౧. మేత్తావగ్గో

౧. మేత్తాసుత్తవణ్ణనా

౧. అట్ఠకనిపాతస్స పఠమే వడ్ఢితాయాతి భావనాపారిపూరివసేన పరిబ్రూహితాయ. పునప్పునం కతాయాతి భావనాయ బహులీకరణేన అపరాపరం పవత్తితాయ. యుత్తయానసదిసకతాయాతి యథా యుత్తఆజఞ్ఞయానం ఛేకేన సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తతి, ఏవం యథారుచి పవత్తారహతం గమితాయ. పతిట్ఠానట్ఠేనాతి సబ్బసమ్పత్తిఅధిట్ఠానట్ఠేన. పచ్చుపట్ఠితాయాతి భావనాబహులీకారేహి పతి పతి ఉపట్ఠితాయ అవిజహితాయ. సమన్తతో చితాయాతి సబ్బభాగేన భావనానురూపం చయం గమితాయ. తేనాహ ‘‘ఉపచితాయా’’తి. సుట్ఠు సమారద్ధాయాతి అతివియ సమ్మదేవ నిబ్బత్తిగతాయ.

యో చ మేత్తం భావయతీతిఆదీసు యో కోచి గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా. మేత్తన్తి మేత్తాఝానం.

అప్పమాణన్తి భావనావసేన ఆరమ్మణవసేన చ అప్పమాణం. అసుభభావనాదయో వియ హి ఆరమ్మణే ఏకదేసగ్గహణం అకత్వా అనవసేసఫరణవసేన అనోధిసో ఫరణవసేన చ, అప్పమాణారమ్మణతాయ పగుణభావనావసేన చ అప్పమాణం. తనూ సంయోజనా హోన్తీతి మేత్తం పాదకం కత్వా సమ్మసిత్వా హేట్ఠిమే అరియమగ్గే అధిగచ్ఛన్తస్స సుఖేనేవ పటిఘసంయోజనాదయో పహీయమానా తనూ హోన్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఏవం కిలేసప్పహానఞ్చ నిబ్బానాధిగమఞ్చ మేత్తాభావనాయ సిఖాప్పత్తమానిసంసం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞేపి ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘ఏకమ్పి చే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అదుట్ఠచిత్తోతి మేత్తాబలేన సుట్ఠు విక్ఖమ్భితబ్యాపాదతాయ బ్యాపాదేన అదూసితచిత్తో. మేత్తాయతీతి హితఫరణవసేన మేత్తం కరోతి. కుసలీతి అతిసయేన కుసలవా మహాపుఞ్ఞో, పటిఘాదిఅనత్థవిగమేన ఖేమీ. సబ్బే చ పాణేతి చ-సద్దో బ్యతిరేకో. మనసానుకమ్పీతి చిత్తేన అనుకమ్పన్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏకసత్తవిసయాపి తావ మేత్తా మహాకుసలరాసి, సబ్బే పన పాణే అత్తనో పుత్తం వియ హితఫరణేన మనసా అనుకమ్పన్తో పహుకం పహుం అనప్పకం అపరియన్తం చతుసట్ఠిమహాకప్పేపి అత్తనో విపాకప్పబన్ధం పవత్తేతుం సమత్థం ఉళారం పుఞ్ఞం అరియో పరిసుద్ధచిత్తో పుగ్గలోవ కరోతి నిప్ఫాదేతీతి. సత్తభరితన్తి సత్తేహి అవిరళం, ఆకిణ్ణమనుస్సన్తి అత్థో.

