౧. వేరఞ్జసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే వేరఞ్జాయం విహరతీతి (పారా. అట్ఠ. ౧.౧) ఏత్థ వేరఞ్జాతి తస్స నగరస్సేతం అధివచనం, తస్సం వేరఞ్జాయం. సమీపత్థే భుమ్మవచనం. నళేరుపుచిమన్దమూలేతి ఏత్థ నళేరు నామ యక్ఖో. పుచిమన్దోతి నిమ్బరుక్ఖో. మూలన్తి సమీపం. అయఞ్హి మూల-సద్దో ‘‘మూలాని ఉద్ధరేయ్య అన్తమసో ఉసీరనాళిమత్తానిపీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౯౫) మూలమూలే దిస్సతి. ‘‘లోభో అకుసలమూల’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౦౫; పరి. ౩౨౩) అసాధారణహేతుమ్హి. ‘‘యావ మజ్ఝన్హికే కాలే ఛాయా ఫరతి, నివాతే పణ్ణాని పతన్తి, ఏత్తావతా రుక్ఖమూల’’న్తిఆదీసు (పారా. ౪౯౪) సమీపే. ఇధ పన సమీపే అధిప్పేతో, తస్మా నళేరుయక్ఖేన అధిగ్గహితస్స పుచిమన్దస్స సమీపేతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సో కిర పుచిమన్దో రమణీయో పాసాదికో అనేకేసం రుక్ఖానం ఆధిపచ్చం వియ కురుమానో తస్స నగరస్స అవిదూరే గమనాగమనసమ్పన్నే ఠానే అహోసి. అథ భగవా వేరఞ్జం గన్త్వా పతిరూపే ఠానే విహరన్తో తస్స రుక్ఖస్స సమీపే హేట్ఠాభాగే విహాసి. తేన వుత్తం ‘‘వేరఞ్జాయం విహరతి నళేరుపుచిమన్దమూలే’’తి.

పచ్చుట్ఠానం (సారత్థ. టీ. ౧.౨) నామ ఆసనా వుట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘నాసనా వుట్ఠాతీ’’తి. నిసిన్నాసనతో న వుట్ఠహతీతి అత్థో. ఏత్థ చ జిణ్ణే…పే… వయోఅనుప్పత్తేతి ఉపయోగవచనం ఆసనా వుట్ఠానకిరియాపేక్ఖం న హోతి. తస్మా ‘‘జిణ్ణే…పే… వయోఅనుప్పత్తే దిస్వా’’తి అజ్ఝాహారం కత్వా అత్థో వేదితబ్బో. అథ వా పచ్చుగ్గమనకిరియాపేక్ఖం ఉపయోగవచనం, తస్మా న పచ్చుట్ఠాతీతి ఉట్ఠాయ పచ్చుగ్గమనం న కరోతీతి అత్థో వేదితబ్బో. పచ్చుగ్గమనమ్పి హి పచ్చుట్ఠానన్తి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఆచరియం పన దూరతోవ దిస్వా పచ్చుట్ఠాయ పచ్చుగ్గమనకరణం పచ్చుట్ఠానం నామా’’తి. నాసనా వుట్ఠాతీతి ఇమినా పన పచ్చుగ్గమనాభావస్స ఉపలక్ఖణమత్తం దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం. విభావనే నామ అత్థేతి పకతివిభావనసఙ్ఖాతే అత్థే. న అభివాదేతి వాతి న అభివాదేతబ్బన్తి వా సల్లక్ఖేతీతి వుత్తం హోతి.

తం అఞ్ఞాణన్తి ‘‘అయం మమ అభివాదనాదీని కాతుం అరహరూపో న హోతీ’’తి అజాననవసేన పవత్తం అఞ్ఞాణం. ఓలోకేన్తోతి ‘‘దుక్ఖం ఖో అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, కిం ను ఖో అహం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా సక్కరేయ్యం గరుం కరేయ్య’’న్తిఆదిసుత్తవసేనేవ (అ. ని. ౪.౨౧) ఞాణచక్ఖునా ఓలోకేన్తో. నిపచ్చకారారహన్తి పణిపాతారహం. సమ్పతిజాతోతి ముహుత్తజాతో, జాతసమనన్తరమేవాతి వుత్తం హోతి. ఉత్తరేన ముఖోతి ఉత్తరదిసాభిముఖో. ‘‘సత్తపదవీతిహారేన గన్త్వా సకలం దససహస్సిలోకధాతుం ఓలోకేసి’’న్తి ఇదం –

‘‘ధమ్మతా ఏసా, భిక్ఖవే, సమ్పతిజాతో బోధిసత్తో సమేహి పాదేహి పతిట్ఠహిత్వా ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన గచ్ఛతి, సేతమ్హి ఛత్తే అనుధారియమానే సబ్బా దిసా విలోకేతి, ఆసభిఞ్చ వాచం భాసతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౧) –

