౨. వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౮. చక్ఖాదయో పసాదా ఓళారికమనోమయత్తభావపరియాపన్నా కాయవోహారం అరహన్తీతి తబ్బత్థుకా అదుక్ఖమసుఖా ‘‘కాయికా’’తి పరియాయేన వుత్తా, న కాయపసాదవత్థుకత్తా. న హి చక్ఖాదయో కాయపసాదా హోన్తీతి. సన్తతివసేన ఖణాదివసేన చాతి ఏత్థ అద్ధాసమయవసేన అతీతాదిభావస్స అవచనం సుఖాదివసేన భిన్నాయ అతీతాదిభావవచనతో. న హి సుఖాయేవ అద్ధావసేన సమయవసేన చ అతీతాదికా హోతి, తథా దుక్ఖా అదుక్ఖమసుఖా చ కాయికచేతసికాదిభావేన భిన్నా. తేన వేదనాసముదయో అద్ధాసమయవసేన అతీతాదిభావేన వత్తబ్బతం అరహతి సముదాయస్స తేహి పరిచ్ఛిన్దితబ్బత్తా, వేదనేకదేసా పన ఏత్థ గహితాతి తే సన్తతిఖణేహి పరిచ్ఛేదం అరహన్తి తత్థ తథాపరిచ్ఛిన్దితబ్బానం గహితత్తాతి. ఏకసన్తతియం పన సుఖాదిఅనేకభేదసబ్భావేన తేసు యో భేదో పరిచ్ఛిన్దితబ్బభావేన గహితో, తస్స ఏకప్పకారస్స పాకటస్స పరిచ్ఛేదికా తంసహితద్వారాలమ్బనప్పవత్తా, అవిచ్ఛేదేన తదుప్పాదకేకవిధవిసయసమాయోగప్పవత్తా చ సన్తతి భవితుం అరహతీతి తస్స భేదన్తరం అనామసిత్వా పరిచ్ఛేదకభావేన గహణం కతం. లహుపరివత్తినో వా ధమ్మా పరివత్తనేనేవ పరిచ్ఛేదం అరహన్తీతి సన్తతిఖణవసేన పరిచ్ఛేదో వుత్తో. పుబ్బన్తాపరన్తమజ్ఝగతాతి ఏతేన హేతుపచ్చయకిచ్చవసేన వుత్తనయం దస్సేతి.

౧౧. కిలేసగ్గిసమ్పయోగతో సదరథా. ఏతేన సభావతో ఓళారికతం దస్సేతి, దుక్ఖవిపాకట్ఠేనాతి ఏతేన ఓళారికవిపాకనిప్ఫాదనేన కిచ్చతో. కమ్మవేగక్ఖిత్తా కమ్మపటిబద్ధభూతా చ కాయకమ్మాదిబ్యాపారవిరహతో నిరుస్సాహా విపాకా, సఉస్సాహా చ కిరియా అవిపాకా. సవిపాకా చ సగబ్భా వియ ఓళారికాతి తబ్బిపక్ఖతో అవిపాకా సుఖుమాతి వుత్తా.