సఙ్గహవత్థూనీతి (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౨౦) లోకస్స సఙ్గణ్హనకారణాని. నిప్ఫన్నసస్సతో నవ భాగే కస్సకస్స దత్వా రఞ్ఞం ఏకభాగగ్గహణం దసమభాగగ్గహణం. ఏవం కస్సకా హట్ఠతుట్ఠా సస్సాని సమ్పాదేన్తీతి ఆహ ‘‘సస్ససమ్పాదనే మేధావితాతి అత్థో’’తి. తతో ఓరభాగే కిర ఛభాగగ్గహణం జాతం. ఛమాసికన్తి ఛన్నం ఛన్నం మాసానం పహోనకం. పాసేతీతి పాసగతే వియ కరోతి. వాచాయ పియం వాచాపియం, తస్స కమ్మం వాచాపేయ్యం. సబ్బసో రట్ఠస్స ఇద్ధాదిభావతో ఖేమం. నిరబ్బుదం చోరియాభావతో. ఇద్ధఞ్హి రట్ఠం అచోరియం. ‘‘నిరగ్గళ’’న్తి వుచ్చతి అపారుతఘరభావతో.

ఉద్ధంమూలకం కత్వాతి ఉమ్మూలం కత్వా. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహీతి మహాయఞ్ఞస్స పుబ్బభాగే పచ్ఛా చ పవత్తేతబ్బేహి ద్వీహి పరివారయఞ్ఞేహి. సత్త…పే… భీసనస్సాతి సత్తనవుతాధికానం పఞ్చన్నం పసుసతానం మారణేన భేరవస్స పాపభీరుకానం భయావహస్స. తథా హి వదన్తి –

‘‘ఛసతాని నియుజ్జన్తి, పసూనం మజ్ఝిమే హని;

అస్సమేధస్స యఞ్ఞస్స, ఊనాని పసూహి తీహీ’’తి. (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౨౦; అ. ని. టీ. ౨.౪.౩౯);

సమ్మన్తి యుగచ్ఛిద్దే పక్ఖిపితబ్బదణ్డకం. పాసన్తీతి ఖిపన్తి. సంహారిమేహీతి సకటేహి వహితబ్బేహి. పుబ్బే కిర ఏకో రాజా సమ్మాపాసం యజన్తో సరస్సతినదితీరే పథవియా వివరే దిన్నే నిముగ్గోయేవ అహోసి. అన్ధబాలబ్రాహ్మణా గతానుగతిగతా ‘‘అయం తస్స సగ్గగమనమగ్గో’’తి సఞ్ఞాయ తత్థ సమ్మాపాసం యఞ్ఞం పట్ఠపేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘నిముగ్గోకాసతో పభుతీ’’తి. అయూపో అప్పకదివసో యాగో, సయూపో బహుదివసం సాధేయ్యో సత్రయాగో. మన్తపదాభిసఙ్ఖతానం సప్పిమధూనం ‘‘వాజ’’మితి సమఞ్ఞా. హిరఞ్ఞసువణ్ణగోమహింసాది సత్తరసకదక్ఖిణస్స. సారగబ్భకోట్ఠాగారాదీసు నత్థి ఏత్థ అగ్గళాతి నిరగ్గళో. తత్థ కిర యఞ్ఞే అత్తనో సాపతేయ్యం అనవసేసతో అనిగూహిత్వా నియ్యాతీయతి.

చన్దప్పభాతి (ఇతివు. అట్ఠ. ౨౭) చన్దిమస్సేవ పభాయ. తారాగణావ సబ్బేతి యథా సబ్బేపి తారాగణా చన్దిమసోభాయ సోళసిమ్పి కలం నాగ్ఘన్తి, ఏవం తే అస్సమేధాదయో యఞ్ఞా మేత్తస్స చిత్తస్స వుత్తలక్ఖణేన సుభావితస్స సోళసిమ్పి కలం నానుభవన్తి, న పాపుణన్తి, నాగ్ఘన్తీతి అత్థో.

ఇదాని అపరేపి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికే మేత్తాభావనాయ ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘యో న హన్తీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యోతి మేత్తాబ్రహ్మవిహారభావనానుయుత్తో పుగ్గలో. న హన్తీతి తేనేవ మేత్తాభావనానుభావేన దూరవిక్ఖమ్భితబ్యాపాదతాయ న కఞ్చి సత్తం హింసతి, లేడ్డుదణ్డాదీహి న విబాధతి వా. న ఘాతేతీతి పరం సమాదపేత్వా న సత్తే మారాపేతి న విబాధాపేతి చ. న జినాతీతి సారమ్భవిగ్గాహికకథాదివసేన న కఞ్చి జినాతి సారమ్భస్సేవ అభావతో, జానికరణవసేన వా అట్టకరణాదినా న కఞ్చి జినాతి. తేనాహ ‘‘న అత్తనా పరస్స జానిం కరోతీ’’తి. న జాపయేతి పరేహి పయోజేత్వా పరేసమ్పి ధనజానిం న కారాపేయ్య. తేనాహ ‘‘న పరేన పరస్స జానిం కారేతీ’’తి. మేత్తాయ వా అంసో అవిహేఠనట్ఠేన అవయవభూతోతి మేత్తంసో.