ఏవం పాళియం సత్తపదవీతిహారుపరి ఠితస్స వియ సబ్బాదిసానులోకనస్స కథితత్తా వుత్తం, న పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం సత్తపదవీతిహారతో పగేవ దిసావిలోకనస్స కతత్తా. మహాసత్తో హి మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పురత్థిమం దిసం ఓలోకేసి, అనేకాని చక్కవాళసహస్సాని ఏకఙ్గణాని అహేసుం. తత్థ దేవమనుస్సా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానా, ‘‘మహాపురిస, ఇధ తుమ్హేహి సదిసోపి నత్థి, కుతో ఉత్తరితరో’’తి ఆహంసు. ఏవం చతస్సో దిసా, చతస్సో అనుదిసా, హేట్ఠా, ఉపరీతి దసపి దిసా అనువిలోకేత్వా అత్తనో సదిసం అదిస్వా ‘‘అయం ఉత్తరదిసా’’తి సత్తపదవీతిహారేన అగమాసీతి వేదితబ్బా. ఓలోకేసిన్తి మమ పుఞ్ఞానుభావేన లోకవివరణపాటిహారియే జాతే పఞ్ఞాయమానం దససహస్సిలోకధాతుం మంసచక్ఖునావ ఓలోకేసిన్తి అత్థో.

మహాపురిసోతి జాతిగోత్తకులప్పదేసాదివసేన మహన్తపురిసో. అగ్గోతి గుణేహి సబ్బప్పధానో. జేట్ఠోతి గుణవసేనేవ సబ్బేసం వుద్ధతమో, గుణేహి మహల్లకతమోతి వుత్తం హోతి. సేట్ఠోతి గుణవసేనేవ సబ్బేసం పసత్థతమో. అత్థతో పన పచ్ఛిమాని ద్వే పురిమస్సేవ వేవచనానీతి వేదితబ్బం. తయాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. ఉత్తరితరోతి అధికతరో. పతిమానేసీతి పూజేసి. ఆసభిన్తి ఉత్తమం. మయ్హం అభివాదనాదిరహో పుగ్గలోతి మయ్హం అభివాదనాదికిరియాయ అరహో అనుచ్ఛవికో పుగ్గలో. నిచ్చసాపేక్ఖతాయ పనేత్థ సమాసో దట్ఠబ్బో. తథాగతాతి తథాగతతో, తథాగతస్స సన్తికాతి వుత్తం హోతి. ఏవరూపన్తి అభివాదనాదిసభావం. పరిపాకసిథిలబన్ధనన్తి పరిపాకేన సిథిలబన్ధనం.

తం వచనన్తి ‘‘నాహం తం బ్రాహ్మణా’’తిఆదివచనం. ‘‘నాహం అరసరూపో, మాదిసా వా అరసరూపా’’తి వుత్తే బ్రాహ్మణో థద్ధో భవేయ్య. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తముదుభావజననత్థ’’న్తి.

కతమో పన సోతి పరియాయాపేక్ఖో పుల్లిఙ్గనిద్దేసో, కతమో సో పరియాయోతి అత్థో? జాతివసేనాతి ఖత్తియాదిజాతివసేన. ఉపపత్తివసేనాతి దేవేసు ఉపపత్తివసేన. సేట్ఠసమ్మతానమ్పీతి అపి-సద్దేన పగేవ అసేట్ఠసమ్మతానన్తి దస్సేతి. అభినన్దన్తానన్తి సప్పీతికతణ్హావసేన పమోదమానానం. రజ్జన్తానన్తి బలవరాగవసేన రజ్జన్తానం. రూపపరిభోగేన ఉప్పన్నతణ్హాసమ్పయుత్తసోమనస్సవేదనా రూపతో నిబ్బత్తిత్వా హదయతప్పనతో అమ్బరసాదయో వియ రూపరసాతి వుచ్చన్తి. ఆవిఞ్చన్తీతి ఆకడ్ఢన్తి. వత్థారమ్మణాదిసామగ్గియన్తి వత్థుఆరమ్మణాదికారణసామగ్గియం. అనుక్ఖిపన్తోతి అత్తుక్కంసనవసేన కథితే బ్రాహ్మణస్స అసప్పాయభావతో అత్తానం అనుక్ఖిపన్తో అనుక్కంసేన్తో.

ఏతస్మిం పనత్థే కరణే సామివచనన్తి ‘‘జహితా’’తి ఏతస్మిం అత్థే తథాగతస్సాతి కరణే సామివచనం, తథాగతేన జహితాతి అత్థో. మూలన్తి భవమూలం. ‘‘తాలవత్థుకతా’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఓట్ఠముఖో’’తిఆదీసు వియ మజ్ఝేపదలోపం కత్వా అ-కారఞ్చ దీఘం కత్వా ‘‘తాలావత్థుకతా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తాలవత్థు వియ నేసం వత్థు కతన్తి తాలావత్థుకతా’’తి. తత్థ తాలస్స వత్థు తాలవత్థు. యథా ఆరామస్స వత్థుభూతపుబ్బో పదేసో ఆరామస్స అభావే ‘‘ఆరామవత్థూ’’తి వుచ్చతి, ఏవం తాలస్స పతిట్ఠితోకాసో సమూలం ఉద్ధరితే తాలే పదేసమత్తే ఠితే తాలస్స వత్థుభూతపుబ్బత్తా ‘‘తాలవత్థూ’’తి వుచ్చతి. నేసన్తి రూపరసాదీనం. కథం పన తాలవత్థు వియ నేసం వత్థు కతన్తి ఆహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. రూపాదిపరిభోగేన ఉప్పన్నతణ్హాయుత్తసోమనస్సవేదనాసఙ్ఖాతరూపరసాదీనం చిత్తసన్తానస్స అధిట్ఠానభావతో వుత్తం ‘‘తేసం పుబ్బే ఉప్పన్నపుబ్బభావేన వత్థుమత్తే చిత్తసన్తానే కతే’’తి. తత్థ పుబ్బేతి పురే, సరాగకాలేతి వుత్తం హోతి. తాలావత్థుకతాతి వుచ్చన్తీతి తాలవత్థు వియ అత్తనో వత్థుస్స కతత్తా రూపరసాదయో ‘‘తాలావత్థుకతా’’తి వుచ్చన్తి. ఏతేన పహీనకిలేసానం పున ఉప్పత్తియా అభావో దస్సితో.

