావేన ఉపనిస్సయకోటితా వుత్తా. ఘానాదిద్వారేసు తీసు ఉపనిస్సయకోటియా లబ్భమానత్తాభావం వదన్తో ఇధ సమానవీథి న గహితాతి దీపేతి. దస్సనసవనాని వియ హి కసిణపరికమ్మాదీనం ఘాయనాదీని ఉపనిస్సయా న హోన్తీతి తదలాభో దీపితోతి. యదిపి వాయోకసిణం ఫుసిత్వాపి గహేతబ్బం, పురిమేన పన సవనేన వినా తం ఫుసనం సయమేవ మూలుపనిస్సయో యేభుయ్యేన న హోతీతి తస్స ఉపనిస్సయకోటితా న వుత్తా.

అజ్ఝాసయేన సమ్పత్తిగతో అజ్ఝాసయసమ్పన్నో, సమ్పన్నజ్ఝాసయోతి వుత్తం హోతి. వత్తప్పటివత్తన్తి ఖుద్దకఞ్చేవ మహన్తఞ్చ వత్తం, పుబ్బే వా కతం వత్తం, పచ్ఛా కతం పటివత్తం. ఏవం చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి ఆదిమ్హి ఉప్పన్నం ఆహ, తతో పరం ఉప్పన్నానిపి పన కసిణరూపదస్సనకల్యాణమిత్తదస్సనసంవేగవత్థుదస్సనాదీని ఉపనిస్సయపచ్చయా హోన్తియేవాతి. తేన తదుపనిస్సయం చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సేతీతి వేదితబ్బం.

యథాభూతసభావాదస్సనం అసమపేక్ఖనా. ‘‘అస్మీ’’తి రూపాదీసు వినిబన్ధస్స. సభావన్తరామసనవసేన పరామట్ఠస్స, పరామట్ఠవతోతి అత్థో. ఆరమ్మణాధిగహణవసేన అను అను ఉప్పజ్జనధమ్మతాయ థిరభావకిలేసస్స థామగతస్స, అప్పహీనకామరాగాదికస్స వా. పరిగ్గహే ఠితోతి వీమంసాయ ఠితో. ఏత్థ చ అసమపేక్ఖనాయాతిఆదినా మోహాదీనం కిచ్చేన పాకటేన తేసం ఉప్పత్తివసేన విచారణా దట్ఠబ్బా. రూపదస్సనేన ఉప్పన్నకిలేససమతిక్కమవసేన పవత్తా రూపదస్సనహేతుకా హోతీతి ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా నామ జాతా’’తి ఆహ. ఏత్థ చ చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స చతుభూమికవేదనాయ ఉపనిస్సయభావో ఏవ పకారన్తరేన కథితో, తథా ‘‘భావనావసేనా’’తి ఏత్థ చ.

కలాపసమ్మసనేన తీణి లక్ఖణాని ఆరోపేత్వా ఉదయబ్బయానుపస్సనాదికాయ విపస్సనాపటిపాటియా ఆదిమ్హి రూపారమ్మణపరిగ్గహేన రూపారమ్మణం సమ్మసిత్వా, తంమూలకం వా సబ్బం సమ్మసనం ఆదిభూతే రూపారమ్మణే పవత్తతీతి కత్వా ఆహ ‘‘రూపారమ్మణం సమ్మసిత్వా’’తి. ఏత్థ చ నామరూపపరిగ్గహాది సబ్బం సమ్మసనం భావనాతి వేదితబ్బా. రూపారమ్మణం సమ్మసిత్వాతి చ యథావుత్తచక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణభూతం రూపారమ్మణం వుత్తం, న యం కిఞ్చి. ఆరమ్మణేన హి చక్ఖుసమ్ఫస్సం దస్సేతీతి. ఏవం ‘‘రూపారమ్మణే ఉప్పన్నం కిలేస’’న్తి ఏత్థాపి వేదితబ్బం.

ఇదం ఫోట్ఠబ్బం కింనిస్సితన్తి చక్ఖుద్వారే వియ యోజనాయ యథాసమ్భవం ఆపోధాతుయా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స చ వసేన మహాభూతనిస్సితతా యోజేతబ్బా.

జాతి…పే… బలవపచ్చయో హోతీతి యథావుత్తానం భయతో దిస్సమానానం జాతిఆదీనం బలవపచ్చయభావేన తేసం భయతో దస్సనేన సహజాతస్స మనోసమ్ఫస్సస్స, తస్స వా దస్సనస్స ద్వారభూతస్స భవఙ్గమనోసమ్ఫస్సస్స బలవపచ్చయభావం దస్సేతి.

ధమ్మారమ్మణేతి న పుబ్బే వుత్తే జాతిఆదిఆరమ్మణేవ, అథ ఖో సబ్బస్మిం రాగాదివత్థుభూతే ధమ్మారమ్మణే. వత్థునిస్సితన్తి ఏత్థ వేదనాదిసఙ్ఖాతస్స ధమ్మారమ్మణేకదేసస్స పరిగ్గహముఖేన ధమ్మారమ్మణపరిగ్గహం దస్సేతి.

మనోసమ్ఫస్సోతి విఞ్ఞాణం సమ్ఫస్సస్స కారణభావేన గహితం, తదేవ అత్తనో ఫలస్సేవ ఫలభావేన వత్తుం న యుత్తం కారణఫలసఙ్కరభావేన సోతూనం సమ్మోహజనకత్తాతి ఆహ ‘‘న హి సక్కా విఞ్ఞాణం మనోసమ్ఫస్సజన్తి నిద్దిసితు’’న్తి, న పన విఞ్ఞాణస్స మనోసమ్ఫస్సేన సహజాతభావస్స అభావా. యస్మా వా యథా ‘‘తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౪; ౩.౪౨౦, ౪౨౫-౪౨౬; సం. ని. ౪.౬౦) వచనతో ఇన్ద్రియవిసయా వియ విఞ్ఞాణమ్పి ఫస్సస్స విసేసపచ్చయో, న తథా ఫస్సో విఞ్ఞాణస్స, తస్మా ఇన్ద్రియవిసయా వియ విఞ్ఞాణమ్పి చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదివచనం న అరహతీతి చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదిభావో న కతోతి వేదితబ్బో.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.