౧. రూపక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౨. యం కిఞ్చీతి ఏత్థ యన్తి సామఞ్ఞేన అనియమనిదస్సనం, కిఞ్చీతి పకారన్తరభేదం ఆమసిత్వా అనియమనిదస్సనం. ఉభయేనపి అతీతం వా…పే… సన్తికే వా అప్పం వా బహుం వా యాదిసం వా తాదిసం వా యం కిఞ్చీతి నపుంసకనిద్దేసారహం సబ్బం బ్యాపేత్వా సఙ్గణ్హాతీతి అఞ్ఞేసుపి నపుంసకనిద్దేసారహేసు పసఙ్గం దిస్వా తస్స అధిప్పేతత్థం అతిచ్చ పవత్తితో అతిప్పసఙ్గస్స నియమనత్థం ‘‘రూప’’న్తి ఆహ. యంకిఞ్చీతి సనిపాతం యం-సద్దం కిం-సద్దఞ్చ అనియమేకత్థదీపనవసేన ఏకం పదన్తి గహేత్వా ‘‘పదద్వయేనపీ’’తి వుత్తం.

కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం వదేథాతి తుమ్హేపి రూపం రూపన్తి వదేథ, తం కేన కారణేన వదేథాతి అత్థో, అథ వా కేన కారణేన రూపం, తం కారణం వదేథాతి అత్థో. అథేతేసు భిక్ఖూసు తుణ్హీభూతేసు భగవా ఆహ ‘‘రుప్పతీతి ఖో’’తిఆది.

భిజ్జతీతి సీతాదిసన్నిపాతే విసదిససన్తానుప్పత్తిదస్సనతో పురిమసన్తానస్స భేదం సన్ధాయాహ. భేదో చ విసదిసతావికారాపత్తీతి భిజ్జతీతి వికారం ఆపజ్జతీతి అత్థో. వికారాపత్తి చ సీతాదిసన్నిపాతే విసదిసరూపుప్పత్తియేవ. అరూపక్ఖన్ధానం పన అతిలహుపరివత్తితో యథా రూపధమ్మానం ఠితిక్ఖణే సీతాదీహి సమాగమో హోతి, యేన తత్థ ఉతునో ఠితిప్పత్తస్స పురిమసదిససన్తానుప్పాదనసమత్థతా న హోతి ఆహారాదికస్స వా, ఏవం అఞ్ఞేహి సమాగమో నత్థి. సఙ్ఘట్టనేన చ వికారాపత్తియం రుప్పన-సద్దో నిరుళ్హో, తస్మా అరూపధమ్మానం సఙ్ఘట్టనవిరహితత్తా రూపధమ్మానం వియ పాకటస్స వికారస్స అభావతో చ ‘‘రుప్పన్తీ’’తి ‘‘రుప్పనలక్ఖణా’’తి చ న వుచ్చన్తి. జిఘచ్ఛాపిపాసాహి రుప్పనఞ్చ ఉదరగ్గిసన్నిపాతేన హోతీతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ కుప్పతీతి ఏతేన కత్తుఅత్థే రూపపదసిద్ధిం దస్సేతి, ఘట్టీయతి పీళీయతీతి ఏతేహి కమ్మత్థే. కోపాదికిరియాయేవ హి రుప్పనకిరియాతి. సో పన కత్తుభూతో కమ్మభూతో చ అత్థో భిజ్జమానో హోతీతి ఇమస్సత్థస్స దస్సనత్థం ‘‘భిజ్జతీతి అత్థో’’తి వుత్తం. అథ వా రుప్పతీతి రూపన్తి కమ్మకత్తుత్థే రూపపదసిద్ధి వుత్తా. వికారో హి రుప్పనన్తి. తేనేవ ‘‘భిజ్జతీతి అత్థో’’తి కమ్మకత్తుత్థేన భిజ్జతి-సద్దేన అత్థం దస్సేతి. యం పన రుప్పతి భిజ్జతి, తం యస్మా కుప్పతి ఘట్టీయతి పీళీయతి, తస్మా ఏతేహి చ పదేహి పదత్థో పాకటో కతోతి. ‘‘కేనట్ఠేనా’’తి పుచ్ఛాసభాగవసేన ‘‘రుప్పనట్ఠేనా’’తి వుత్తం. న కేవలం సద్దత్థోయేవ రుప్పనం, తస్స పనత్థస్స లక్ఖణఞ్చ హోతీతి అత్థలక్ఖణవసేన ‘‘రుప్పనలక్ఖణేన రూపన్తిపి వత్తుం వట్టతీ’’తి ఆహ.