అవిరుళ్హిధమ్మత్తాతి అవిరుళ్హిసభావతాయ. మత్థకచ్ఛిన్నో తాలో పత్తఫలాదీనం అవత్థుభూతో తాలావత్థూతి ఆహ ‘‘మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ కతా’’తి. ఏతేన ‘‘తాలావత్థు వియ కతాతి తాలావత్థుకతా’’తి అయం విగ్గహో దస్సితో. ఏత్థ పన ‘‘అవత్థుభూతో తాలో వియ కతాతి అవత్థుతాలకతా’’తి వత్తబ్బే విసేసనస్స పరనిపాతం కత్వా ‘‘తాలావత్థుకతా’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇమినా పనత్థేన ఇదం దస్సేతి – రూపరసాదివచనేన విపాకధమ్మధమ్మా హుత్వా పుబ్బే ఉప్పన్నకుసలాకుసలా ధమ్మా గహితా, తే ఉప్పన్నాపి మత్థకసదిసానం తణ్హావిజ్జానం మగ్గసత్థేన ఛిన్నత్తా ఆయతిం తాలపత్తసదిసే విపాకక్ఖన్ధే నిబ్బత్తేతుం అసమత్థా జాతా, తస్మా తాలావత్థు వియ కతాతి తాలావత్థుకతా రూపరసాదయోతి. ఇమస్మిం అత్థే ‘‘అభినన్దన్తాన’’న్తి ఇమినా పదేన కుసలసోమనస్సమ్పి సఙ్గహితన్తి వదన్తి. అనభావం కతాతి ఏత్థ అను-సద్దో పచ్ఛాసద్దేన సమానత్థోతి ఆహ ‘‘యథా నేసం పచ్ఛాభావో న హోతీ’’తిఆది.

యఞ్చ ఖో త్వం సన్ధాయ వదేసి, సో పరియాయో న హోతీతి యం వన్దనాదిసామగ్గిరసాభావసఙ్ఖాతం కారణం అరసరూపతాయ వదేసి, తం కారణం న హోతి, న విజ్జతీతి అత్థో. నను చాయం బ్రాహ్మణో యం వన్దనాదిసామగ్గిరసాభావసఙ్ఖాతపరియాయం సన్ధాయ ‘‘అరసరూపో భవం గోతమో’’తి ఆహ, ‘‘సో పరియాయో నత్థీ’’తి వుత్తే వన్దనాదీని భగవా కరోతీతి ఆపజ్జతీతి ఇమం అనిట్ఠప్పసఙ్గం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నను చా’’తిఆది.

సబ్బపరియాయేసూతి సబ్బవారేసు. సన్ధాయభాసితమత్తన్తి యం సన్ధాయ బ్రాహ్మణో ‘‘నిబ్భోగో భవం గోతమో’’తిఆదిమాహ. భగవా చ యం సన్ధాయ నిబ్భోగతాదిం అత్తని అనుజానాతి, తం సన్ధాయభాసితమత్తం. ఛన్దరాగపరిభోగోతి ఛన్దరాగవసేన పరిభోగో. అపరం పరియాయన్తి అఞ్ఞం కారణం.

కులసముదాచారకమ్మన్తి కులాచారసఙ్ఖాతం కమ్మం, కులచారిత్తన్తి అత్థో. అకిరియన్తి అకరణభావం. ‘‘అనేకవిహితానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మాన’’న్తి సామఞ్ఞవచనేపి పారిసేసఞాయతో వుత్తావసేసా అకుసలధమ్మా గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా తే ధమ్మే’’తిఆది, తే యథావుత్తకాయదుచ్చరితాదికే అకుసలధమ్మే ఠపేత్వాతి అత్థో. అనేకవిహితాతి అనేకప్పకారా.

అయం లోకతన్తీతి అయం వుడ్ఢానం అభివాదనాదికిరియలక్ఖణా లోకప్పవేణీ. అనాగామిబ్రహ్మానం అలఙ్కారాదీసు అనాగామిభిక్ఖూనఞ్చ చీవరాదీసు నికన్తివసేన రాగుప్పత్తి హోతీతి అనాగామిమగ్గేన పఞ్చకామగుణికరాగస్సేవ పహానం వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పఞ్చకామగుణికరాగస్సా’’తి. రూపాదీసు పఞ్చసు కామగుణేసు వత్థుకామకోట్ఠాసేసు ఉప్పజ్జమానో రాగో ‘‘పఞ్చకామగుణికరాగో’’తి వేదితబ్బో. కోట్ఠాసవచనో హేత్థ గుణ-సద్దో ‘‘వయోగుణా అనుపుబ్బం జహన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౪) వియ. అకుసలచిత్తద్వయసమ్పయుత్తస్సాతి దోమనస్ససహగతచిత్తద్వయసమ్పయుత్తస్స. మోహస్స సబ్బాకుసలసాధారణత్తా ఆహ ‘‘సబ్బాకుసలసమ్భవస్సా’’తి. అవసేసానన్తి సక్కాయదిట్ఠిఆదీనం.