అసాతట్ఠేనాతి అమధురట్ఠేన. తేన సాతపటిపక్ఖం అనిట్ఠసభావం దస్సేతి. దుక్ఖట్ఠేనాతి దుక్ఖమట్ఠేన. తేన దుక్ఖానం సన్తాపనకిచ్చం దస్సేతి. ‘‘యాయం, భన్తే, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సన్తస్మిం ఏసా పణీతే సుఖే వుత్తా భగవతా’’తి (మ. ని. ౨.౮౮; సం. ని. ౪.౨౬౭) వచనతో అదుక్ఖమసుఖా ఫరణసభావవిరహతో అసన్తానం కామరాగపటిఘానుసయానం అనుసయనస్స అట్ఠానత్తా సన్తా, సుఖే నికన్తిం పరియాదాయ అధిగన్తబ్బత్తా పధానభావం నీతాతి పణీతాతి. తథా అనధిగన్తబ్బా చ కామావచరజాతిఆదిసఙ్కరం అకత్వా సమానజాతియం ఞాణసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తాదికే సమానభేదే సుఖతో పణీతాతి యోజేతబ్బా. ఉపబ్రూహితానం ధాతూనం పచ్చయభావేన సుఖా ఖోభేతి విబాధితానం పచ్చయభావేన దుక్ఖా చ. ఉభయమ్పి కాయం బ్యాపేన్తం వియ ఉప్పజ్జతీతి ఫరతి. మదయమానన్తి మదం కరోన్తం. ఛాదయమానన్తి ఇచ్ఛం ఉప్పాదేన్తం, అవత్థరమానం వా. ఘమ్మాభితత్తస్స సీతోదకఘటేన ఆసిత్తస్స యథా కాయో ఉపబ్రూహితో హోతి, ఏవం సుఖసమఙ్గినోపీతి కత్వా ‘‘ఆసిఞ్చమానం వియా’’తి వుత్తం. ఏకత్తనిమిత్తేయేవాతి పథవీకసిణాదికే ఏకసభావే ఏవ నిమిత్తే. చరతీతి నానావజ్జనే జవనే వేదనా వియ విప్ఫన్దనరహితత్తా సుఖుమా.

అధిప్పాయే అకుసలతాయ అకోవిదో. కుసలత్తికే…పే… ఆగతత్తాతి ‘‘కుసలాకుసలా వేదనా ఓళారికా, అబ్యాకతా వేదనా సుఖుమా’’తి ఏవం ఆగతత్తా. భూమన్తరభేదే దస్సేతుం ‘‘యమ్పీ’’తిఆది ఆరద్ధం. ఇమినా నీహారేనాతి ఏతేన ‘‘కామావచరసుఖతో కామావచరుపేక్ఖా సుఖుమా’’తిఆదినా సభావాదిభేదేన చ ఓళారికసుఖుమభావం తత్ర తత్రేవ కథేన్తో న భిన్దతీతి నయం దస్సేతి.

లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా, తస్మా ఏకన్తపణీతే హీనపణీతానం ఉద్ధటత్తా ఏవమేవ ఏకన్తహీనే చ యథాసమ్భవం హీనపణీతతా ఉద్ధరితబ్బాతి అనుఞ్ఞాతం హోతీతి ఉభయత్థ తదుద్ధరణే న కుక్కుచ్చాయితబ్బన్తి అత్థో.

అకుసలానం కుసలాదీహి సుఖుమత్తాభావతో పాళియా ఆగతస్స అపరివత్తనీయభావేన ‘‘హేట్ఠిమనయో న ఓలోకేతబ్బో’’తి వుత్తన్తి వదన్తి, తంతంవాపనవసేన కథనేపి పరివత్తనం నత్థీతి న పరివత్తనం సన్ధాయ ‘‘హేట్ఠిమనయో న ఓలోకేతబ్బో’’తి వుత్తం, హేట్ఠిమనయస్స పన వుత్తత్తా అవుత్తనయం గహేత్వా ‘‘తం తం వా పనా’’తి వత్తుం యుత్తన్తి ‘‘హేట్ఠిమనయో న ఓలోకేతబ్బో’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బో. బహువిపాకా అకుసలా దోసుస్సన్నతాయ ఓళారికా, తథా అప్పవిపాకా కుసలా. మన్దదోసత్తా అప్పవిపాకా అకుసలా సుఖుమా, తథా బహువిపాకా కుసలా చ. ఓళారికసుఖుమనికన్తివత్థుభావతో కామావచరాదీనం ఓళారికసుఖుమతా. సాపీతి భావనామయాయ భేదనేన దానమయసీలమయానఞ్చ పచ్చేకం భేదనం నయతో దస్సితన్తి వేదితబ్బం. సాపీతి వా తివిధాపీతి యోజేతబ్బం.

