(౭) ౨. భూమిచాలవగ్గో

౧-౫. ఇచ్ఛాసుత్తాదివణ్ణనా

౬౧-౬౫. సత్తమస్స పఠమాదీని సువిఞ్ఞేయ్యాని. పఞ్చమే (దీ.ని.టీ. ౨.౧౭౩) అభిభవతీతి అభిభు, పరికమ్మం, ఞాణం వా. అభిభు ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. అభిభవితబ్బం వా ఆరమ్మణసఙ్ఖాతం ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం. అథ వా ఆరమ్మణాభిభవనతో అభితు చ తం ఆయతనఞ్చ యోగినో సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానభావతో మనాయతనధమ్మాయతనభావతో చాతిపి ససమ్పయుత్తజ్ఝానం అభిభాయతనం. తేనాహ ‘‘అభిభవనకారణానీ’’తిఆది. తాని హీతి అభిభాయతనసఞ్ఞితాని ఝానాని. ‘‘పుగ్గలస్స ఞాణుత్తరియతాయా’’తి ఇదం ఉభయత్థాపి యోజేతబ్బం. కథం? పటిపక్ఖభావేన పచ్చనీకధమ్మే అభిభవన్తి పుగ్గలస్స ఞాణుత్తరియతాయ ఆరమ్మణాని అభిభవన్తి. ఞాణబలేనేవ హి ఆరమ్మణాభిభవనం వియ పటిపక్ఖాభిభవోపీతి.

పరికమ్మవసేన అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ, న అప్పనావసేన. న హి పటిభాగనిమిత్తారమ్మణా అప్పనా అజ్ఝత్తవిసయా సమ్భవతి. తం పన అజ్ఝత్తపరికమ్మవసేన లద్ధం కసిణనిమిత్తం అవిసుద్ధమేవ హోతి, న బహిద్ధాపరికమ్మవసేన లద్ధం వియ విసుద్ధం.

పరిత్తానీతి యథాలద్ధాని సుప్పసరావమత్తాని. తేనాహ ‘‘అవడ్ఢితానీ’’తి. పరిత్తవసేనేవాతి వణ్ణవసేన ఆభోగే విజ్జమానేపి పరిత్తవసేనేవ ఇదం అభిభాయతనం వుత్తం. పరిత్తతా హేత్థ అభిభవనస్స కారణం. వణ్ణాభోగే సతిపి అసతిపి అభిభాయతనభావనా నామ తిక్ఖపఞ్ఞస్సేవ సమ్భవతి, న ఇతరస్సాతి ఆహ ‘‘ఞాణుత్తరికో పుగ్గలో’’తి. అభిభవిత్వా సమాపజ్జతీతి ఏత్థ అభిభవనం సమాపజ్జనఞ్చ ఉపచారజ్ఝానాధిగమసమనన్తరమేవ అప్పనాఝానుప్పాదనన్తి ఆహ ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీ’’తి. సహ నిమిత్తుప్పాదేనాతి చ అప్పనాపరివాసాభావస్స లక్ఖణవచనమేతం. యో ‘‘ఖిప్పాభిఞ్ఞో’’తి వుచ్చతి, తతోపి ఞాణుత్తరస్సేవ అభిభాయతనభావనా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం నిమిత్తే. అప్పనం పాపేతీతి భావనం అప్పనం నేతి.

ఏత్థ చ కేచి ‘‘ఉప్పన్నే ఉపచారజ్ఝానే తం ఆరబ్భ యే హేట్ఠిమన్తేన ద్వే తయో జవనవారా పవత్తన్తి, తే ఉపచారజ్ఝానపక్ఖికా ఏవ, తదనన్తరఞ్చ భవఙ్గపరివాసేన ఉపచారాసేవనాయ చ వినా అప్పనా హోతి, సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవ అప్పనం పాపేతీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం. న హి పారివాసికకమ్మేన అప్పనావారో ఇచ్ఛితో, నాపి మహగ్గతప్పమాణజ్ఝానేసు వియ ఉపచారజ్ఝానే ఏకన్తతో పచ్చవేక్ఖణా ఇచ్ఛితబ్బా, తస్మా ఉపచారజ్ఝానాధిగమతో పరం కతిపయభవఙ్గచిత్తావసానే అప్పనం పాపుణన్తో ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీ’’తి వుత్తో. ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనా’’తి చ అధిప్పాయికమిదం వచనం, న నీతత్థం. అధిప్పాయో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

న అన్తోసమాపత్తియం తదా తథారూపస్స ఆభోగస్స అసమ్భవతో, సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స ఆభోగో పుబ్బభాగభావనాయ వసేన ఝానక్ఖణే పవత్తం అభిభవనాకారం గహేత్వా పవత్తోతి దట్ఠబ్బం. అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౨౦౪) పన ‘‘ఇమినా పనస్స పుబ్బభోగో కథితో’’తి వుత్తం. అన్తోసమాపత్తియం తథా ఆభోగాభావే కస్మా ‘‘ఝానసఞ్ఞాయపీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అభిభవన…పే… అత్థీ’’తి.

వడ్ఢితప్పమాణానీతి విపులప్పమాణానీతి అత్థో, న ఏకఙ్గులద్వఙ్గులాదివసేన వడ్ఢిం పాపితానీతి తథావడ్ఢనస్సేవేత్థ అసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘మహన్తానీ’’తి. భత్తవడ్ఢితకన్తి భుఞ్జనభాజనే వడ్ఢిత్వా దిన్నం భత్తం, ఏకాసనే పురిసేన భుఞ్జితబ్బభత్తతో ఉపడ్ఢభత్తన్తి అత్థో.

రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి రూపసఞ్ఞీ, న రూపసఞ్ఞీ అరూపసఞ్ఞీ. సఞ్ఞాసీసేన ఝానం వదతి. రూపసఞ్ఞాయ అనుప్పాదనమేవేత్థ అలాభితా. బహిద్ధావ ఉప్పన్నన్తి బహిద్ధావత్థుస్మింయేవ ఉప్పన్నం. అభిధమ్మే (ధ. స. ౨౦౪-౨౦౯) పన ‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి ఏవం చతున్నం అభిభాయతనానం ఆగతత్తా అభిధమ్మట్ఠకథాయం ‘‘కస్మా పన యథా సుత్తన్తే అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తానీతిఆది వుత్తం, ఏవం అవత్వా ఇధ చతూసుపి అభిభాయతనేసు అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితావ వుత్తా’’తి చోదనం కత్వా ‘‘అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతో’’తి కారణం వత్వా ‘‘తత్థ వా ఇధ వా బహిద్ధా రూపానేవ అభిభవితబ్బాని, తస్మా తాని నియమతోవ వత్తబ్బానీతి తత్రాపి ఇధాపి వుత్తాని, ‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’తి ఇదం పన సత్థు దేసనావిలాసమత్తమేవా’’తి వుత్తం.

ఏత్థ చ వణ్ణాభోగరహితాని సహితాని చ సబ్బాని ‘‘పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి వుత్తాని, తథా ‘‘అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి. అత్థి హి సో పరియాయో ‘‘పరిత్తాని అభిభుయ్య, తాని చే కదాచి వణ్ణవసేన ఆభుజితాని హోన్తి సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని అభిభుయ్యా’’తి. పరియాయకథా హి సుత్తన్తదేసనాతి. అభిధమ్మే పన నిప్పరియాయదేసనత్తా వణ్ణాభోగరహితాని విసుం వుత్తాని, తథా సహితాని. అత్థి హి ఉభయత్థ అభిభవనవిసేసోతి, తథా ఇధ పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖానమ్పి అభిభవనపరియాయో అత్థీతి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తిఆదినా పఠమదుతియఅభిభాయతనేసు పఠమవిమోక్ఖో, తతియచతుత్థఅభిభాయతనేసు దుతియవిమోక్ఖో, వణ్ణాభిభాయతనేసు తతియవిమోక్ఖో చ అభిభవనప్పవత్తితో సఙ్గహితో. అభిధమ్మే (ధ. స. ౨౦౪-౨౦౯, ౨౪౭-౨౪౯) పన నిప్పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖాభిభాయతనాని అసఙ్కరతో దస్సేతుం విమోక్ఖే వజ్జేత్వా అభిభాయతనాని కథితాని. సబ్బాని చ విమోక్ఖకిచ్చాని ఝానాని విమోక్ఖదేసనాయం వుత్తాని. తదేతం ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తి ఆగతస్స అభిభాయతనద్వయస్స అభిధమ్మే అభిభాయతనేసు అవచనతో ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనఞ్చ సబ్బవిమోక్ఖకిచ్చసాధారణవచనభావతో వవత్థానం కతన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతో’’తి ఇదం అభిధమ్మే కత్థచిపి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపాని పస్సతీ’’తి అవత్వా సబ్బత్థ యం వుత్తం ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తి, తస్స కారణవచనం. తేన యం అఞ్ఞహేతుకం, తం తేన హేతునా వుత్తం. యం పన దేసనావిలాసహేతుకం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితాయ ఏవ అభిధమ్మే వచనం, న తస్స అఞ్ఞం కారణం మగ్గితబ్బన్తి దస్సేతి.

అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతా చ తేసం బహిద్ధారూపానం వియ అవిభూతత్తా దేసనావిలాసో చ యథావుత్తవవత్థానవసేన వేదితబ్బో వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన విజ్జమానపరియాయకథాభావతో. ‘‘సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి ఏతేనేవ సిద్ధత్తా న నీలాదిఅభిభాయతనాని వత్తబ్బానీతి చే? తం న. నీలాదీసు కతాధికారానం నీలాదిభావస్సేవ అభిభవనకారణత్తా. న హి తేసం పరిసుద్ధాపరిసుద్ధవణ్ణానం పరిత్తతా వా అప్పమాణతా వా అభిభవనకారణం, అథ ఖో నీలాదిభావో ఏవాతి. ఏతేసు చ పరిత్తాదికసిణరూపేసు యం యం చరితస్స ఇమాని అభిభాయతనాని ఇజ్ఝన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇమేసు పనా’’తిఆది వుత్తం. సబ్బసఙ్గాహికవసేనాతి నీలవణ్ణనీలనిదస్సననీలనిభాసానం సాధారణవసేన. వణ్ణవసేనాతి సభావవణ్ణవసేన. నిదస్సనవసేనాతి పస్సితబ్బతావసేన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణవీథియా గహేతబ్బతావసేన. ఓభాసవసేనాతి సప్పభాసతాయ అవభాసనవసేన.

ఇచ్ఛాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. విమోక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౬౬. ఛట్ఠే (దీ. ని. టీ. ౨.౧౨౯) కేనట్ఠేనాతి కేన సభావేన. సభావో హి ఞాణేన యాథావతో అరణీయతో ఞాతబ్బతో ‘‘అత్థో’’తి వుచ్చతి, సో ఏవ త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా ‘‘అట్ఠో’’తి వుత్తో. అధిముచ్చనట్ఠేనాతి అధికం సవిసేసం ముచ్చనట్ఠేన. ఏతేన సతిపి సబ్బస్సపి రూపావచరజ్ఝానస్స విక్ఖమ్భనవసేన పటిపక్ఖతో విముత్తభావే యేన భావనావిసేసేన తం ఝానం సాతిసయం పటిపక్ఖతో విముచ్చిత్వా పవత్తతి, సో భావనావిసేసో దీపితో. భవతి హి సమానజాతియుత్తోపి భావనావిసేసేన పవత్తిఆకారవిసేసో. యథా తం సద్ధావిముత్తతో దిట్ఠిప్పత్తస్స, తథా పచ్చనీకధమ్మేహి సుట్ఠు విముత్తతాయ ఏవ అనిగ్గహితభావేన నిరాసఙ్కతాయ అభిరతివసేన సుట్ఠు అధిముచ్చనట్ఠేనపి విమోక్ఖో. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణే చా’’తిఆది. అయం పనత్థోతి అయం అధిముచ్చనట్ఠో పచ్ఛిమే విమోక్ఖే నిరోధే నత్థి. కేవలో విముత్తట్ఠో ఏవ తత్థ లబ్భతి, తం సయమేవ పరతో వక్ఖతి.

రూపీతి యేనాయం ససన్తతిపరియాపన్నేన రూపేన సమన్నాగతో, తం యస్స ఝానస్స హేతుభావేన విసిట్ఠరూపం హోతి, యేన విసిట్ఠేన రూపేన ‘‘రూపీ’’తి వుచ్చేయ్య రూపీసద్దస్స అతిసయత్థదీపనతో, తదేవ ససన్తతిపరియాపన్నరూపస్స వసేన పటిలద్ధజ్ఝానం ఇధ పరమత్థతో రూపిభావసాధకన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది. రూపజ్ఝానం రూపం ఉత్తరపదలోపేన. రూపానీతి పనేత్థ పురిమపదలోపో దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘నీలకసిణాదీని రూపానీ’’తి. రూపే కసిణరూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, సా ఏతస్స అత్థీతి రూపసఞ్ఞీ, సఞ్ఞాసీసేన ఝానం వదతి. తప్పటిపక్ఖేన అరూపసఞ్ఞీ. తేనాహ ‘‘అజ్ఝత్తం న రూపసఞ్ఞీ’’తిఆది.

అన్తో అప్పనాయం ‘‘సుభ’’న్తి ఆభోగో నత్థీతి ఇమినా పుబ్బాభోగవసేన తథా అధిముత్తి సియాతి దస్సేతి. ఏవఞ్హేత్థ తథావత్తబ్బతాపత్తిచోదనా అనవట్ఠానా హోతి. యస్మా సువిసుద్ధేసు నీలాదీసు వణ్ణకసిణేసు తత్థ కతాధికారానం అభిరతివసేన సుట్ఠు అధిముచ్చనట్ఠో సమ్భవతి, తస్మా అట్ఠకథాయం తథా తతియో విమోక్ఖో సంవణ్ణితో. యస్మా పన మేత్తాదివసేన పవత్తమానా భావనా సత్తే అప్పటికూలతో దహన్తి, తే సుభతో అధిముచ్చిత్వా పవత్తతి, తస్మా పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౨౧౨-౨౧౩) బ్రహ్మవిహారభావనా ‘‘సుభవిమోక్ఖో’’తి వుత్తా. తయిదం ఉభయమ్పి తేన తేన పరియాయేన వుత్తత్తా న విరుజ్ఝతీతి దట్ఠబ్బం.

సబ్బసోతి అనవసేసతో. న హి చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం ఏకదేసోపి తత్థ అవసిస్సతి. విస్సట్ఠత్తాతి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలే నిరోధితత్తా. ఉత్తమో విమోక్ఖో నామ అరియేహేవ సమాపజ్జితబ్బతో అరియఫలపరియోసానత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బానప్పత్తిభావతో చ.

విమోక్ఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అనరియవోహారసుత్తవణ్ణనా

౬౭. సత్తమే అనరియానం లామకానం వోహారో అనరియవోహారో. దిట్ఠవాదితాతి దిట్ఠం మయాతి ఏవం వాదితా. ఏవం సేసేసుపి. ఏత్థ చ తంతంసముట్ఠాపకచేతనావసేన అత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘యాహి చేతనాహీ’’తిఆది.

అనరియవోహారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పరిసాసుత్తవణ్ణనా

౬౯. నవమే (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౨) సమాగన్తబ్బతో, సమాగచ్ఛతీతి వా సమాగమో, పరిసా. బిమ్బిసారప్పముఖో సమాగమో బిమ్బిసారసమాగమో. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. బిమ్బిసార…పే… సమాగమసదిసం ఖత్తియపరిసన్తి యోజనా. అఞ్ఞేసు చక్కవాళేసుపి లబ్భతేవ సత్థు ఖత్తియపరిసాదిఉపసఙ్కమనం. ఆదితో తేహి సద్ధిం సత్థు భాసనం ఆలాపో, కథనప్పటికథనం సల్లాపో. ధమ్మూపసంహితా పుచ్ఛాపటిపుచ్ఛా ధమ్మసాకచ్ఛా. సణ్ఠానం పటిచ్చ కథితం సణ్ఠానపరియాయత్తా వణ్ణ-సద్దస్స ‘‘మహన్తం హత్థిరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౩౮) వియ. తేసన్తి పదం ఉభయపదాపేక్ఖం ‘‘తేసమ్పి లక్ఖణసణ్ఠానం వియ సత్థు సరీరసణ్ఠానం తేసం కేవలం పఞ్ఞాయతి ఏవా’’తి. నాపి ఆముత్తమణికుణ్డలో భగవా హోతీతి యోజనా. ఛిన్నస్సరాతి ద్విధా భిన్నస్సరా. గగ్గరస్సరాతి జజ్జరితస్సరా. భాసన్తరన్తి తేసం సత్తానం భాసాతో అఞ్ఞం భాసం. వీమంసాతి చిన్తనా. కిమత్థం…పే… దేసేతీతి ఇదం నను అత్తానం జానాపేత్వా ధమ్మే కథితే తేసం సాతిసయో పసాదో హోతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తం? యేసం అత్తానం అజానాపేత్వావ ధమ్మే కథితే పసాదో హోతి, న జానాపేత్వా, తాదిసే సన్ధాయ సత్థా తథా కరోతి. తత్థ పయోజనమాహ ‘‘వాసనత్థాయా’’తి. ఏవం సుతోపీతి ఏవం అవిఞ్ఞాతదేసకో అవిఞ్ఞాతాగమనోపి సుతో ధమ్మో అత్తనో ధమ్మసుధమ్మతాయేవ అనాగతే పచ్చయో హోతి సుణన్తస్స.

పరిసాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. భూమిచాలసుత్తవణ్ణనా

౭౦. దసమే (దీ. ని. టీ. ౨.౧౬౭; సం. ని. టీ. ౨.౫.౮౨౨) ఉదేనయక్ఖస్స చేతియట్ఠానేతి ఉదేనస్స నామ యక్ఖస్స ఆయతనభావేన ఇట్ఠకాహి కతే మహాజనస్స చిత్తీకతట్ఠానే. కతవిహారోతి భగవన్తం ఉద్దిస్స కతవిహారో. వుచ్చతీతి పురిమవోహారేన ‘‘ఉదేనం చేతియ’’న్తి వుచ్చతి. గోతమకాదీసుపీతి ‘‘గోతమకం చేతియ’’న్తిఆదీసుపి. ఏసేవ నయోతి చేతియట్ఠానే కతవిహారభావం అతిదిసతి. తథా హి సత్తమ్బన్తి కికిస్స రఞ్ఞో ధీతరో సత్త కుమారియో సంవేగజాతా గేహతో నిక్ఖమిత్వా తత్థ పధానం పదహింసు, తం ఠానం ‘‘సత్తమ్బం చేతియ’’న్తి వదన్తి. బహుపుత్తకన్తి చ బహుపారోహో ఏకో నిగ్రోధరుక్ఖో, తస్మిం అధివత్థం దేవతం బహూ మనుస్సా పుత్తే పత్థేన్తి, తదుపాదాయ తం ఠానం ‘‘బహుపుత్తకం చేతియ’’న్తి పఞ్ఞాయిత్థ. సారన్దదస్స నామ యక్ఖస్స వసితట్ఠానం, చాపాలస్స నామ యక్ఖస్స వసితట్ఠానం, ఇతి సబ్బానేవేతాని బుద్ధుప్పాదతో పుబ్బదేవతా పరిగ్గహేత్వా చేతియవోహారేన వోహరితాని, భగవతో విహారే కతేపి తథేవ సఞ్జానన్తి. రమణీయాతి ఏత్థ వేసాలియా తావ భూమిభాగసమ్పత్తియా సులభపిణ్డతాయ రమణీయభావో వేదితబ్బో. విహారానం పన నగరతో నాతిదూరతాయ నచ్చాసన్నతాయ గమనాగమనసమ్పత్తియా అనాకిణ్ణవిహారట్ఠానతాయ ఛాయుదకసమ్పత్తియా పవివేకపతిరూపతాయ చ రమణీయతా దట్ఠబ్బా.

వడ్ఢితాతి భావనాపారిపూరివసేన పరిబ్రూహితా. పునప్పునం కతాతి భావనాయ బహులీకరణేన అపరాపరం పవత్తితా. యుత్తయానం వియ కతాతి యథా యుత్తమాజఞ్ఞయానం ఛేకేన సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తతి, ఏవం యథారుచి పవత్తిరహతం గమితా. పతిట్ఠానట్ఠేనాతి అధిట్ఠానట్ఠేన. వత్థు వియ కతాతి సబ్బసో ఉపక్కిలేసవిసోధనేన ఇద్ధివిసయతాయ పతిట్ఠానభావతో సువిసోధితపరిస్సయవత్థు వియ కతా. అధిట్ఠితాతి పటిపక్ఖదూరీభావతో సుభావితభావేన తంతంఅధిట్ఠానయోగ్యతాయ ఠపితా. సమన్తతో చితాతి సబ్బభాగేన భావనుపచయం గమితా. తేనాహ ‘‘సువడ్ఢితా’’తి. సుట్ఠు సమారద్ధాతి ఇద్ధిభావనాయ సిఖాప్పత్తియా సమ్మదేవ సంసేవితా.

అనియమేనాతి ‘‘యస్స కస్సచీ’’తి అనియమవచనేన. నియమేత్వాతి ‘‘తథాగతస్సా’’తి సరూపదస్సనేన నియమేత్వా. ఆయుప్పమాణన్తి (దీ. ని. టీ. ౧.౪౦; దీ. ని. అభి. టీ. ౧.౪౦) పరమాయుప్పమాణం వదతి. కిం పనేత్థ పరమాయు నామ, కథం వా తం పరిచ్ఛిన్నప్పమాణన్తి? వుచ్చతే – యో తేసం తేసం సత్తానం తస్మిం తస్మిం భవవిసేసే పురిమసిద్ధభవపత్థనూపనిస్సయవసేన సరీరావయవవణ్ణసణ్ఠానప్పమాణాదివిసేసా వియ తంతంగతినికాయాదీసు యేభుయ్యేన నియతపరిచ్ఛేదో గబ్భసేయ్యకకామావచరదేవరూపావచరసత్తానం సుక్కసోణితఉతుభోజనాదిఉతుఆదిపచ్చుప్పన్నపచ్చయూపత్థమ్భితో విపాకప్పబన్ధస్స ఠితికాలనియమో. సో యథాసకం ఖణమత్తావట్ఠాయీనమ్పి అత్తనో సహజాతానం రూపారూపధమ్మానం ఠపనాకారవుత్తితాయ పవత్తనకాని రూపారూపజీవితిన్ద్రియాని యస్మా న కేవలం తేసం ఖణఠితియా ఏవ కారణభావేన అనుపాలకాని, అథ ఖో యావ భవఙ్గుపచ్ఛేదా అనుపబన్ధస్స అవిచ్ఛేదహేతుభావేనపి, తస్మా ఆయుహేతుకత్తా కారణూపచారేన ఆయు, ఉక్కంసపరిచ్ఛేదవసేన పరమాయూతి చ వుచ్చతి. తం పన దేవానం నేరయికానం ఉత్తరకురుకానఞ్చ నియతపరిచ్ఛేదం. ఉత్తరకురుకానం పన ఏకన్తనియతపరిచ్ఛేదమేవ, అవసిట్ఠమనుస్సపేతతిరచ్ఛానానం పన చిరట్ఠితిసంవత్తనికకమ్మబహులే కాలే తంకమ్మసహితసన్తానజనితసుక్కసోణితపచ్చయానం తంమూలకానఞ్చ చన్దసూరియసమవిసమపరివత్తనాదిజనితఉతుఆహారాదిసమవిసమపచ్చయానఞ్చ వసేన చిరాచిరకాలతో అనియతపరిచ్ఛేదం, తస్స చ యథా పురిమసిద్ధభవపత్థనావసేన తంతంగతినికాయాదీసు వణ్ణసణ్ఠానాదివిసేసనియమో సిద్ధో దస్సనానుస్సవాదీహి, తథా ఆదితో గహణసిద్ధియా. ఏవం తాసు తాసు ఉపపత్తీసు నిబ్బత్తసత్తానం యేభుయ్యేన సమప్పమాణట్ఠితికాలం దస్సనానుస్సవేహి లభిత్వా తంపరమతం అజ్ఝోసాయ పవత్తితభవపత్థనావసేన ఆదితో పరిచ్ఛేదనియమో వేదితబ్బో. యస్మా పన కమ్మం తాసు తాసు ఉపపత్తీసు యథా తంతంఉపపత్తినియతవణ్ణాదినిబ్బత్తనే సమత్థం, ఏవం నియతాయుపరిచ్ఛేదాసు ఉపపత్తీసు పరిచ్ఛేదాతిక్కమేన విపాకనిబ్బత్తనే సమత్థం న హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘తస్మిం తస్మిం కాలే యం మనుస్సానం ఆయుప్పమాణం, తం పరిపుణ్ణం కరోన్తో తిట్ఠేయ్యా’’తి.