జిగుచ్ఛతి మఞ్ఞేతి అహమభిజాతో రూపవా పఞ్ఞవా కథం నామ అఞ్ఞేసం అభివాదనాదిం కరేయ్యన్తి జిగుచ్ఛతి వియ, జిగుచ్ఛతీతి వా సల్లక్ఖేమి. అకుసలధమ్మే జిగుచ్ఛమానో తేసం సమఙ్గిభావమ్పి జిగుచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా జిగుచ్ఛతీ’’తి. సమాపత్తీతి ఏతస్సేవ వేవచనం సమాపజ్జనా సమఙ్గిభావోతి. మణ్డనజాతికోతి మణ్డనకసభావో, మణ్డనకసీలోతి అత్థో. జేగుచ్ఛితన్తి జిగుచ్ఛనసీలతం.

లోకజేట్ఠకకమ్మన్తి లోకజేట్ఠకానం కత్తబ్బకమ్మం, లోకే వా సేట్ఠసమ్మతం కమ్మం. తత్రాతి తేసు ద్వీసుపి అత్థవికప్పేసు. పదాభిహితో అత్థో పదత్థో, బ్యఞ్జనత్థోతి వుత్తం హోతి. వినయం వా అరహతీతి ఏత్థ వినయనం వినయో, నిగ్గణ్హనన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘నిగ్గహం అరహతీతి వుత్తం హోతీ’’తి. నను చ పఠమం వుత్తేసు ద్వీసుపి అత్థవికప్పేసు సకత్థే అరహత్థే చ తద్ధితపచ్చయో సద్దలక్ఖణతో దిస్సతి, న పన ‘‘వినయాయ ధమ్మం దేసేతీ’’తి ఇమస్మిం అత్థే. తస్మా కథమేత్థ తద్ధితపచ్చయోతి ఆహ ‘‘విచిత్రా హి తద్ధితవుత్తీ’’తి. విచిత్రతా చేత్థ లోకప్పమాణతో వేదితబ్బా. తథా హి యస్మిం యస్మిం అత్థే తద్ధితప్పయోగో లోకస్స, తత్థ తత్థ తద్ధితవుత్తి లోకతో సిద్ధాతి విచిత్రా తద్ధితవుత్తి, తస్మా యథా ‘‘మా సద్దమకాసీ’’తి వదన్తో ‘‘మాసద్దికో’’తి వుచ్చతి, ఏవం వినయాయ ధమ్మం దేసేతీతి వేనయికోతి వుచ్చతీతి అధిప్పాయో.

కపణపురిసోతి గుణవిరహితతాయ దీనమనుస్సో. బ్యఞ్జనాని అవిచారేత్వాతి తిస్సదత్తాదిసద్దేసు వియ ‘‘ఇమస్మిం అత్థే అయం నామ పచ్చయో’’తి ఏవం బ్యఞ్జనవిచారం అకత్వా, అనిప్ఫన్నపాటిపదికవసేనాతి వుత్తం హోతి.

‘‘దేవలోకగబ్భసమ్పత్తియా’’తి వత్వాపి ఠపేత్వా భుమ్మదేవే సేసదేవేసు గబ్భగ్గహణస్స అభావతో పటిసన్ధియేవేత్థ గబ్భసమ్పత్తీతి వేదితబ్బాతి వుత్తమేవత్థం వివరిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దేవలోకపటిసన్ధిపటిలాభాయ సంవత్తతీ’’తి. అస్సాతి అభివాదనాదిసామీచికమ్మస్స. మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణే దోసం దస్సేన్తోతి మాతితో అపరిసుద్ధభావం దస్సేన్తో, అక్కోసితుకామస్స దాసియా పుత్తోతి దాసికుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తభావే దోసం దస్సేత్వా అక్కోసనం వియ భగవతో మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణే దోసం దస్సేత్వా అక్కోసన్తోపి ఏవమాహాతి అధిప్పాయో. గబ్భతోతి దేవలోకప్పటిసన్ధితో. తేనేవాహ ‘‘అభబ్బో దేవలోకూపపత్తిం పాపుణితున్తి అధిప్పాయో’’తి. ‘‘హీనో వా గబ్భో అస్సాతి అపగబ్భో’’తి ఇమస్స విగ్గహస్స ఏకేన పరియాయేన అధిప్పాయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దేవలోకగబ్భపరిబాహిరత్తా ఆయతిం హీనగబ్భపటిలాభభాగీ’’తి. ఇతి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా ఆయతిమ్పి హీనగబ్భపటిలాభభాగీ, తస్మా హీనో వా గబ్భో అస్సాతి అపగబ్భోతి అధిప్పాయో. పున తస్సేవ విగ్గహస్స ‘‘కోధవసేన…పే… దస్సేన్తో’’తి హేట్ఠా వుత్తనయస్స అనురూపం కత్వా అధిప్పాయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హీనో వాస్స మాతుకుచ్ఛిస్మిం గబ్భవాసో అహోసీతి అధిప్పాయో’’తి. గబ్భ-సద్దో అత్థి మాతుకుచ్ఛిపరియాయో ‘‘గబ్భే వసతి మాణవో’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౩౬౩) వియ. అత్థి మాతుకుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తసత్తపరియాయో ‘‘అన్తమసో గబ్భపాతనం ఉపాదాయా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౨౯) వియ. తత్థ మాతుకుచ్ఛిపరియాయం గహేత్వా అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనాగతే గబ్భసేయ్యా’’తి. గబ్భే సేయ్యా గబ్భసేయ్యా. అనుత్తరేన మగ్గేనాతి అగ్గమగ్గేన. కమ్మకిలేసానం మగ్గేన విహతత్తా ఆహ ‘‘విహతకారణత్తా’’తి. ఇతరా తిస్సోపీతి అణ్డజసంసేదజఓపపాతికా. ఏత్థ చ యదిపి ‘‘అపగబ్భో’’తి ఇమస్స అనురూపతో గబ్భసేయ్యా ఏవ వత్తబ్బా, పసఙ్గతో పన లబ్భమానం సబ్బమ్పి వత్తుం వట్టతీతి పునబ్భవాభినిబ్బత్తిపి వుత్తాతి వేదితబ్బా.