ఛిజ్జిత్వాతి ముచ్ఛాపత్తియా ముచ్చిత్వా అఙ్గపచ్చఙ్గానం ఛేదనవసేన వా ఛిజ్జిత్వా. అచ్చన్తఖారేన సీతోదకేనాతి అతిసీతభావమేవ సన్ధాయ అచ్చన్తఖారతా వుత్తా సియా. న హి తం కప్పసణ్ఠానం ఉదకం సమ్పత్తికరం పథవీసన్ధారకం కప్పవినాసఉదకం వియ ఖారం భవితుం అరహతి. తథా హి సతి పథవీ విలీయేయ్యాతి. అవీచిమహానిరయేతి సఉస్సదం అవీచినిరయం వుత్తం. తేనేవ ‘‘తత్థ హీ’’తిఆది వుత్తం. పేత్తి…పే… న హోన్తీతి ఏవంవిధాపి సత్తా అత్థీతి అధిప్పాయో ఏవంవిధాయేవ హోన్తీతి నియమాభావతో. ఏవం కాలకఞ్జికాదీసుపీతి. సరన్తా గచ్ఛన్తీతి సరీసప-సద్దస్స అత్థం వదతి.

అభిసఞ్ఞూహిత్వాతి ఏత్థ సమూహం కత్వాతిపి అత్థో. ఏతేన సబ్బం రూపం…పే… దస్సితం హోతీతి ఏతేన రూపక్ఖన్ధ-సద్దస్స సమానాధికరణసమాసభావం దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘న హి రూపతో…పే… అత్థీ’’తి.

౩. పక్ఖిపిత్వాతి ఏత్థ ఏకాదసోకాసేసు రూపం పక్ఖిపిత్వాతి అత్థో. న హి తత్థ మాతికంయేవ పక్ఖిపిత్వా మాతికా ఠపితా, అథ ఖో పకరణప్పత్తం రూపన్తి.

అపరో నయో…పే… ఏత్థేవ గణనం గతన్తి ఏతేన అతీతంసేనాతి భుమ్మత్థే కరణవచనన్తి దస్సేతి. యేన పకారేన గణనం గతం, తం దస్సేతుం ‘‘చత్తారో చ మహాభూతా’’తిఆది వుత్తన్తి ఇమస్మిం అత్థే సతి మహాభూతుపాదాయరూపభావో అతీతకోట్ఠాసే గణనస్స కారణన్తి ఆపజ్జతి. న హి అతీతంసానం వేదనాదీనం నివత్తనత్థం ఇదం వచనం ‘‘యం రూప’’న్తి ఏతేనేవ తేసం నివత్తితత్తా, నాపి రూపస్స అఞ్ఞప్పకారనివత్తనత్థం సబ్బప్పకారస్స తత్థ గణితత్తా, న చ అనాగతపచ్చుప్పన్నాకారనివత్తనత్థం అతీతంసవచనేన తంనివత్తనతోతి. అథ పన యం అతీతంసేన గణితం, తం చత్తారో చ…పే… రూపన్తి ఏవం గణితన్తి అయమత్థో అధిప్పేతో, ఏవం సతి గణనన్తరదస్సనం ఇదం సియా, న అతీతంసేన గణితప్పకారదస్సనం, తందస్సనే పన సతి భూతుపాదాయరూపప్పకారేన అతీతంసే గణితం తంసభావత్తాతి ఆపన్నమేవ హోతి, న చ ఏవంసభావతా అతీతంసే గణితతాయ కారణం భవితుం అరహతి ఏవంసభావస్సేవ పచ్చుప్పన్నానాగతేసు గణితత్తా సుఖాదిసభావస్స చ అతీతంసే గణితత్తా, తస్మా పురిమనయో ఏవ యుత్తో. అజ్ఝత్తబహిద్ధానిద్దేసేసుపి తాదిసో ఏవత్థో లబ్భతీతి.