మహాసీవత్థేరో పన ‘‘మహాబోధిసత్తానం చరిమభవే పటిసన్ధిదాయినో కమ్మస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకతాసంవత్తనసమత్థతం హదయే ఠపేత్వా బుద్ధానఞ్చ ఆయుసఙ్ఖారస్స పరిస్సయవిక్ఖమ్భనసమత్థతా పాళియం ఆగతా ఏవాతి ఇమం భద్దకప్పమేవ తిట్ఠేయ్యా’’తి అవోచ. ఖణ్డిచ్చాదీహి అభిభుయ్యతీతి ఏతేన యథా ఇద్ధిబలేన జరాయ న పటిఘాతో, ఏవం తేన మరణస్సపి న పటిఘాతోతి అత్థతో ఆపన్నమేవాతి. ‘‘క్వ సరో ఖిత్తో, క్వ చ నిపతితో’’తి అఞ్ఞథా వుట్ఠితేనపి థేరవాదేన అట్ఠకథావచనమేవ సమత్థితన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘యో పన వుచ్చతి…పే… నియామిత’’న్తి.

ఓళారికే నిమిత్తేతి థూలే సఞ్ఞుప్పాదనే. థూలసఞ్ఞుప్పాదనఞ్హేతం ‘‘తిట్ఠతు భగవా కప్ప’’న్తి సకలం కప్పం అవట్ఠానయాచనాయ, యదిదం ‘‘యస్స కస్సచి, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా’’తిఆదినా అఞ్ఞాపదేసేన అత్తనో చతురిద్ధిపాదభావనానుభావేన కప్పం అవట్ఠానసమత్థతావిభావనం. ఓభాసేతి పాకటవచనే. పాకటవచనఞ్హేతం, యదిదం పరియాయం ముఞ్చిత్వా ఉజుకమేవ అత్తనో అధిప్పాయవిభావనం. పరియుట్ఠితచిత్తోతి యథా కిఞ్చి అత్థానత్థం సల్లక్ఖేతుం న సక్కా, ఏవం అభిభూతచిత్తో. సో పన అభిభవో మహతా ఉదకోఘేన అప్పకస్స ఉదకస్స అజ్ఝోత్థరణం వియ అహోసీతి వుత్తం ‘‘అజ్ఝోత్థటచిత్తో’’తి. అఞ్ఞోతి థేరతో, అరియేహి వా అఞ్ఞోపి యో కోచి పుథుజ్జనో. పుథుజ్జనగ్గహణఞ్చేత్థ యథా సబ్బేన సబ్బం అప్పహీనవిపల్లాసో మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో కిఞ్చి అత్థానత్థం సల్లక్ఖేతుం న సక్కోతి, ఏవం థేరో భగవతా కతనిమిత్తోభాసం సబ్బసో న సల్లక్ఖేసీతి దస్సనత్థం. తేనాహ ‘‘మారో హీ’’తిఆది.

చత్తారో విపల్లాసాతి అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి సఞ్ఞావిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసో, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి సఞ్ఞావిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసోతి ఇమే చత్తారో విపల్లాసా. తేనాతి యదిపి ఇతరే అట్ఠ విపల్లాసా పహీనా, తథాపి యథావుత్తానం చతున్నం విపల్లాసానం అప్పహీనభావేన. అస్సాతి థేరస్స. మద్దతీతి ఫుసనమత్తేన మద్దన్తో వియ హోతి, అఞ్ఞథా తేన మద్దితే సత్తానం మరణమేవ సియా. కిం సక్ఖిస్సతి, న సక్ఖిస్సతీతి అధిప్పాయో. కస్మా న సక్ఖిస్సతి, నను ఏస అగ్గసావకస్స కుచ్ఛిం పవిట్ఠోతి? సచ్చం పవిట్ఠో, తఞ్చ ఖో అత్తనో ఆనుభావదస్సనత్థం, న విబాధనాధిప్పాయేన. విబాధనాధిప్పాయేన పన ఇధ ‘‘కిం సక్ఖిస్సతీ’’తి వుత్తం హదయమద్దనస్స అధికతత్తా. నిమిత్తోభాసన్తి ఏత్థ ‘‘తిట్ఠతు భగవా కప్ప’’న్తి సకలకప్పం అవట్ఠానయాచనాయ ‘‘యస్స కస్సచి, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా’’తిఆదినా అఞ్ఞాపదేసేన అత్తనో చతురిద్ధిపాదభావనానుభావేన కప్పం అవట్ఠానసమత్థతావసేన సఞ్ఞుప్పాదనం నిమిత్తం. తథా పన పరియాయం ముఞ్చిత్వా ఉజుకమేవ అత్తనో అధిప్పాయవిభావనం ఓభాసో. జానన్తోయేవాతి మారేన పరియుట్ఠితభావం జానన్తోయేవ. అత్తనో అపరాధహేతుతో సత్తానం సోకో తనుకో హోతి, న బలవాతి ఆహ ‘‘దోసారోపనేన సోకతనుకరణత్థ’’న్తి. కిం పన థేరో మారేన పరియుట్ఠితచిత్తకాలే పవత్తిం పచ్ఛా జానాతీతి? న జానాతి సభావేన, బుద్ధానుభావేన పన జానాతి.

గచ్ఛ త్వం, ఆనన్దాతి యస్మా దివావిహారత్థాయ ఇధాగతో, తస్మా, ఆనన్ద, గచ్ఛ త్వం యథారుచితట్ఠానం దివావిహారాయ. తేనాహ ‘‘యస్సదాని కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అనత్థే నియోజేన్తో గుణమారణేన మారేతి, విరాగవిబన్ధనేన వా జాతినిమిత్తతాయ తత్థ తత్థ జాతం మారేన్తో వియ హోతీతి ‘‘మారేతీతి మారో’’తి వుత్తం. అతి వియ పాపతాయ పాపిమా. కణ్హధమ్మేహి సమన్నాగతో కణ్హో. విరాగాదిగుణానం అన్తకరణతో అన్తకో. సత్తానం అనత్థావహం పటిపత్తిం న ముఞ్చతీతి నముచి. అత్తనో మారపాసేన పమత్తే బన్ధతి, పమత్తా వా బన్ధూ ఏతస్సాతి పమత్తబన్ధు. సత్తమసత్తాహతో పరం సత్త అహాని సన్ధాయాహ ‘‘అట్ఠమే సత్తాహే’’తి న పన పల్లఙ్కసత్తాహాది వియ నియతకిచ్చస్స అట్ఠమసత్తాహస్స నామ లబ్భనతో. సత్తమసత్తాహస్స హి పరతో అజపాలనిగ్రోధమూలే మహాబ్రహ్మునో సక్కస్స చ దేవరఞ్ఞో పటిఞ్ఞాతధమ్మదేసనం భగవన్తం ఞత్వా ‘‘ఇదాని సత్తే ధమ్మదేసనాయ మమ విసయం సమతిక్కమాపేస్సతీ’’తి సఞ్జాతదోమనస్సో హుత్వా ఠితో చిన్తేసి – ‘‘హన్ద దానాహం నం ఉపాయేన పరినిబ్బాపేస్సామి, ఏవమస్స మనోరథో అఞ్ఞథత్తం గమిస్సతి, మమ చ మనోరథో ఇజ్ఝిస్సతీ’’తి. ఏవం పన చిన్తేత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం ఠితో ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా’’తిఆదినా పరినిబ్బానం యాచి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అట్ఠమే సత్తాహే’’తిఆది. తత్థ అజ్జాతి ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనదివసం సన్ధాయాహ. భగవా చస్స అతిబన్ధనాధిప్పాయం జానన్తోపి తం అనావికత్వా పరినిబ్బానస్స అకాలభావమేవ పకాసేన్తో యాచనం పటిక్ఖిపి. తేనాహ ‘‘న తావాహ’’న్తిఆది.