ఇదాని సత్తపరియాయస్స గబ్భ-సద్దస్స వసేన విగ్గహనానత్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. ఇమస్మిం పన వికప్పే గబ్భసేయ్యా పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి ఉభయమ్పి గబ్భసేయ్యవసేనేవ వుత్తన్తిపి వదన్తి. నను చ ‘‘ఆయతిం గబ్భసేయ్యా పహీనా’’తి వుత్తత్తా గబ్భస్స సేయ్యా ఏవ పహీనా, న పన గబ్భోతి ఆపజ్జతీతి ఆహ ‘‘యథా చా’’తిఆది. అథ ‘‘అభినిబ్బత్తీ’’తి ఏత్తకమేవ అవత్వా పునబ్భవగ్గహణం కిమత్థన్తి ఆహ ‘‘అభినిబ్బత్తి చ నామా’’తిఆది. అపునబ్భవభూతాతి ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జమానానం ధమ్మానం అభినిబ్బత్తి.

ధమ్మధాతున్తి ఏత్థ ధమ్మే అనవసేసే ధారేతి యాథావతో ఉపధారేతీతి ధమ్మధాతు, ధమ్మానం యథాసభావతో అవబుజ్ఝనసభావో, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేతం అధివచనం. పటివిజ్ఝిత్వాతి సచ్ఛికత్వా, పటిలభిత్వాతి అత్థో, పటిలాభహేతూతి వుత్తం హోతి. దేసనావిలాసప్పత్తో హోతీతి రుచివసేన పరివత్తేత్వా దస్సేతుం సమత్థతా దేసనావిలాసో, తం పత్తో అధిగతోతి అత్థో. కరుణావిప్ఫారన్తి సబ్బసత్తేసు మహాకరుణాయ ఫరణం. తాదిలక్ఖణమేవ పున ఉపమాయ విభావేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పథవీసమచిత్తత’’న్తి. యథా పథవీ సుచిఅసుచినిక్ఖేపచ్ఛేదనభేదనాదీసు న వికమ్పతి, అనురోధవిరోధం న పాపుణాతి, ఏవం ఇట్ఠానిట్ఠేసు లాభాలాభాదీసు అనురోధవిరోధప్పహానతో అవికమ్పితచిత్తతాయ పథవీసమచిత్తతన్తి అత్థో. అకుప్పధమ్మతన్తి ఏత్థ అకుప్పధమ్మో నామ ఫలసమాపత్తీతి కేచి వదన్తి. ‘‘పరేసు పన అక్కోసన్తేసుపి అత్తనో పథవీసమచిత్తతాయ అకుప్పనసభావతన్తి ఏవమేత్థ అత్థో గహేతబ్బో’’తి అమ్హాకం ఖన్తి. జరాయ అనుసటన్తి జరాయ పలివేఠితం. బ్రాహ్మణస్స వుద్ధతాయ ఆసన్నవుత్తిమరణన్తి సమ్భావనవసేన ‘‘అజ్జ మరిత్వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘మహన్తేన ఖో పన ఉస్సాహేనా’’తి సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి ఏవం సఞ్జాతమహుస్సాహేన. అప్పటిసమం పురేజాతభావన్తి అనఞ్ఞసాధారణం పురేజాతభావం. నత్థి ఏతస్స పటిసమోతి అప్పటిసమో, పురేజాతభావో.

పక్ఖే విధునన్తాతి పత్తే చాలేన్తా. నిక్ఖమన్తానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం, నిక్ఖన్తేసూతి అత్థో.