సుత్తన్తపరియాయతోతి పరియాయదేసనత్తా సుత్తస్స వుత్తం. అభిధమ్మనిద్దేసతోతి నిప్పరియాయదేసనత్తా అభిధమ్మస్స నిచ్ఛయేన దేసో నిద్దేసోతి కత్వా వుత్తం. కిఞ్చాపీతిఆదీసు అయమధిప్పాయో – సుత్తన్తభాజనీయత్తా యథా ‘‘అతీతం నన్వాగమేయ్యా’’తిఆదీసు అద్ధానవసేన అతీతాదిభావోవ వుత్తో, తథా ఇధాపి నిద్దిసితబ్బో (మ. ని. ౩.౨౭౨, ౨౭౫; అప. థేర ౨.౫౫.౨౪౪) సియా. ఏవం సన్తేపి సుత్తన్తభాజనీయమ్పి అభిధమ్మదేసనాయేవ సుత్తన్తే వుత్తధమ్మే విచినిత్వా విభజనవసేన పవత్తాతి అభిధమ్మనిద్దేసేనేవ అతీతాదిభావో నిద్దిట్ఠోతి.

అద్ధాసన్తతిసమయఖణవసేనాతి ఏత్థ చుతిపటిసన్ధిపరిచ్ఛిన్నే కాలే అద్ధా-సద్దో వత్తతీతి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్తిఆదిసుత్తవసేన (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) విఞ్ఞాయతి. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అద్ధా. కతమే తయో? అతీతో అద్ధా, అనాగతో అద్ధా, పచ్చుప్పన్నో అద్ధా’’తి (ఇతివు. ౬౩; దీ. ని. ౩.౩౦౫) ఏత్థ పన పరమత్థతో పరిచ్ఛిజ్జమానో అద్ధా నిరుత్తిపథసుత్తవసేన (సం. ని. ౩.౬౨) ఖణపరిచ్ఛిన్నో యుత్తో. తత్థ హి ‘‘యం, భిక్ఖవే, రూపం జాతం పాతుభూతం, ‘అత్థీ’తి తస్స సఙ్ఖా’’తి (సం. ని. ౩.౬౨) విజ్జమానస్స పచ్చుప్పన్నతా తతో పుబ్బే పచ్ఛా చ అతీతానాగతతా వుత్తాతి. యేభుయ్యేన పన చుతిపటిసన్ధిపరిచ్ఛిన్నో (దీ. ని. ౩.౩౦౫; ఇతివు. ౬౩) సుత్తేసు అతీతాదికో అద్ధా వుత్తోతి సో ఏవ ఇధాపి ‘‘అద్ధావసేనా’’తి వుత్తో. సీతం సీతస్స సభాగో, తథా ఉణ్హం ఉణ్హస్స. యం పన సీతం ఉణ్హం వా సరీరే సన్నిపతితం సన్తానవసేన పవత్తమానం అనూనం అనధికం ఏకాకారం, తం ఏకో ఉతూతి వుచ్చతి. సభాగఉతునో అనేకన్తసభావతో ఏకగహణం కతం, ఏవం ఆహారేపి. ఏకవీథిఏకజవనసముట్ఠానన్తి పఞ్చఛట్ఠద్వారవసేన వుత్తం. సన్తతిసమయకథా విపస్సకానం ఉపకారత్థాయ అట్ఠకథాసు కథితా.