మగ్గవసేన బ్యత్తాతి సచ్చసమ్పటివేధవేయ్యత్తియేన బ్యత్తా. తథేవ వినీతాతి మగ్గవసేనేవ కిలేసానం సముచ్ఛేదవినయేన వినీతా. తథా విసారదాతి అరియమగ్గాధిగమేనేవ సత్థుసాసనే వేసారజ్జప్పత్తియా విసారదా, సారజ్జకరానం దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిపాపధమ్మానం విగమేన విసారదభావం పత్తాతి అత్థో. యస్స సుతస్స వసేన వట్టదుక్ఖతో నిస్సరణం సమ్భవతి, తం ఇధ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన సుతన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘తేపిటకవసేనా’’తి. తిణ్ణం పిటకానం సమూహో తేపిటకం, తీణి వా పిటకాని తిపిటకం, తిపిటకమేవ తేపిటకం, తస్స వసేన. తమేవాతి యం తం తేపిటకం సోతబ్బభావేన ‘‘సుత’’న్తి వుత్తం, తమేవ. ధమ్మన్తి పరియత్తిధమ్మం. ధారేన్తీతి సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసం వియ అవినస్సన్తం కత్వా సుప్పగుణసుప్పవత్తిభావేన ధారేన్తి హదయే ఠపేన్తి. ఇతి పరియత్తిధమ్మవసేన బహుస్సుతధమ్మధరభావం దస్సేత్వా ఇదాని పటివేధధమ్మవసేనపి తం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. అరియధమ్మస్సాతి మగ్గఫలధమ్మస్స, నవవిధస్సపి వా లోకుత్తరధమ్మస్స. అనుధమ్మభూతన్తి అధిగమాయ అనురూపధమ్మభూతం. అనుచ్ఛవికప్పటిపదన్తి చ తమేవ విపస్సనాధమ్మమాహ, ఛబ్బిధా విసుద్ధియో వా. అనుధమ్మన్తి తస్సా యథావుత్తప్పటిపదాయ అనురూపం అభిసల్లేఖితం అప్పిఛతాదిధమ్మం. చరణసీలాతి సమాదాయ వత్తనసీలా. అనుమగ్గఫలధమ్మో ఏతిస్సాతి వా అనుధమ్మా, వుట్ఠానగామినీ విపస్సనా. తస్సా చరణసీలా. అత్తనో ఆచరియవాదన్తి అత్తనో ఆచరియస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వాదం. సదేవకస్స లోకస్స ఆచారసిక్ఖాపనేన ఆచరియో, భగవా, తస్స వాదో, చతుసచ్చదేసనా.

ఆచిక్ఖిస్సన్తీతి ఆదితో కథేస్సన్తి, అత్తనా ఉగ్గహితనియామేన పరే ఉగ్గణ్హాపేస్సన్తీతి అత్థో. దేసేస్సన్తీతి వాచేస్సన్తి, పాళిం సమ్మా పబోధేస్సన్తీతి అత్థో. పఞ్ఞపేస్సన్తీతి పజానాపేస్సన్తి, సఙ్కాసేస్సన్తీతి అత్థో. పట్ఠపేస్సన్తీతి పకారేహి ఠపేస్సన్తి, పకాసేస్సన్తీతి అత్థో. వివరిస్సన్తీతి వివటం కరిస్సన్తి. విభజిస్సన్తీతి విభత్తం కరిస్సన్తి. ఉత్తానీకరిస్సన్తీతి అనుత్తానం గమ్భీరం ఉత్తానం పాకటం కరిస్సన్తి. సహధమ్మేనాతి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దో కారణపరియాయో ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౦) వియాతి ఆహ ‘‘సహేతుకేన సకారణేన వచనేనా’’తి. సప్పాటిహారియన్తి సనిస్సరణం. యథా పరవాదం భఞ్జిత్వా సకవాదో పతిట్ఠహతి, ఏవం హేతుదాహరణేహి యథాధిగతమత్థం సమ్పాదేత్వా ధమ్మం కథేస్సన్తి. తేనాహ ‘‘నియ్యానికం కత్వా ధమ్మం దేసేస్సన్తీ’’తి, నవవిధం లోకుత్తరధమ్మం పబోధేస్సన్తీతి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘పఞ్ఞపేస్సన్తీ’’తిఆదీహి ఛహి పదేహి ఛ అత్థపదాని దస్సితాని, ఆదితో పన ద్వీహి పదేహి ఛ బ్యఞ్జనపదాని. ఏత్తావతా తేపిటకం బుద్ధవచనం సంవణ్ణనానయేన సఙ్గహేత్వా దస్సితం హోతి. వుత్తఞ్హేతం నేత్తియం (నేత్తి. సఙ్గహవారో) ‘‘ద్వాదస పదాని సుత్తం, తం సబ్బం బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థో చా’’తి.

సిక్ఖాత్తయసఙ్గహితన్తి అధిసీలసిక్ఖాదిసిక్ఖాత్తయసఙ్గహం. సకలం సాసనబ్రహ్మచరియన్తి అనవసేసం సత్థుసాసనభూతం సేట్ఠచరియం. సమిద్ధన్తి సమ్మదేవ వడ్ఢితం. ఝానస్సాదవసేనాతి తేహి తేహి భిక్ఖూహి సమధిగతజ్ఝానసుఖవసేన. వుద్ధిప్పత్తన్తి ఉళారపణీతభావూపగమేన సబ్బసో పరివుద్ధిముపగతం. సబ్బపాలిఫుల్లం వియ అభిఞ్ఞాసమ్పత్తివసేన అభిఞ్ఞాసమ్పదాహి సాసనాభివుద్ధియా మత్థకప్పత్తితో. పతిట్ఠితవసేనాతి పతిట్ఠానవసేన, పతిట్ఠప్పత్తియాతి అత్థో. పటివేధవసేన బహునో జనస్స హితన్తి బాహుజఞ్ఞం. తేనాహ ‘‘మహాజనాభిసమయవసేనా’’తి. పుథు పుథులం భూతం జాతం, పుథు వా పుథుత్తం పత్తన్తి పుథుభూతం. తేనాహ ‘‘సబ్బా…పే... పత్త’’న్తి. సుట్ఠు పకాసితన్తి సుట్ఠు సమ్మదేవ ఆదికల్యాణాదిభావేన పవేదితం.

సతిం సూపట్ఠితం కత్వాతి అయం కాయాదివిభాగో అత్తభావసఞ్ఞితో దుక్ఖభారో మయా ఏత్తకం కాలం వహితో, ఇదాని పన న వహితబ్బో, ఏతస్స అవహనత్థఞ్హి చిరతరం కాలం అరియమగ్గసమ్భారో సమ్భతో, స్వాయం అరియమగ్గో పటివిద్ధో. యతో ఇమే కాయాదయో అసుభాదితో సభావాదితో సమ్మదేవ పరిఞ్ఞాతాతి చతుబ్బిధమ్పి సమ్మాసతిం యతాతథం విసయే సుట్ఠు ఉపట్ఠితం కత్వా. ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ఇమస్స అత్తభావసఞ్ఞితస్స దుక్ఖభారస్స వహనే పయోజనభూతం అత్తహితం తావ బోధిమూలే ఏవ పరిసమాపితం, పరహితం పన బుద్ధవేనేయ్యవినయం పరిసమాపితబ్బం, తం ఇదాని మాసత్తయేనేవ పరిసమాపనం పాపుణిస్సతి, అహమ్పి విసాఖాపుణ్ణమాయం పరినిబ్బాయిస్సామీతి ఏవం బుద్ధఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా సబ్బభాగేన నిచ్ఛయం కత్వా. ఆయుసఙ్ఖారం విస్సజ్జీతి ఆయునో జీవితస్స అభిసఙ్ఖారకం ఫలసమాపత్తిధమ్మం న సమాపజ్జిస్సామీతి విస్సజ్జి. తంవిస్సజ్జనేనేవ తేన అభిసఙ్ఖరియమానం జీవితసఙ్ఖారం ‘‘న పవత్తేస్సామీ’’తి విస్సజ్జి. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది.