౧౩. జాతిఆదివసేన అసమానకోట్ఠాసతా విసభాగట్ఠో. దుక్ఖవిపాకతాదివసేన అసదిసకిచ్చతా, అసదిససభావతా వా విసంసట్ఠో, న అసమ్పయోగో. యది సియా, దూరవిపరియాయేన సన్తికం హోతీతి సంసట్ఠట్ఠేన సన్తికతా ఆపజ్జతి, న చ వేదనాయ వేదనాసమ్పయోగో అత్థి. సన్తికపదవణ్ణనాయ చ ‘‘సభాగట్ఠేన సరిక్ఖట్ఠేన చా’’తి వక్ఖతీతి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

న దూరతో సన్తికం ఉద్ధరితబ్బన్తి కస్మా వుత్తం, కిం యథా సన్తికతో అకుసలతో అకుసలా దూరేతి ఉద్ధరీయతి, తథా తతో దూరతో కుసలతో కుసలా సన్తికేతి ఉద్ధరితుం న సక్కాతి? న సక్కా. తథా హి సతి కుసలా కుసలాయ సన్తికేతి కత్వా సన్తికతో సన్తికతా ఏవ ఉద్ధరితా సియా, తథా చ సతి సన్తికసన్తికతరతావచనమేవ ఆపజ్జతి, ఉపాదాయుపాదాయ దూరసన్తికతావ ఇధ వుచ్చతి, తస్మా దూరతో దూరుద్ధరణం వియ సన్తికతో సన్తికుద్ధరణఞ్చ న సక్కా కాతుం దూరదూరతరతాయ వియ సన్తికసన్తికతరతాయ చ అనధిప్పేతత్తా. అథ పన వదేయ్య ‘‘న కుసలా కుసలాయ ఏవ సన్తికేతి ఉద్ధరితబ్బా, అథ ఖో యతో సా దూరే, తస్సా అకుసలాయా’’తి, తఞ్చ నత్థి. న హి అకుసలాయ కుసలా కదాచి సన్తికే అత్థీతి. అథాపి వదేయ్య ‘‘యా అకుసలా కుసలాయ సన్తికే, సా తతో దూరతో కుసలతో ఉద్ధరితబ్బా’’తి, తదపి నత్థి. న హి కుసలే అకుసలా అత్థి, యా తతో సన్తికేతి ఉద్ధరియేయ్య, తస్మా ఇధ వుత్తస్స దూరస్స దూరతో అచ్చన్తవిసభాగత్తా దూరే సన్తికం నత్థీతి న సక్కా దూరతో సన్తికం ఉద్ధరితుం, సన్తికే పనిధ వుత్తే భిన్నే తత్థేవ దూరం లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సన్తికతో పన దూరం ఉద్ధరితబ్బ’’న్తి.

ఉపాదాయుపాదాయ దూరతో చ సన్తికం న సక్కా ఉద్ధరితుం. లోభసహగతాయ దోససహగతా దూరే లోభసహగతా సన్తికేతి హి వుచ్చమానే సన్తికతోవ సన్తికం ఉద్ధరితం హోతి. తథా దోససహగతాయ లోభసహగతా దూరే దోససహగతా సన్తికేతి ఏత్థాపి సభాగతో సభాగన్తరస్స ఉద్ధటత్తా, న చ సక్కా ‘‘లోభసహగతాయ దోససహగతా దూరే సా ఏవ చ సన్తికే’’తి వత్తుం దోససహగతాయ సన్తికభావస్స అకారణత్తా, తస్మా విసభాగతా భేదం అగ్గహేత్వా న పవత్తతీతి సభాగాబ్యాపకత్తా దూరతాయ దూరతో సన్తికుద్ధరణం న సక్కా కాతుం. న హి దోససహగతా అకుసలసభాగం సబ్బం బ్యాపేత్వా పవత్తతీతి. సభాగతా పన భేదం అన్తోగధం కత్వా పవత్తతీతి విసభాగబ్యాపకత్తా సన్తికతాయ సన్తికతో దూరుద్ధరణం సక్కా కాతుం. అకుసలతా హి లోభసహగతాదిసబ్బవిసభాగబ్యాపికాతి. తేనాహ ‘‘న దూరతో సన్తికం ఉద్ధరితబ్బ’’న్తిఆది.

వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.