నిట్ఠితహేతుపచ్చయకిచ్చం, నిట్ఠితహేతుకిచ్చమనిట్ఠితపచ్చయకిచ్చం, ఉభయకిచ్చమసమ్పత్తం, సకిచ్చక్ఖణే పచ్చుప్పన్నం. జనకో హేతు, ఉపత్థమ్భకో పచ్చయో, తేసం ఉప్పాదనం ఉపత్థమ్భనఞ్చ కిచ్చం. యథా బీజస్స అఙ్కురుప్పాదనం పథవీఆదీనఞ్చ తదుపత్థమ్భనం కమ్మస్స కటత్తారూపవిపాకుప్పాదనం ఆహారాదీనం తదుపత్థమ్భనం, ఏవం ఏకేకస్స కలాపస్స చిత్తుప్పాదస్స చ జనకానం కమ్మానన్తరాదిపచ్చయభూతానం ఉపత్థమ్భకానఞ్చ సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతానం కిచ్చం యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. తత్థ ఉప్పాదక్ఖణే హేతుకిచ్చం దట్ఠబ్బం, తీసుపి ఖణేసు పచ్చయకిచ్చం. పథవీఆదీనం సన్ధారణాదికం ఫస్సాదీనం ఫుసనాదికఞ్చ అత్తనో అత్తనో కిచ్చం సకిచ్చం, తస్స కరణక్ఖణో సకిచ్చక్ఖణో. సహ వా కిచ్చేన సకిచ్చం, యస్మిం ఖణే సకిచ్చం రూపం వా అరూపం వా హోతి, సో సకిచ్చక్ఖణో, తస్మిం ఖణే పచ్చుప్పన్నం.

౬. ఏత్తకమేవాతి ‘‘తేసం తేస’’న్తి ఇమినా ఆమేడితవచనేన అభిబ్యాపనత్థేన వుత్తత్థమేవ. ‘‘అపరస్స అపరస్సా’’తి దీపనం అపరదీపనం. పరియేసతూతి ఏతేన పరియేసనాయ అనిట్ఠనామనివత్తనస్స అకారణభావం దస్సేతి. కమ్మదోసేన హి చిత్తవిపల్లాసదోసేన చ గూథభక్ఖపాణాదయో ఉమ్మత్తకాదయో చ పరియేసేయ్యుం దిట్ఠివిపల్లాసేన చ యోనకాదయో న ఆరమ్మణస్స పరియేసితబ్బసభావత్తా, అపరియేసితబ్బసభావత్తా పన ఏతస్స అనిట్ఠమిచ్చేవ నామన్తి అత్థో.

సమ్పత్తివిరహతోతి రూపాదీనం దేవమనుస్ససమ్పత్తిభవే కుసలకమ్మఫలతా సమిద్ధసోభనతా చ సమ్పత్తి, తబ్బిరహతోతి అత్థో. తతో ఏవ తం న పరియేసితబ్బన్తి. సోభనాని చ కానిచి హత్థిరూపాదీని అకుసలకమ్మనిబ్బత్తాని న తేసంయేవ హత్థిఆదీనం సుఖస్స హేతుభావం గచ్ఛన్తీతి తేసం సఙ్గణ్హనత్థం ‘‘అకన్త’’న్తి వుత్తం. తస్స తస్సేవ హి సత్తస్స అత్తనా కతేన కుసలేన నిబ్బత్తం సుఖస్స పచ్చయో హోతి, అకుసలేన నిబ్బత్తం దుక్ఖస్స. తస్మా కమ్మజానం ఇట్ఠానిట్ఠతా కమ్మకారకసత్తస్స వసేన యోజనారహా సియా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కుసలకమ్మజం అనిట్ఠం నామ నత్థీ’’తి ఇదమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘అకుసలకమ్మజం ఇట్ఠం నామ నత్థీ’’తి. తేన అకుసలకమ్మజమ్పి సోభనం పరసత్తానం ఇట్ఠన్తి అనుఞ్ఞాతం భవిస్సతి. కుసలకమ్మజం పన సబ్బేసం ఇట్ఠమేవాతి వదన్తి. తిరచ్ఛానగతానం పన కేసఞ్చి మనుస్సరూపం అమనాపం, యతో తే దిస్వావ పలాయన్తి. మనుస్సా చ దేవతారూపం దిస్వా భాయన్తి, తేసమ్పి విపాకవిఞ్ఞాణం తం రూపం ఆరబ్భ కుసలవిపాకం ఉప్పజ్జతి, తాదిసస్స పన పుఞ్ఞస్స అభావా న తేసం తత్థ అభిరతి హోతీతి అధిప్పాయో. కుసలకమ్మజస్స పన అనిట్ఠస్సాభావో వియ అకుసలకమ్మజస్స సోభనస్స ఇట్ఠస్స అభావో వత్తబ్బో. హత్థిఆదీనమ్పి హి అకుసలకమ్మజం మనుస్సానం అకుసలవిపాకస్సేవ ఆరమ్మణం, కుసలకమ్మజం పన పవత్తే సముట్ఠితం కుసలవిపాకస్స. ఇట్ఠారమ్మణేన పన వోమిస్సకత్తా అప్పకం అకుసలకమ్మజం బహులం అకుసలవిపాకుప్పత్తియా కారణం న భవిస్సతీతి సక్కా వత్తున్తి. విపాకం పన కత్థచి న సక్కా వఞ్చేతున్తి విపాకవసేన ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణవవత్థానం సుట్ఠు వుత్తం. తస్మా తం అనుగన్త్వా సబ్బత్థ ఇట్ఠానిట్ఠతా యోజేతబ్బా.