ఠానమహన్తతాయపి పవత్తిఆకారమహన్తతాయపి మహన్తో పథవీకమ్పో. తత్థ ఠానమహన్తతాయ భూమిచాలస్స మహన్తత్తం దస్సేతుం ‘‘తదా కిర…పే… కమ్పిత్థా’’తి వుత్తం. సా పన జాభిక్ఖేత్తభూతా దససహస్సీ లోకధాతు ఏవ, న యా కాచి. యా మహాభినీహారమహాభిజాతిఆదీసుపి కమ్పిత్థ, తదాపి తత్తికాయ ఏవ కమ్పనే కిం కారణం? జాతిక్ఖేత్తభావేన తస్సేవ ఆదితో పరిగ్గహస్స కతత్తా, పరిగ్గహకరణం చస్స ధమ్మతావసేన వేదితబ్బం. తథా హి పురిమబుద్ధానమ్పి తావత్తకమేవ జాతిక్ఖేత్తం అహోసి. తథా హి వుత్తం ‘‘దససహస్సీ లోకధాతు, నిస్సద్దా హోతి నిరాకులా…పే… మహాసముద్దో ఆభుజతి, దససహస్సీ పకమ్పతీ’’తి (బు. వం. ౨.౮౪-౯౧) చ ఆది. ఉదకపరియన్తం కత్వా ఛప్పకారపవేధనేన అవీతరాగే భింసేతీతి భింసనో, సో ఏవ భింసనకోతి ఆహ ‘‘భయజనకో’’తి. దేవభేరియోతి దేవదున్దుభిసద్దస్స పరియాయవచనమత్తం. న చేత్థ కాచి భేరీ ‘‘దున్దుభీ’’తి అధిప్పేతా, అథ ఖో ఉప్పాతభావేన లబ్భమానో ఆకాసగతో నిగ్ఘోససద్దో. తేనాహ ‘‘దేవో’’తిఆది. దేవోతి మేఘో. తస్స హి గజ్జభావేన ఆకాసస్స వస్సాభావేన సుక్ఖగజ్జితసఞ్ఞితే సద్దే నిచ్ఛరన్తే దేవదున్దుభిసమఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘దేవో సుక్ఖగజ్జితం గజ్జీ’’తి.

పీతివేగవిస్సట్ఠన్తి ‘‘ఏవం చిరతరం కాలం వహితో అయం అత్తభావసఞ్ఞితో దుక్ఖభారో, ఇదాని న చిరస్సేవ నిక్ఖిపిస్సామీ’’తి సఞ్జాతసోమనస్సో భగవా సభావేనేవ పీతివేగవిస్సట్ఠం ఉదానం ఉదానేసి. ఏవం పన ఉదానేన్తేన అయమ్పి అత్థో సాధితో హోతీతి దస్సనత్థం అట్ఠకథాయం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం.

తులీయతీతి తులన్తి తుల-సద్దో కమ్మసాధనోతి దస్సేతుం ‘‘తులిత’’న్తిఆది వుత్తం. అప్పానుభావతాయ పరిచ్ఛిన్నం. తథా హి తం పరితో ఖణ్డితభావేన ‘‘పరిత్త’’న్తి వుచ్చతి. పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనతో దీఘసన్తానతాయ విపులఫలతాయ చ న తులం న పరిచ్ఛిన్నం. యేహి కారణేహి పుబ్బే అవిసేసతో మహగ్గతం ‘‘అతుల’’న్తి వుత్తం, తాని కారణాని రూపావచరతో అరూపస్స సాతిసయాని విజ్జన్తీతి అరూపావచరం ‘‘అతుల’’న్తి వుత్తం ఇతరఞ్చ ‘‘తుల’’న్తి. అప్పవిపాకన్తి తీసుపి కమ్మేసు యం తనువిపాకం హీనం, తం తులం. బహువిపాకన్తి యం మహావిపాకం పణీతం, తం అతులం. యం పనేత్థ మజ్ఝిమం, తం హీనం ఉక్కట్ఠన్తి ద్విధా భిన్దిత్వా ద్వీసుపి భాగేసు పక్ఖిపితబ్బం. హీనత్తికవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪) వుత్తనయేన వా అప్పబహువిపాకతం నిద్ధారేత్వా తస్స వసేన తులాతులభావో వేదితబ్బో. సమ్భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవోతి ఆహ ‘‘సమ్భవహేతుభూత’’న్తి. నియకజ్ఝత్తరతోతి ససన్తానధమ్మేసు విపస్సనావసేన గోచరాసేవనాయ చ నిరతో. సవిపాకమ్పి సమానం పవత్తివిపాకమత్తదాయికమ్మం సవిపాకట్ఠేన సమ్భవం, న చ తం కామాదిభవాభిసఙ్ఖారకన్తి తతో విసేసనత్థం ‘‘సమ్భవ’’న్తి వత్వా ‘‘భవసఙ్ఖార’’న్తి వుత్తం. ఓస్సజీతి అరియమగ్గేన అవస్సజి. కవచం వియ అత్తభావం పరియోనన్ధిత్వా ఠితం అత్తని సమ్భూతత్తా అత్తసమ్భవం కిలేసఞ్చ అభిన్దీతి కిలేసభేదసహభావికమ్మోస్సజ్జనం దస్సేన్తో తదుభయస్స కారణమవోచ ‘‘అజ్ఝత్తరతో సమాహితో’’తి.

పఠమవికప్పే అవసజ్జనమేవ వుత్తం, ఏత్థ అవసజ్జనాకారోతి తం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తీరేన్తోతి ‘‘ఉప్పాదో భయం, అనుప్పాదో ఖేమ’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౦) వీమంసన్తో. ‘‘తులేన్తో తీరేన్తో’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదిం వత్వా భవసఙ్ఖారస్స అవసజ్జనాకారం సరూపతో దస్సేతి. ఏవన్తిఆదినా పన ఉదానగాథావణ్ణనాయం ఆదితో వుత్తమత్థం నిగమవసేన దస్సేతి.

యన్తి (దీ. ని. టీ. ౨.౧౭౧) కరణే, అధికరణే వా పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘యేన సమయేన, యస్మిం వా సమయే’’తి. ఉక్ఖేపకవాతాతి ఉదకసన్ధారకవాతం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా ఠితట్ఠానతో ఖేపకవాతా. సట్ఠి…పే… బహలన్తి ఇదం తస్స వాతస్స ఉబ్బేధప్పమాణమేవ గహేత్వా వుత్తం, ఆయామవిత్థారతో పన దససహస్సచక్కవాళప్పమాణం కోటిసతసహస్సచక్కవాళప్పమాణమ్పి ఉదకసన్ధారకవాతం ఉపచ్ఛిన్దతియేవ. ఆకాసేతి పుబ్బే వాతేన పతిట్ఠితాకాసే. పున వాతోతి ఉక్ఖేపకవాతే తథా కత్వా విగతే ఉదకసన్ధారకవాతో పున ఆబన్ధిత్వా గణ్హాతి. యథా తం ఉదకం న భస్సతి, ఏవం ఉపత్థమ్భేన్తం ఆబన్ధనవితానవసేన బన్ధిత్వా గణ్హాతి. తతో ఉదకం ఉగ్గచ్ఛతీతి తతో ఆబన్ధిత్వా గహణతో తేన వాతేన ఉట్ఠాపితం ఉదకం ఉగ్గచ్ఛతి ఉపరి గచ్ఛతి. హోతియేవాతి అన్తరన్తరా హోతియేవ. బహుభావేనాతి మహాపథవియా మహన్తభావేన. సకలా హి మహాపథవీ తదా ఓగ్గచ్ఛతి చ ఉగ్గచ్ఛతి చ, తస్మా కమ్పనం న పఞ్ఞాయతి.

