(౧౮) ౩. ఉపాసకవగ్గో

౧-౬. సారజ్జసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౧-౧౭౬. తతియస్స పఠమదుతియతతియచతుత్థే నత్థి వత్తబ్బం. పఞ్చమే ఉపాసకపచ్ఛిమకోతి ఉపాసకనిహీనో. ‘‘ఇమినా దిట్ఠాదినా ఇదం నామ మఙ్గలం భవిస్సతీ’’తి ఏవం బాలజనపరికప్పితకోతూహలసఙ్ఖాతేన దిట్ఠసుతముతమఙ్గలేన సమన్నాగతో కోతూహలమఙ్గలికో. తేనాహ ‘‘ఇమినా ఇదం భవిస్సతీ’’తిఆది. మఙ్గలం పచ్చేతీతి దిట్ఠమఙ్గలాదిభేదం మఙ్గలమేవ పత్థియాయతి. నో కమ్మన్తి కమ్మస్సకతం నో పత్థియాయతి. ఇమమ్హా సాసనాతి ఇతో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధసాసనతో. బహిద్ధాతి బాహిరకసమయే. దక్ఖిణేయ్యం పరియేసతీతి ‘‘దుప్పటిపన్నా దక్ఖిణేయ్యా’’తి సఞ్ఞీ గవేసతి. ఏత్థ దక్ఖిణపరియేసనపుబ్బకారే ఏకం కత్వా పఞ్చ ధమ్మా వేదితబ్బా. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.

సారజ్జసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. వణిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౭-౮. సత్తమే సత్థవణిజ్జాతి ఆవుధభణ్డం కత్వా వా కారేత్వా వా కతం వా పటిలభిత్వా తస్స విక్కయో. ఆవుధభణ్డం కారేత్వా తస్స విక్కయోతి ఇదం పన నిదస్సనమత్తం. సూకరమిగాదయో పోసేత్వా తేసం విక్కయోతి సూకరమిగాదయో పోసేత్వా తేసం మంసం సమ్పాదేత్వా విక్కయో. ఏత్థ చ సత్థవణిజ్జా పరోపరాధనిమిత్తతాయ అకరణీయా వుత్తా, సత్తవణిజ్జా అభుజిస్సభావకరణతో, మంసవిసవణిజ్జా వధహేతుతో, మజ్జవణిజ్జా పమాదట్ఠానతో. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ.

వణిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. గిహిసుత్తవణ్ణనా

౧౭౯. నవమే ఆభిచేతసికానన్తి అభిచేతోతి అభిక్కన్తం విసుద్ధచిత్తం వుచ్చతి అధిచిత్తం వా, అభిచేతసి జాతాని ఆభిచేతసికాని, అభిచేతో సన్నిస్సితానీతి వా ఆభిచేతసికాని. తేనేవాహ ‘‘ఉత్తమచిత్తనిస్సితాన’’న్తి. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి దిట్ఠధమ్మే సుఖవిహారానం. దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖో అత్తభావో వుచ్చతి, తత్థ సుఖవిహారానన్తి అత్థో. రూపావచరజ్ఝానానమేతం అధివచనం. తాని హి అప్పేత్వా నిసిన్నా ఝాయినో ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అసంకిలిట్ఠం నేక్ఖమ్మసుఖం విన్దన్తి, తస్మా ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానీ’’తి వుచ్చన్తి.

చతుబ్బిధమేరయన్తి పుప్ఫాసవో, ఫలాసవో, గుళాసవో, మధ్వాసవోతి ఏవం చతుప్పభేదం మేరయం. పఞ్చవిధఞ్చ సురన్తి పూవసురా, పిట్ఠసురా, ఓదనసురా, కిణ్ణపక్ఖిత్తా, సమ్భారసంయుత్తాతి ఏవం పఞ్చప్పభేదం సురం. పుఞ్ఞం అత్థో ఏతస్సాతి పుఞ్ఞత్థో. యస్మా పనేస పుఞ్ఞేన అత్థికో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పుఞ్ఞేన అత్థికస్సా’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

గిహిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. గవేసీసుత్తవణ్ణనా

౧౮౦. దసమే సుకారణన్తి బోధిపరిపాచనస్స ఏకన్తికం సున్దరం కారణం. మన్దహసితన్తి ఈసకం హసితం. కహం కహన్తి హాససద్దస్స అనుకరణమేతం. హట్ఠప్పహట్ఠాకారమత్తన్తి హట్ఠస్స పహట్ఠాకారమత్తం. యథా గహితసఙ్కేతా ‘‘పహట్ఠో భగవా’’తి సఞ్జానన్తి, ఏవం ఆకారనిదస్సనమత్తం.