అనిట్ఠా పఞ్చ కామగుణాతి కస్మా వుత్తం, నను ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాని రూపాని ఇట్ఠానీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬; ౨.౧౫౫; ౩.౧౯౦; సం. ని. ౫.౩౦) ఏవమాదినా ఇట్ఠానేవ రూపాదీని ‘‘కామగుణా’’తి వుత్తానీతి? కామగుణసదిసేసు కామగుణవోహారతో, సదిసతా చ రూపాదిభావోయేవ, న ఇట్ఠతా. ‘‘అనిట్ఠా’’తి వా వచనేన అకామగుణతా దస్సితాతి కామగుణవిసభాగా రూపాదయో ‘‘కామగుణా’’తి వుత్తా అసివే ‘‘సివా’’తి వోహారో వియ. సబ్బాని వా ఇట్ఠానిట్ఠాని రూపాదీని తణ్హావత్థుభావతో కామగుణాయేవ. వుత్తఞ్హి ‘‘రూపా లోకే పియరూపం సాతరూప’’న్తిఆది (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩; విభ. ౨౦౩). అతిసయేన పన కామనీయత్తా సుత్తేసు ‘‘కామగుణా’’తి ఇట్ఠాని రూపాదీని వుత్తానీతి.

ద్వీసుపి హీనపణీతపదేసు ‘‘అకుసలకమ్మజవసేన కుసలకమ్మజవసేనా’’తి వచనం ‘‘తేసం తేసం సత్తాన’’న్తి సత్తవసేన నియమేత్వా విభజితత్తా, అయఞ్చత్థో ‘‘తేసం తేస’’న్తి అవయవయోగే సామివచనం కత్వా వుత్తోతి వేదితబ్బో. సత్తసన్తానపరియాపన్నేసు కమ్మజం విసిట్ఠన్తి ‘‘కమ్మజవసేనా’’తి వుత్తం. యది పన తేహి తేహీతి ఏతస్మిం అత్థే తేసం తేసన్తి సామివచనం, విసయవిసయీసమ్బన్ధే వా, న కమ్మజవసేనేవ రూపాదీని విభత్తాని, సబ్బేసం పన ఇన్ద్రియబద్ధానం వసేన విభత్తానీతి విఞ్ఞాయన్తి. ఏత్థ చ పాకటేహి రూపాదీహి నయో దస్సితోతి చక్ఖాదీసుపి హీనపణీతతా యోజేతబ్బా.

మనాపపరియన్తన్తి మనాపం పరియన్తం మరియాదాభూతం పఞ్చసు కామగుణేసు వదామీతి అత్థో. కిం కారణన్తి? యస్మా తే ఏకచ్చస్స మనాపా హోన్తి, ఏకచ్చస్స అమనాపా, యస్స యేవ మనాపా, తస్స తేవ పరమా, తస్మా తస్స తస్స అజ్ఝాసయవసేన కామగుణానం పరమతా హోతి, న తేసంయేవ సభావతో.