సో జేట్ఠో ఇతి అస్స వచనీయోతి యో పఠమతరం అణ్డకోసతో నిక్ఖన్తో కుక్కుటపోతకో, సో జేట్ఠోతి వచనీయో అస్స, భవేయ్యాతి అత్థో. సమ్పటిపాదేన్తోతి సంసన్దేన్తో. తిభూమపరియాపన్నాపి సత్తా అవిజ్జాకోసస్స అన్తో పవిట్ఠా తత్థ తత్థ అప్పహీనాయ అవిజ్జాయ వేఠితత్తాతి ఆహ ‘‘అవిజ్జాకోసస్స అన్తో పవిట్ఠేసు సత్తేసూ’’తి అణ్డకోసన్తి బీజకపాలం. లోకసన్నివాసేతి లోకోయేవ సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ నివాసనట్ఠేన లోకసన్నివాసో, సత్తనికాయో. సమ్మాసమ్బోధిన్తి ఏత్థ సమ్మాతి అవిపరీతత్థో, సం-సద్దో సామన్తి ఇమమత్థం దీపేతి. తస్మా సమ్మా అవిపరీతేనాకారేన సయమేవ చత్తారి సచ్చాని బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతీతి సమ్మాసమ్బోధీతి మగ్గో వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘సమ్మా సామఞ్చ బోధి’’న్తి, సమ్మా సయమేవ చ బుజ్ఝనకన్తి అత్థో. సమ్మాతి వా పసత్థవచనో, సం-సద్దో సున్దరవచనోతి ఆహ ‘‘అథ వా పసత్థం సున్దరఞ్చ బోధి’’న్తి.

అసబ్బగుణదాయకత్తాతి సబ్బగుణానం అదాయకత్తా. సబ్బగుణే న దదాతీతి హి అసబ్బగుణదాయకో, అసమత్థసమాసోయం గమకత్తా యథా ‘‘అసూరియపస్సాని ముఖానీ’’తి. తిస్సో విజ్జాతి ఉపనిస్సయవతో సహేవ అరహత్తఫలేన తిస్సో విజ్జా దేతి. నను చేత్థ తీసు విజ్జాసు ఆసవక్ఖయఞాణస్స మగ్గపరియాపన్నత్తా కథమేతం యుజ్జతి ‘‘మగ్గో తిస్సో విజ్జా దేతీ’’తి? నాయం దోసో. సతిపి ఆసవక్ఖయఞాణస్స మగ్గపరియాపన్నభావే అట్ఠఙ్గికే మగ్గే సతి మగ్గఞాణేన సద్ధిం తిస్సో విజ్జా పరిపుణ్ణా హోన్తీతి ‘‘మగ్గో తిస్సో విజ్జా దేతీ’’తి వుచ్చతి. ఛ అభిఞ్ఞాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సావకపారమిఞాణన్తి అగ్గసావకేహి పటిలభితబ్బమేవ లోకియలోకుత్తరఞాణం. పచ్చేకబోధిఞాణన్తి ఏత్థాపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అబ్భఞ్ఞాసిన్తి జానిం. జాననఞ్చ న అనుస్సవాదివసేనాతి ఆహ ‘‘పటివిజ్ఝి’’న్తి, పచ్చక్ఖమకాసిన్తి అత్థో. పటివేధోపి న దూరే ఠితస్స లక్ఖణప్పటివేధో వియాతి ఆహ ‘‘పత్తోమ్హీ’’తి, పాపుణిన్తి అత్థో. పాపుణనఞ్చ న సయం గన్త్వాతి ఆహ ‘‘అధిగతోమ్హీ’’తి, సన్తానే ఉప్పాదనవసేన పటిలభిన్తి అత్థో.

ఓపమ్మసమ్పటిపాదనన్తి ఓపమ్మత్థస్స ఉపమేయ్యేన సమ్మదేవ పటిపాదనం. అత్థేనాతి ఉపమేయ్యత్థేన. యథా కుక్కుటియా అణ్డేసు తివిధకిరియాకరణం కుక్కుటచ్ఛాపకానం అణ్డకోసతో నిక్ఖమనస్స మూలకారణం, ఏవం బోధిసత్తభూతస్స భగవతో తివిధానుపస్సనాకరణం అవిజ్జణ్డకోసతో నిక్ఖమనస్స మూలకారణన్తి ఆహ ‘‘యథా హి తస్సా కుక్కుటియా…పే… తివిధానుపస్సనాకరణ’’న్తి. ‘‘సన్తానే’’తి వుత్తత్తా అణ్డసదిసతా సన్తానస్స, బహి నిక్ఖన్తకుక్కుటచ్ఛాపకసదిసతా బుద్ధగుణానం, బుద్ధగుణాతి చ అత్థతో బుద్ధోయేవ ‘‘తథాగతస్స ఖో ఏతం, వాసేట్ఠ, అధివచనం ధమ్మకాయో ఇతిపీ’’తి వచనతో. అవిజ్జణ్డకోసస్స తనుభావోతి బలవవిపస్సనావసేన అవిజ్జణ్డకోసస్స తనుభావో, పటిచ్ఛాదనసామఞ్ఞేన చ అవిజ్జాయ అణ్డకోససదిసతా. ముదుభూతస్సపి ఖరభావాపత్తి హోతీతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘థద్ధఖరభావో’’తి వుత్తం. తిక్ఖఖరవిప్పసన్నసూరభావోతి ఏత్థ పరిగ్గయ్హమానేసు సఙ్ఖారేసు విపస్సనాఞాణస్స సమాధిన్ద్రియవసేన సుఖానుప్పవేసో తిక్ఖతా, అనుపవిసిత్వాపి సతిన్ద్రియవసేన అనతిక్కమనతో అకుణ్ఠతా ఖరభావో. తిక్ఖోపి హి ఏకచ్చో సరో లక్ఖం పత్వా కుణ్ఠో హోతి, న తథా ఇదం. సతిపి ఖరభావే సుఖుమప్పవత్తివసేన కిలేససముదాచారసఙ్ఖోభరహితతాయ సద్ధిన్ద్రియవసేన పసన్నభావో, సతిపి పసన్నభావే అన్తరా అనోసక్కిత్వా కిలేసపచ్చత్థికానం సుట్ఠు అభిభవనతో వీరియిన్ద్రియవసేన సూరభావో వేదితబ్బో. ఏవమిమేహి పకారేహి సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణమేవ గహితన్తి దట్ఠబ్బం. విపస్సనాఞాణస్స పరిణామకాలోతి విపస్సనాయ వుట్ఠానగామినిభావాపత్తి. తదా చ సా మగ్గఞాణగబ్భం ధారేన్తీ వియ హోతీతి ఆహ ‘‘గబ్భగ్గహణకాలో’’తి. గబ్భం గణ్హాపేత్వాతి సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ అనన్తరం సిఖాప్పత్తఅనులోమవిపస్సనావసేన మగ్గవిజాయనత్థం గబ్భం గణ్హాపేత్వా. అభిఞ్ఞాపక్ఖేతి లోకియాభిఞ్ఞాపక్ఖే. లోకుత్తరాభిఞ్ఞా హి అవిజ్జణ్డకోసం పదాలితా. పోత్థకేసు పన కత్థచి ‘‘ఛాభిఞ్ఞాపక్ఖే’’తి లిఖన్తి, సో అపాఠోతి వేదితబ్బో.