ఇజ్ఝనస్సాతి ఇచ్ఛితత్థసిజ్ఝనస్స అనుభవితబ్బస్స ఇస్సరియసమ్పత్తిఆదికస్స. పరిత్తాతి పటిలద్ధమత్తా నాతిసుభావితా. తథా చ భావనా బలవతీ న హోతీతి ఆహ ‘‘దుబ్బలా’’తి. సఞ్ఞాసీసేన హి భావనా వుత్తా. అప్పమాణాతి పగుణా సుభావితా. సా హి థిరా దళ్హతరా హోతీతి ఆహ ‘‘బలవా’’తి. ‘‘పరిత్తా పథవీసఞ్ఞా, అప్పమాణా ఆపోసఞ్ఞా’’తి దేసనామత్తమేతం, ఆపోసఞ్ఞాయ పన సుభావితాయ పథవీకమ్పో సుఖేనేవ ఇజ్ఝతీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో. సంవేజేన్తో వా దిబ్బసమ్పత్తియా పమత్తం సక్కం దేవరాజానం, వీమంసన్తో వా తావదేవ సమధిగతం అత్తనో ఇద్ధిబలం. సో కిరాయస్మా (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౭౧) ఖురగ్గే అరహత్తం పత్వా చిన్తేసి – ‘‘అత్థి ను ఖో కోచి భిక్ఖు యేన పబ్బజితదివసేయేవ అరహత్తం పత్వా వేజయన్తో పాసాదో కమ్పితపుబ్బో’’తి. తతో ‘‘నత్థి కోచీ’’తి ఞత్వా ‘‘అహం కమ్పేస్సామీ’’తి అభిఞ్ఞాబలేన వేజయన్తమత్థకే ఠత్వా పాదేన పహరిత్వా కమ్పేతుం నాసక్ఖి. అథ నం సక్కస్స నాటకిత్థియో ఆహంసు – ‘‘పుత్త సఙ్ఘరక్ఖిత, త్వం పూతిగన్ధేనేవ సీసేన వేజయన్తం కమ్పేతుం ఇచ్ఛసి, సుప్పతిట్ఠితో, తాత, పాసాదో, కథం కమ్పేతుం సక్ఖిస్ససీ’’తి.

సామణేరో ‘‘ఇమా దేవతా మయా సద్ధిం కేళిం కరోన్తి, అహం ఖో పన ఆచరియం నాలత్థం, కహం ను ఖో మే ఆచరియో సాముద్దికమహానాగత్థేరో’’తి ఆవజ్జేత్వా ‘‘మహాసముద్దే ఉదకలేణం మాపేత్వా దివావిహారం నిసిన్నో’’తి ఞత్వా తత్థ గన్త్వా థేరం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. తతో నం థేరో, ‘‘తాత సఙ్ఘరక్ఖిత, అసిక్ఖిత్వావ యుద్ధం పవిట్ఠోసీ’’తి వత్వా ‘‘నాసక్ఖి, తాత, వేజయన్తం కమ్పేతు’’న్తి పుచ్ఛి. ఆచరియం, భన్తే, నాలత్థన్తి. అథ నం థేరో, ‘‘తాత, తుమ్హాదిసే అకమ్పేన్తే అఞ్ఞో కో కమ్పేస్సతి, దిట్ఠపుబ్బం తే, తాత, ఉదకపిట్ఠే గోమయఖణ్డం పిలవన్తం, తాత, కపల్లపూవం పచ్చన్తం అన్తన్తేన పరిచ్ఛిన్నన్తి ఇమినా ఓపమ్మేన జానాహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘వట్టిస్సతి, భన్తే, ఏత్తకేనా’’తి వత్వా ‘‘పాసాదేన పతిట్ఠితోకాసం ఉదకం హోతూ’’తి అధిట్ఠాయ వేజయన్తాభిముఖో అగమాసి. దేవధీతరో తం దిస్వా ‘‘ఏకవారం లజ్జిత్వా గతో, పునపి సామణేరో ఏతి, పునపి ఏతీ’’తి వదింసు. సక్కో దేవరాజా ‘‘మా మయ్హం పుత్తేన సద్ధిం కథయిత్థ, ఇదాని తేన ఆచరియో లద్ధో ఖణేన పాసాదం కమ్పేస్సతీ’’తి ఆహ. సామణేరోపి పాదఙ్గుట్ఠేన పాసాదథూపికం పహరి, పాసాదో చతూహి దిసాహి ఓణమతి. దేవతా ‘‘పతిట్ఠాతుం దేహి, తాత, పాసాదస్స, పతిట్ఠాతుం దేహి, తాత, పాసాదస్సా’’తి విరవింసు. సామణేరో పాసాదం యథాఠానే ఠపేత్వా పాసాదమత్థకే ఠత్వా ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘అజ్జేవాహం పబ్బజితో, అజ్జ పత్తాసవక్ఖయం;

అజ్జ కమ్పేమి పాసాదం, అహో బుద్ధస్సుళారతా.

‘‘అజ్జేవాహం పబ్బజితో, అజ్జ పత్తాసవక్ఖయం;

అజ్జ కమ్పేమి పాసాదం, అహో ధమ్మస్సుళారతా.

‘‘అజ్జేవాహం పబ్బజితో, అజ్జ పత్తాసవక్ఖయం;

అజ్జ కమ్పేమి పాసాదం, అహో సఙ్ఘస్సుళారతా’’తి.

‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో తుసితకాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౮) వత్వా ‘‘అయఞ్చ దససహస్సీ లోకధాతు సఙ్కమ్పి సమ్పకమ్పి సమ్పవేధీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౮), తథా ‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౨) వత్వా ‘‘అయఞ్చ దససహస్సీ లోకధాతు సఙ్కమ్పి సమ్పకమ్పి సమ్పవేధీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౨) చ మహాసత్తస్స గబ్భోక్కన్తియం అభిజాతిఞ్చ ధమ్మతావసేన మహాపదానే పథవీకమ్పస్స వుత్తత్తా ఇతరేసుపి చతూసు ఠానేసు పథవీకమ్పో ధమ్మతావసేనేవాతి అత్థతో వుత్తమేతన్తి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని నేసం పథవీకమ్పానం కారణతో పవత్తిఆకారతో చ విభాగం దస్సేతుం ‘‘ఇతి ఇమేసూ’’తిఆది వుత్తం. ధాతుకోపేనాతి ఉక్ఖేపకవాతసఙ్ఖాతాయ వాయోధాతుయా పకోపేన. ఇద్ధానుభావేనాతి ఞాణిద్ధియా, కమ్మవిపాకజిద్ధియా వా సభావేన, తేజేనాతి అత్థో. పుఞ్ఞతేజేనాతి పుఞ్ఞానుభావేన, మహాబోధిసత్తస్స పుఞ్ఞబలేనాతి అత్థో. ఞాణతేజేనాతి అనఞ్ఞసాధారణేన పటివేధఞాణానుభావేన. సాధుకారదానవసేనాతి యథా అనఞ్ఞసాధారణప్పటివేధఞాణానుభావేన అభిహతా మహాపథవీ అభిసమ్బోధియం కమ్పిత్థ, ఏవం అనఞ్ఞసాధారణేన దేసనాఞాణానుభావేన అభిహతా మహాపథవీ కమ్పిత్థ, తం పనస్సా సాధుకారదానం వియ హోతీతి ‘‘సాధుకారదానవసేనా’’తి వుత్తం.

యేన పన భగవా అసీతిఅనుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవిచిత్రరూపకాయో సబ్బాకారపరిసుద్ధసీలక్ఖన్ధాదిగుణరతనసమిద్ధిధమ్మకాయో పుఞ్ఞమహత్తథామమహత్తఇద్ధిమహత్తయసమహత్తపఞ్ఞామహత్తానం పరముక్కంసగతో అసమో అసమసమో అప్పటిపుగ్గలో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అత్తనో అత్తభావసఞ్ఞితం ఖన్ధపఞ్చకం కప్పం వా కప్పావసేసం వా ఠపేతుం సమత్థోపి సఙ్ఖతధమ్మపరిజిగుచ్ఛనాకారప్పవత్తేన ఞాణవిసేసేన తిణాయపి అమఞ్ఞమానో ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనవిధినా నిరపేక్ఖో ఓస్సజ్జి. తదనుభావాభిహతా మహాపథవీ ఆయుసఙ్ఖరోస్సజ్జనే అకమ్పిత్థ. తం పనస్సా కారుఞ్ఞసభావసణ్ఠితా వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘కారుఞ్ఞభావేనా’’తి.

యస్మా భగవా పరినిబ్బానసమయే చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా సమాపత్తియో సమాపజ్జి, అన్తరన్తరా ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనేన తస్స పుబ్బభాగే సాతిసయం తిక్ఖం సూరం విపస్సనాఞాణఞ్చ పవత్తేసి. ‘‘యదత్థఞ్చ మయా ఏవం సుచిరకాలం అనఞ్ఞసాధారణో పరముక్కంసగతో ఞాణసమ్భారో సమ్భతో, అనుత్తరో చ విమోక్ఖో సమధిగతో, తస్స వత మే సిఖాప్పత్తఫలభూతా అచ్చన్తనిట్ఠా అనుపాదిసేసపరినిబ్బానధాతు అజ్జ సమిజ్ఝతీ’’తి భియ్యో అతివియ సోమనస్సప్పత్తస్స భగవతో పీతివిప్ఫారాదిగుణవిపులతరానుభావో పరేహి అసాధారణఞాణాతిసయో ఉదపాది, యస్స సమాపత్తిబలసముపబ్రూహితస్స ఞాణాతిసయస్స ఆనుభావం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘ద్వేమే పిణ్డపాతా సమసమఫలా సమసమవిపాకా’’తిఆది (ఉదా. ౭౫), తస్మా తస్సానుభావేన సమభిహతా మహాపథవీ అకమ్పిత్థ, తం పనస్సా తస్సం వేలాయం ఆరోదనాకారప్పత్తి వియ హోతీతి ‘‘అట్ఠమో ఆరోదనేనా’’తి వుత్తం.