మేత్తాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౪. పఞ్ఞాసుత్తాదివణ్ణనా

౨-౪. దుతియే ఆదిబ్రహ్మచరియికాయాతి ఆదిబ్రహ్మచరియమేవ ఆదిబ్రహ్మచరియికా. తేనాహ ‘‘మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతాయా’’తి. అరియోతి నిద్దోసో పరిసుద్ధో. తుణ్హీభావో న తిత్థియానం మూగబ్బతగహణం వియ అపరిసుద్ధోతి అరియో తుణ్హీభావో. చతుత్థజ్ఝానన్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసేనేతం వుత్తం, పఠమజ్ఝానాదీనిపి అరియో తుణ్హీభావోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. జానన్తి ఇదం కమ్మసాధనన్తి ఆహ ‘‘జానితబ్బకం జానాతీ’’తి. యథా వా ఏకచ్చో విపరీతం గణ్హన్తో జానన్తోపి న జానాతి, పస్సన్తోపి న పస్సతి, న ఏవమయం. అయం పన జానన్తో జానాతి, పస్సన్తో పస్సతీతి ఏవమేత్థ దట్ఠబ్బో. తతియాదీని సువిఞ్ఞేయ్యాని.

పఞ్ఞాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౫. పఞ్చమే లోకస్స ధమ్మాతి సత్తలోకస్స అవస్సంభావిధమ్మా. తేనాహ ‘‘ఏతేహి ముత్తా నామ నత్థి’’తిఆది. ఘాసచ్ఛాదనాదీనం లద్ధి లాభో, తాని ఏవ వా లద్ధబ్బతో లాభో, తదభావో అలాభో, లాభగ్గహణేన చేత్థ తబ్బిసయో అనురోధో గహితో, అలాభగ్గహణేన విరోధో. యస్మా లోహితే సతి తదుపఘాతవసేన పుబ్బో వియ అనురోధో లద్ధావసరో ఏవ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘లాభే ఆగతే అలాభో ఆగతోయేవా’’తి. ఏస నయో యసాదీసుపి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పఠమలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౮. దుతియలోకధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా

౬-౮. ఛట్ఠే అధికం పయసతి పయుజ్జతి ఏతేనాతి అధిప్పయాసో, సవిసేసం ఇతికత్తబ్బకిరియా. తేనాహ ‘‘అధికప్పయోగో’’తి. సత్తమట్ఠమేసు నత్థి వత్తబ్బం.

దుతియలోకధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. నన్దసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే దువిధా కులపుత్తా జాతికులపుత్తా ఆచారకులపుత్తా చ. తత్థ ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రట్ఠపాలో కులపుత్తో తస్మింయేవ థుల్లకోట్ఠికే అగ్గకులికస్స పుత్తో’’తి (మ. ని. ౨.౨౯౪) ఏవం ఆగతా ఉచ్చాకులపుత్తా జాతికులపుత్తా. ‘‘సద్ధాయేతే కులపుత్తా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా’’తి (మ. ని. ౩.౭౮) ఏవం ఆగతా పన యత్థ కత్థచి కులే పసుతాపి ఆచారకులపుత్తా నామ. ఇధ పన ఉచ్చాకులప్పసుతతం సన్ధాయ ‘‘కులపుత్తోతి, భిక్ఖవే, నన్దం సమ్మా వదమానో వదేయ్యా’’తి భగవతా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘జాతికులపుత్తో’’తి. ఉభోహిపి పన కారణేహి తస్స కులపుత్తభావోయేవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