జేట్ఠో సేట్ఠోతి వుద్ధతమత్తా జేట్ఠో, సబ్బగుణేహి ఉత్తమత్తా పసత్థతమోతి సేట్ఠో.

ఇదాని ‘‘ఆరద్ధం ఖో పన మే, బ్రాహ్మణ, వీరియ’’న్తిఆదికాయ దేసనాయ అనుసన్ధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవం భగవా’’తిఆది. తత్థ పుబ్బభాగతో పభుతీతి భావనాయ పుబ్బభాగీయవీరియారమ్భాదితో పట్ఠాయ. ముట్ఠస్సతినాతి వినట్ఠస్సతినా, సతివిరహితేనాతి అత్థో. సారద్ధకాయేనాతి సదరథకాయేన. బోధిమణ్డేతి బోధిసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స మణ్డభావప్పత్తే ఠానే. బోధీతి హి పఞ్ఞా వుచ్చతి. సా ఏత్థ మణ్డా పసన్నా జాతాతి సో పదేసో ‘‘బోధిమణ్డో’’తి పఞ్ఞాతో. పగ్గహితన్తి ఆరమ్భం సిథిలం అకత్వా దళ్హపరక్కమసఙ్ఖాతుస్సహనభావేన గహితం. తేనాహ ‘‘అసిథిలప్పవత్తిత’’న్తి. అసల్లీనన్తి అసఙ్కుచితం కోసజ్జవసేన సఙ్కోచం అనాపన్నం. ఉపట్ఠితాతి ఓగాహనసఙ్ఖాతేన అపిలాపనభావేన ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠితా. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణాభిముఖీభావేనా’’తి. సమ్మోసస్స విద్ధంసనవసేన పవత్తియా న సమ్ముట్ఠాతి అసమ్ముట్ఠా. కిఞ్చాపి చిత్తప్పస్సద్ధివసేన చిత్తమేవ పస్సద్ధం, కాయప్పస్సద్ధివసేనేవ చ కాయో పస్సద్ధో హోతి, తథాపి యస్మా కాయప్పస్సద్ధి ఉప్పజ్జమానా చిత్తప్పస్సద్ధియా సహేవ ఉప్పజ్జతి, న వినా, తస్మా వుత్తం ‘‘కాయచిత్తప్పస్సద్ధివసేనా’’తి. కాయప్పస్సద్ధియా ఉభయేసమ్పి కాయానం పస్సమ్భనావహత్తా వుత్తం ‘‘రూపకాయోపి పస్సద్ధోయేవ హోతీ’’తి.

సో చ ఖోతి సో చ ఖో కాయో. విగతదరథోతి విగతకిలేసదరథో. నామకాయే హి విగతదరథే రూపకాయోపి వూపసన్తదరథపరిళాహో హోతి. సమ్మా ఆహితన్తి నానారమ్మణేసు విధావనసఙ్ఖాతం విక్ఖేపం విచ్ఛిన్దిత్వా ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే అవిక్ఖిత్తభావాపాదనేన సమ్మదేవ ఆహితం ఠపితం. తేనాహ ‘‘సుట్ఠు ఠపిత’’న్తిఆది. చిత్తస్స అనేకగ్గభావో విక్ఖేపవసేన చఞ్చలతా, సా సతి ఏకగ్గతాయ న హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకగ్గం అచలం నిప్ఫన్దన’’న్తి. ఏత్తావతాతి ‘‘ఆరద్ధం ఖో పనా’’తిఆదినా వీరియసతిపస్సద్ధిసమాధీనం కిచ్చసిద్ధిదస్సనేన. నను చ సద్ధాపఞ్ఞానమ్పి కిచ్చసిద్ధి ఝానస్స పుబ్బభాగప్పటిపదాయ ఇచ్ఛితబ్బాతి? సచ్చం, సా పన నానన్తరికభావేన అవుత్తసిద్ధాతి న గహితా. అసతి హి సద్ధాయ వీరియారమ్భాదీనం అసమ్భవోయేవ, పఞ్ఞాపరిగ్గహే చ నేసం అసతి ఞాయారమ్భాదిభావో న సియా, తథా అసల్లీనాసమ్మోసతాదయో వీరియాదీనన్తి అసల్లీనతాదిగ్గహణేనేవేత్థ పఞ్ఞాకిచ్చసిద్ధి గహితాతి దట్ఠబ్బం. ఝానభావనాయం వా సమాధికిచ్చం అధికం ఇచ్ఛితబ్బన్తి దస్సేతుం సమాధిపరియోసానావ ఝానస్స పుబ్బభాగప్పటిపదా కథితాతి దట్ఠబ్బం.