ఏవన్తి ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తనయేన. ఏకస్మింయేవ అస్సాదనకుజ్ఝనతో ఆరమ్మణసభావస్సేవ ఇట్ఠానిట్ఠాభావతో అనిట్ఠం ‘‘ఇట్ఠ’’న్తి గహణతో చ, ఇట్ఠం ‘‘అనిట్ఠ’’న్తి గహణతో చ ఇట్ఠానిట్ఠం నామ పాటియేక్కం పటివిభత్తం నత్థీతి అత్థో. సఞ్ఞావిపల్లాసేన చాతిఆదినా నిబ్బానే వియ అఞ్ఞేసు ఆరమ్మణేసు సఞ్ఞావిపల్లాసేన ఇట్ఠానిట్ఠగ్గహణం హోతి. పిత్తుమ్మత్తాదీనం ఖీరసక్కరాదీసు దోసుస్సదసముట్ఠితసఞ్ఞావిపల్లాసవసేన తిత్తగ్గహణం వియాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ మనాపపరియన్తతా వుత్తాతి దస్సేతి.

విభత్తం అత్థీతి చ వవత్థితం అత్థీతి అత్థో, అట్ఠకథాచరియేహి విభత్తం పకాసితన్తి వా. తఞ్చ మజ్ఝిమకసత్తస్స వసేన వవత్థితం పకాసితఞ్చ, అఞ్ఞేసఞ్చ విపల్లాసవసేన ఇదం ఇట్ఠం అనిట్ఠఞ్చ హోతీతి అధిప్పాయో. ఏవం వవత్థితస్స పనిట్ఠానిట్ఠస్స అనిట్ఠం ఇట్ఠన్తి చ గహణే న కేవలం సఞ్ఞావిపల్లాసోవ కారణం, ధాతుక్ఖోభవసేన ఇన్ద్రియవికారాపత్తిఆదినా కుసలాకుసలవిపాకుప్పత్తిహేతుభావోపీతి సక్కా వత్తుం. తథా హి సీతుదకం ఘమ్మాభితత్తానం కుసలవిపాకస్స కాయవిఞ్ఞాణస్స హేతు హోతి, సీతాభిభూతానం అకుసలవిపాకస్స. తూలపిచుసమ్ఫస్సో వణే దుక్ఖో నివణే సుఖో, ముదుతరుణహత్థసమ్బాహనఞ్చ సుఖం ఉప్పాదేతి, తేనేవ హత్థేన పహరణం దుక్ఖం, తస్మా విపాకవసేన ఆరమ్మణవవత్థానం యుత్తం.

కిఞ్చాపీతిఆదినా సతిపి సఞ్ఞావిపల్లాసే బుద్ధరూపదస్సనాదీసు కుసలవిపాకస్సేవ గూథదస్సనాదీసు చ అకుసలవిపాకస్స ఉప్పత్తిం దస్సేన్తో తేన విపాకేన ఆరమ్మణస్స ఇట్ఠానిట్ఠతం దస్సేతి. విజ్జమానేపి సఞ్ఞావిపల్లాసే ఆరమ్మణేన విపాకనియమదస్సనం ఆరమ్మణనియమదస్సనత్థమేవ కతన్తి.

అపిచ ద్వారవసేనపీతిఆదినా ద్వారన్తరే దుక్ఖస్స సుఖస్స చ పచ్చయభూతస్స ద్వారన్తరే సుఖదుక్ఖవిపాకుప్పాదనతో విపాకేన ఆరమ్మణనియమదస్సనేన ఏకస్మింయేవ చ ద్వారే సమానస్సేవ మణిరతనాదిఫోట్ఠబ్బస్స సణికం ఫుసనే పోథనే చ సుఖదుక్ఖుప్పాదనతో విపాకవసేన ఇట్ఠానిట్ఠతా దస్సితాతి విఞ్ఞాయతి.