నన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. కారణ్డవసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే పటిచరతీతి పటిచ్ఛాదనవసేన చరతి పవత్తతి. పటిచ్ఛాదనట్ఠో ఏవ వా చరతి-సద్దో అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. అఞ్ఞేనాఞ్ఞన్తి పన పటిచ్ఛాదనాకారదస్సనన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన కారణేనా’’తిఆది. తత్థ అఞ్ఞం కారణం వచనం వాతి యం చోదకేన చుదితకస్స దోసవిభావనం కారణం, వచనం వా వుత్తం, తం తతో అఞ్ఞేనేవ కారణేన, వచనేన వా పటిచ్ఛాదేతి. కారణేనాతి చోదనాయ అమూలాయ అమూలికభావదీపనియా యుత్తియా వా. వచనేనాతి తదత్థబోధకేన వచనేన. ‘‘కో ఆపన్నో’’తిఆదినా చోదనం విస్సజ్జేత్వావ విక్ఖేపాపజ్జనం అఞ్ఞేనాఞ్ఞం పటిచరణం. బహిద్ధా కథాపనామనా నామ ‘‘ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తే – ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తిఆదినా చోదనం విస్సజ్జేత్వాతి అయమేవ విసేసో. యో హి ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తో ‘‘కో ఆపన్నో, కిం ఆపన్నో, కిస్మిం ఆపన్నా, కం భణథ, కిం భణథా’’తి వా వదతి, ‘‘ఏవరూపం కిఞ్చి తయా దిట్ఠ’’న్తి వుత్తే ‘‘న సుణామీ’’తి సోతం వా ఉపనేతి, అయం అఞ్ఞేనాఞ్ఞం పటిచరతి నామ. యో పన ‘‘ఇత్థన్నామం నామ ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తి వత్వా పున ‘‘న తవ పాటలిపుత్తగమనం పుచ్ఛామ, ఆపత్తిం పుచ్ఛామా’’తి వుత్తే తతో ‘‘రాజగహం గతోమ్హి. రాజగహం వా యాహి బ్రాహ్మణగహం వా, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీతి. తం తత్థ మే సూకరమంసం లద్ధ’’న్తిఆదీని వదతి, అయం బహిద్ధా కథం అపనామేతి నామ. సమణకచవరోతి సమణవేసధారణేన సమణప్పతిరూపకతాయ సమణానం కచవరభూతం.

కారణ్డవం (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౨౮౩-౨౮౪) నిద్ధమథాతి విపన్నసీలతాయ కచవరభూతం పుగ్గలం కచవరమివ అనపేక్ఖా అపనేథ. కసమ్బుం అపకస్సథాతి కసమ్బుభూతఞ్చ నం ఖత్తియాదీనం మజ్ఝగతం పభిన్నపగ్ఘరితకుట్ఠం చణ్డాలం వియ అపకడ్ఢథ. కిం కారణం? సఙ్ఘారామో నామ సీలవన్తానం కతో, న దుస్సీలానం. యతో ఏతదేవ సన్ధాయాహ ‘‘తతో పలాపే వాహేథ, అస్సమణే సమణమానినే’’తి. యథా పలాపా అన్తోసారరహితా అతణ్డులా బహి థుసేన వీహీ వియ దిస్సన్తి, ఏవం పాపభిక్ఖూ అన్తో సీలరహితాపి బహి కాసావాదిపరిక్ఖారేన భిక్ఖూ వియ దిస్సన్తి, తస్మా ‘‘పలాపా’’తి వుచ్చన్తి. తే పలాపే వాహేథ ఓపునథ విధమథ, పరమత్థతో అస్సమణే సమణవేసమత్తేన సమణమానినే. కప్పయవ్హోతి కప్పేథ, కరోథాతి వుత్తం హోతి. పతిస్సతాతి సప్పతిస్సా. వట్టదుక్ఖస్స అన్తం కరిస్సథ, పరినిబ్బానం పాపుణిస్సథాతి అత్థో.

కారణ్డవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మేత్తావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.