అతీతభవే ఖన్ధా తప్పటిబద్ధాని నామగోత్తాని చ సబ్బం పుబ్బేనివాసంత్వేవ గహితన్తి ఆహ ‘‘కిం విదితం కరోతి? పుబ్బేనివాస’’న్తి. మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన తమో వియ తమోతి ఆహ ‘‘స్వేవ మోహో’’తి. ఓభాసకరణట్ఠేనాతి కాతబ్బతో కరణం. ఓభాసోవ కరణం ఓభాసకరణం. అత్తనో పచ్చయేహి ఓభాసభావేన నిబ్బత్తేతబ్బట్ఠేనాతి అత్థో. సేసం పసంసావచనన్తి పటిపక్ఖవిధమనపవత్తివిసేసానం బోధనతో వుత్తం. అవిజ్జా విహతాతి ఏతేన విజాననట్ఠేన విజ్జాతి అయమ్పి అత్థో దీపితోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘కస్మా? యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నా’’తి ఏతేన విజ్జాపటిపక్ఖా అవిజ్జా. పటిపక్ఖతా చస్సా పహాతబ్బభావేన విజ్జాయ చ పహాయకభావేనాతి దస్సేతి. ఏస నయో ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయేతి ఇమినా ‘‘తమో విహతో వినట్ఠో. కస్మా? యస్మా ఆలోకో ఉప్పన్నో’’తి ఇమమత్థం అతిదిసతి. కిలేసానం ఆతాపనపరితాపనట్ఠేన వీరియం ఆతాపోతి ఆహ ‘‘వీరియాతాపేన ఆతాపినో’’తి, వీరియవతోతి అత్థో. పేసితత్తస్సాతి యథాధిప్పేతత్థసిద్ధిం పతి విస్సట్ఠచిత్తస్స. యథా అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతోతి అఞ్ఞస్సపి కస్సచి మాదిసస్సాతి అధిప్పాయో. పధానానుయోగస్సాతి సమ్మప్పధానమనుయుత్తస్స.

పచ్చవేక్ఖణఞాణపరిగ్గహితన్తి న పఠమదుతియఞాణద్వయాధిగమం వియ కేవలన్తి అధిప్పాయో. దస్సేన్తోతి నిగమనవసేన దస్సేన్తో. సరూపతో హి పుబ్బే దస్సితమేవాతి.

తిక్ఖత్తుం జాతోతి ఇమినా పన ఇదం దస్సేతి – ‘‘అహం, బ్రాహ్మణ, పఠమవిజ్జాయ జాతోయేవ పురేజాతస్స సహజాతస్స వా అభావతో సబ్బేసం వుద్ధో మహల్లకో, కిమఙ్గం పన తీహి విజ్జాహి తిక్ఖత్తుం జాతో’’తి. పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతంసఞాణన్తి అతీతారమ్మణసభాగతాయ తబ్భావిభావతో చ పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతంసఞాణం పకాసేత్వాతి యోజేతబ్బం. తత్థ అతీతంసఞాణన్తి అతీతక్ఖన్ధాయతనధాతుసఙ్ఖాతే అతీతే కోట్ఠాసే అప్పటిహతఞాణం. దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా యథాకమ్మూపగఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స చ దిబ్బచక్ఖువసేనేవ ఇజ్ఝనతో దిబ్బచక్ఖునో పరిభణ్డఞాణత్తా దిబ్బచక్ఖుమ్హియేవ చ ఠితస్స చేతోపరియఞాణసిద్ధితో వుత్తం ‘‘దిబ్బచక్ఖునా పచ్చుప్పన్నానాగతంసఞాణ’’న్తి. తత్థ దిబ్బచక్ఖునాతి సపరిభణ్డేన దిబ్బచక్ఖుఞాణేన. పచ్చుప్పన్నంసో చ అనాగతంసో చ పచ్చుప్పన్నానాగతంసం, తత్థ ఞాణం పచ్చుప్పన్నానాగతంసఞాణం. ఆసవక్ఖయఞాణాధిగమేనేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స వియ సేసాసాధారణఛఞాణదసబలఞాణఆవేణికబుద్ధధమ్మాదీనమ్పి అనఞ్ఞసాధారణానం బుద్ధగుణానం ఇజ్ఝనతో వుత్తం ‘‘ఆసవక్ఖయేన సకలలోకియలోకుత్తరగుణ’’న్తి. తేనాహ ‘‘సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుగుణే పకాసేత్వా’’తి.

పీతివిప్ఫారపరిపుణ్ణగత్తచిత్తోతి పీతిఫరణేన పరిపుణ్ణకాయచిత్తో. అఞ్ఞాణన్తి అఞ్ఞాణస్సాతి అత్థో. ధి-సద్దయోగతో హి సామిఅత్థే ఏతం ఉపయోగవచనం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

వేరఞ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.