ఇదాని ఇమినా పసఙ్గేన హాససముట్ఠానం విభాగతో దస్సేతుం ‘‘హసితఞ్చ నామేత’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అజ్ఝుపేక్ఖనవసేనపి హాసో న సమ్భవతి, పగేవ దోమనస్సవసేనాతి ఆహ ‘‘తేరసహి సోమనస్ససహగతచిత్తేహీ’’తి. నను చ కేచి కోధవసేనపి హసన్తీతి? న, తే సమ్పియన్తి కోధవత్థుం తత్థ ‘‘మయం దాని యథాకామకారితం ఆపజ్జిస్సామా’’తి దువిఞ్ఞేయ్యన్తరేన సోమనస్సచిత్తేనేవ హాసస్స ఉప్పజ్జనతో. తేసూతి పఞ్చసు సోమనస్ససహగతకిరియచిత్తేసు. బలవారమ్మణేతి ఉళారతమే ఆరమ్మణే యమకపాటిహారియసదిసే. దుబ్బలారమ్మణేతి అనుళారఆరమ్మణే.

‘‘ఇమస్మిం పన ఠానే…పే… ఉప్పాదేతీ’’తి ఇదం పోరాణట్ఠకథాయం తథా ఆగతత్తా వుత్తం, న సహేతుకసోమనస్ససహగతచిత్తేహి భగవతో సితం న హోతీతి దస్సనత్తం. అభిధమ్మటీకాయం (ధ. స. మూలటీ. ౯౬౮) పన ‘‘అతీతంసాదీసు అప్పటిహతం ఞాణం వత్వా ‘ఇమేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స బుద్ధస్స భగవతో సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తీ’తిఆదివచనతో (మహాని. ౧౫౬; పటి. మ. ౩.౫) ‘భగవతో ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’తి వుత్తవచనం విచారేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఇమినా హసితుప్పాదచిత్తేన పవత్తియమానమ్పి భగవతో సితకరణం పుబ్బేనివాసఅనాగతంససబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం అనువత్తకత్తా ఞాణానుపరివత్తియేవాతి ఏవం పన ఞాణానుపరివత్తిభావే సతి న కోచి పాళిఅట్ఠకథానం విరోధో. తథా హి అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౫౬౮) ‘‘తేసం ఞాణానం చిణ్ణపరియన్తే ఇదం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. అవస్సఞ్చేతం ఏవం ఇచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా ఆవజ్జనచిత్తస్సపి భగవతో తథారూపే కాలే న యుజ్జేయ్య. తస్సపి హి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావస్స నిచ్ఛితత్తా. తథా హి వుత్తం ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా మనోద్వారావజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తం ఉపపన్నం హోతీ’’తి (ధ. స. మూలటీ. ౧ కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా) న చ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకత్తే తంసముట్ఠానకాయవిఞ్ఞత్తియా కాయకమ్మాదిభావం ఆపజ్జనభావో విస్సజ్జతీతి.

హసితన్తి సితమేవ సన్ధాయ వదతి. తేనాహ ‘‘ఏవం అప్పమత్తకమ్పీ’’తి. సమోసరితా విజ్జులతా. సా హి ఇతరవిజ్జులతా వియ ఖణట్ఠితియా సీఘనిరోధా చ న హోతి, అపిచ ఖో దన్ధనిరోధా, న చ సబ్బకాలికా. దీధితి పావకమహామేఘతో వా చాతుద్దీపికమహామేఘతో వా నిచ్ఛరతి. తేనాహ ‘‘చాతుద్దీపికమహామేఘముఖతో’’తి. అయం కిర తాసం రస్మీనం ధమ్మతా, యదిదం తిక్ఖత్తుం సీసం పదక్ఖిణం కత్వా దాఠగ్గేసుయేవ అన్తరధానం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

గవేసీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపాసకవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.