హేట్ఠిమనయోతి మజ్ఝిమకసత్తస్స విపాకస్స చ వసేన వవత్థితం ఆరమ్మణం గహేత్వా ‘‘తేసం తేసం సత్తానం ఉఞ్ఞాత’’న్తి (విభ. ౬) చ ఆదినా వుత్తనయో. సమ్ముతిమనాపన్తి మజ్ఝిమకసత్తస్స విపాకస్స చ వసేన సమ్మతం వవత్థితం మనాపం, తం పన సభావేనేవ వవత్థితన్తి అభిన్దితబ్బతోవ న భిన్దతీతి అధిప్పాయో. సఞ్ఞావిపల్లాసేన నేరయికాదీహిపి పుగ్గలేహి మనాపన్తి గహితం పుగ్గలమనాపం ‘‘తం తం వా పనా’’తిఆదినా భిన్దతి. వేమానికపేతరూపమ్పి అకుసలకమ్మజత్తా కమ్మకారణాదిదుక్ఖవత్థుభావతో చ ‘‘మనుస్సరూపతో హీన’’న్తి వుత్తం.

౭. ఓళారికరూపానం వత్థారమ్మణపటిఘాతవసేన సుపరిగ్గహితతా, సుఖుమానం తథా అభావతో దుప్పరిగ్గహితతా చ యోజేతబ్బా. దుప్పరిగ్గహట్ఠేనేవ లక్ఖణదుప్పటివిజ్ఝనతా దట్ఠబ్బా. దసవిధన్తి ‘‘దూరే’’తి అవుత్తస్స దస్సనత్థం వుత్తం. వుత్తమ్పి పన ఓకాసతో దూరే హోతియేవ.

హేట్ఠిమనయోతి ‘‘ఇత్థిన్ద్రియం…పే… ఇదం వుచ్చతి రూపం సన్తికే’’తి (విభ. ౭) ఏవం లక్ఖణతో ద్వాదసహత్థవసేన వవత్థితఓకాసతో చ దస్సేత్వా నియ్యాతితనయో. సో లక్ఖణోకాసవసేన దూరసన్తికేన సహ గహేత్వా నియ్యాతితత్తా భిన్దమానో మిస్సకం కరోన్తో గతో. అథ వా భిన్దమానోతి సరూపదస్సనేన లక్ఖణతో యేవాపనకేన ఓకాసతోతి ఏవం లక్ఖణతో ఓకాసతో చ విసుం కరోన్తో గతోతి అత్థో. అథ వా లక్ఖణతో సన్తికదూరానం ఓకాసతో దూరసన్తికభావకరణేన సన్తికభావం భిన్దిత్వా దూరభావం, దూరభావఞ్చ భిన్దిత్వా సన్తికభావం కరోన్తో పవత్తోతి ‘‘భిన్దమానో గతో’’తి వుత్తం. ఇధ పనాతి ‘‘తం తం వా పన రూపం ఉపాదాయ ఉపాదాయా’’తి ఇధ పురిమనయేన లక్ఖణతో దూరం ఓకాసతో సన్తికభావకరణేన న భిన్దతి భగవా, న చ ఓకాసదూరతో విసుం కరణేన, నాపి ఓకాసదూరేన వోమిస్సకకరణేనాతి అత్థో. కిం పన కరోతీతి? ఓకాసతో దూరమేవ భిన్దతి. ఏత్థ పన న పుబ్బే వుత్తనయేన తిధా అత్థో దట్ఠబ్బో. న హి ఓకాసతో దూరం లక్ఖణతో సన్తికం కరోతి, లక్ఖణతో వా విసుం తేన వా వోమిస్సకన్తి. ఓకాసతో దూరస్స పన ఓకాసతోవ సన్తికభావకరణం ఇధ ‘‘భేదన’’న్తి వేదితబ్బం. ఇధ పన న లక్ఖణతో దూరం భిన్దతీతి ఏత్థాపి వా న పుబ్బే వుత్తనయేన తిధా భేదస్స అకరణం వుత్తం, లక్ఖణతో సన్తికదూరానం పన లక్ఖణతో ఉపాదాయుపాదాయ దూరసన్తికభావో నత్థీతి లక్ఖణతో దూరస్స లక్ఖణతోవ సన్తికభావాకరణం లక్ఖణతో దూరస్స అభేదనన్తి దట్ఠబ్బం. పురిమనయో వియ అయం నయో న హోతీతి ఏత్తకమేవ హి ఏత్థ దస్సేతీతి భిన్దమానోతి ఏత్థ చ అఞ్ఞథా భేదనం వుత్తం, భేదనం ఇధ చ అఞ్ఞథా వుత్తన్తి.

రూపక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.