ఇదాని సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తే’’తిఆదిమాహ. అయం పనత్థోతి ‘‘సాధుకారదానవసేనా’’తిఆదినా వుత్త అత్థో. పథవీదేవతాయ వసేనాతి ఏత్థ సముద్దదేవతా వియ మహాపథవియా అధిదేవతా కిర నామ అత్థి, తాదిసే కారణే సతి తస్సా చిత్తవసేన అయం మహాపథవీ సఙ్కమ్పతి సమ్పకమ్పతి సమ్పవేధతి. యథా వాతవలాహకదేవతానం చిత్తవసేన వాతా వాయన్తి, సీతుణ్హఅబ్భవస్సవలాహకదేవతానం చిత్తవసేన సీతాదయో భవన్తి, తథా హి విసాఖపుణ్ణమాయం అభిసమ్బోధిఅత్థం బోధిరుక్ఖమూలే నిసిన్నస్స లోకనాథస్స అన్తరాయకరణత్థం ఉపట్ఠితం మారబలం విధమితుం –

‘‘అచేతనాయం పథవీ, అవిఞ్ఞాయ సుఖం దుఖం;

సాపి దానబలా మయ్హం, సత్తక్ఖత్తుం పకమ్పథా’’తి. (చరియా. ౧.౧౨౪) –

వచనసమనన్తరం మహాపథవీ భిజ్జిత్వా సపరిసం మారం పరివత్తేసి. ఏతన్తి సాధుకారదానాది. యదిపి నత్థి అచేతనత్తా, ధమ్మతావసేన పన వుత్తనయేన సియాతి సక్కా వత్తుం. ధమ్మతా పన అత్థతో ధమ్మభావో, సో పుఞ్ఞధమ్మస్స వా ఞాణధమ్మస్స వా ఆనుభావసభావోతి. తయిదం సబ్బం విచారితమేవ. ఏవఞ్చ కత్వా –

‘‘ఇమే ధమ్మే సమ్మసతో, సభావసరసలక్ఖణే;

ధమ్మతేజేన వసుధా, దససహస్సీ పకమ్పథా’’తి. (బు. వం. ౨.౧౬౬) –

ఆదివచనఞ్చ సమత్థితం హోతి.

అయం పన (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౯) మహాపథవీ అపరేసుపి అట్ఠసు ఠానేసు అకమ్పిత్థ మహాభినిక్ఖమనే బోధిమణ్డూపసఙ్కమనే పంసుకూలగ్గహణే పంసుకూలధోవనే కాళకారామసుత్తే గోతమకసుత్తే వేస్సన్తరజాతకే బ్రహ్మజాలేతి. తత్థ మహాభినిక్ఖమనబోధిమణ్డూపసఙ్కమనేసు వీరియబలేన అకమ్పిత్థ. పంసుకూలగ్గహణే ‘‘ద్విసహస్సదీపపరివారే నామ చత్తారో మహాదీపే పహాయ పబ్బజిత్వా సుసానం గన్త్వా పంసుకూలం గణ్హన్తేన దుక్కరం భగవతా కత’’న్తి అచ్ఛరియవేగాభిహతా అకమ్పిత్థ. పంసుకూలధోవనవేస్సన్తరజాతకేసు అకాలకమ్పనేన అకమ్పిత్థ. కాళకారామగోతమకసుత్తేసు (అ. ని. ౪.౨౪; ౩.౧౨౬) ‘‘అహం సక్ఖీ భగవా’’తి సక్ఖిభావేన అకమ్పిత్థ. బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౧౪౭) పన ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేసు విజటేత్వా నిగ్గుమ్బం కత్వా దేసియమానేసు సాధుకారదానవసేన అకమ్పిత్థాతి వేదితబ్బా.

న కేవలఞ్చ ఏతేసుయేవ ఠానేసు పథవీ అకమ్పిత్థ, అథ ఖో తీసు సఙ్గహేసుపి మహామహిన్దత్థేరస్స ఇమం దీపం ఆగన్త్వా జోతివనే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసితదివసేపి అకమ్పిత్థ. కల్యాణియమహావిహారే చ పిణ్డపాతియత్థేరస్స చేతియఙ్గణం సమ్మజ్జిత్వా తత్థేవ నిసీదిత్వా బుద్ధారమ్మణం పీతిం గహేత్వా ఇమం సుత్తన్తం ఆరద్ధస్స సుత్తపరియోసానే ఉదకపరియన్తం కత్వా అకమ్పిత్థ. లోహపాసాదస్స పాచీనఅమ్బలట్ఠికట్ఠానం నామ అహోసి, తత్థ నిసీదిత్వా దీఘభాణకత్థేరా బ్రహ్మజాలసుత్తం ఆరభింసు. తేసం సజ్ఝాయపరియోసానేపి ఉదకపరియన్తమేవ కత్వా పథవీ అకమ్పిత్థ.

యది ఏవం ‘‘అట్ఠిమే, ఆనన్ద, హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయా’’తి కస్మా అట్ఠేవ హేతూ వుత్తాతి? నియమహేతుభావతో. ఇమేయేవ హి అట్ఠ హేతూ నియమన్తి, నాఞ్ఞే. తే హి కదాచి సమ్భవన్తీతి అనియమభావతో న గణితా. వుత్తఞ్హేతం నాగసేనత్థేరేన మిలిన్దపఞ్హే (మి. ప. ౪.౧.౪) –

‘‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, హేతూ అట్ఠ పచ్చయా మహతో భూమిచాలస్స పాతుభావాయాతి. యం వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, తఞ్చ పన అకాలికం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, తస్మా అగణితం అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘యథా, మహారాజ, లోకే తయోయేవ మేఘా గణీయన్తి వస్సికో, హేమన్తికో, పావుసకోతి. యది తే ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో మేఘో పవస్సతి, న సో మేఘో గణీయతి సమ్మతేహి మేఘేహి, అకాలమేఘోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే యం సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, అకాలికం ఏతం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, న తం గణీయతి అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, హిమవన్తా పబ్బతా పఞ్చ నదిసతాని సన్దన్తి, తేసం, మహారాజ, పఞ్చన్నం నదిసతానం దసేవ నదియో నదిగణనాయ గణీయన్తి. సేయ్యథిదం – గఙ్గా, యమునా, అచిరవతీ, సరభూ, మహీ, సిన్ధు, సరస్సతీ, వేత్రవతీ, వీతంసా, చన్దభాగాతి. అవసేసా నదియో నదిగణనాయ అగణితా. కింకారణా? న తా నదియో ధువసలిలా, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే యం సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, అకాలికం ఏతం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, న తం గణీయతి అట్ఠహి హేతూహి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, రఞ్ఞో సతమ్పి ద్విసతమ్పి తిసతమ్పి అమచ్చా హోన్తి, తేసం ఛయేవ జనా అమచ్చగణనాయ గణీయన్తి. సేయ్యథిదం – సేనాపతి, పురోహితో, అక్ఖదస్సో, భణ్డాగారికో, ఛత్తగ్గాహకో, ఖగ్గగ్గాహకో, ఏతేయేవ అమచ్చగణనాయ గణీయన్తి. కింకారణా? యుత్తత్తా రాజగుణేహి. అవసేసా అగణితా, సబ్బే అమచ్చాత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, వేస్సన్తరేన రఞ్ఞా మహాదానే దీయమానే యం సత్తక్ఖత్తుం మహాపథవీ కమ్పితా, అకాలికం ఏతం కదాచుప్పత్తికం అట్ఠహి హేతూహి విప్పముత్తం, న తం గణీయతి అట్ఠహి హేతూహీ’’తి.

భూమిచాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చాపాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.